อย่าติดกับดักคำว่า "เอลนีโญ" เมื่อฟ้าฝนไทยเปลี่ยนขั้ว "ต้นปีแล้งจัด-ปลายปีฝนกระจุกหนัก 2570 "

Social MovementViews49
อย่าติดกับดักคำว่า "เอลนีโญ" เมื่อฟ้าฝนไทยเปลี่ยนขั้ว "ต้นปีแล้งจัด-ปลายปีฝนกระจุกหนัก 2570 "

เจาะลึกวิธีคิดและการทำงานของผู้อำนวยการสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (สสน.) ถอดรหัสความแปรปรวนของอากาศไทยที่ถูกขนาบด้วยทะเล 3 ด้าน จนทำให้เกิดภาพ "ข้ามเขาลูกเดียว อีกฝั่งท่วม-อีกฝั่งแล้ง" พร้อมเปิดโมเดลพลิกหมู่บ้านดินถล่มสู่รายได้พุ่ง 10 เท่า และการแจ้งเตือนพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วมภาคใต้ช่วงปลายปี

เวลาได้ยินข่าวพยากรณ์อากาศระดับโลกเตือนเรื่อง "เอลนีโญ" คนไทยจำนวนมากมักจะนึกภาพทันทีว่าทั้งประเทศต้องแห้งแล้งยาวนาน หรือพอได้ยินคำว่า "ลานีญา" ก็จะกังวลว่าน้ำต้องท่วมใหญ่ทั่วแผ่นดินแต่ความจริงที่เกิดขึ้นในประเทศไทยกลับไม่เป็นแบบนั้น เพราะในวันที่หลายคนกลัวภัยแล้ง หลายจังหวัดกลับเจอฝนตกหนักจนน้ำท่วมฉับพลัน

อย่าติดกับดักคำว่า "เอลนีโญ" เมื่อฟ้าฝนไทยเปลี่ยนขั้ว "ต้นปีแล้งจัด-ปลายปีฝนกระจุกหนัก"

ดร.รอยบุญ รัศมีเทศ ผอ.สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน)

ศูนย์สื่อสารภัยพิบัติ ไทยพีบีเอส พูดคุยเจาะลึกกับ ดร.รอยบุญ รัศมีเทศ ผู้อำนวยการสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน) หรือ สสน. เพื่อหาคำตอบว่าทำไมสภาพอากาศของไทยถึงคาดเดายากขึ้นทุกปี และคนไทยจะใช้ "ข้อมูล" มาเป็นเกราะป้องกันชีวิตและทรัพย์สินได้อย่างไร

ทำไมดูแค่คำว่า "เอลนีโญ-ลานีญา" ไม่พอสำหรับประเทศไทย?

ดร.รอยบุญ อธิบายให้เห็นภาพเข้าใจง่ายว่า ข้อมูลเอลนีโญหรือลานีญาที่สหรัฐอเมริกาและยุโรปประกาศ เป็นการมองภาพใหญ่ระดับโลก แต่ประเทศไทยมีลักษณะภูมิศาสตร์เฉพาะตัว คือตั้งอยู่ท่ามกลางการขนาบของทะเลถึง 3 แห่ง ได้แก่ ทะเลจีนใต้ อ่าวไทย และทะเลอันดามัน แถมยังได้รับอิทธิพลโดยตรงจากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้

ปัจจัยเหล่านี้ทำให้สภาพอากาศของไทยแปรปรวนในระยะสั้นและเปลี่ยนเร็วมาก รูปแบบที่เห็นชัดเจนจากการคาดการณ์ของ สสน. คือ "ต้นปีฝนทิ้งช่วงยาวนาน แต่พอกลางปีไปจนถึงปลายปี ฝนกลับเริ่มตกปกติไปจนถึงตกหนักแบบกระจุกตัว"

เวลาเรามองข้อมูลเอลนีโญหรือลานีญาที่สหรัฐอเมริกาหรือยุโรปประเมิน เราต้องกลับมามองในบริบทของประเทศไทยเอง เพราะบ้านเราได้รับผลกระทบจากทะเลจีนใต้ อ่าวไทย และทะเลอันดามัน บวกกับลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ที่สร้างความแปรปรวน ช่วงต้นปีเราจึงเจอฝนทิ้งช่วงนาน แต่พอกลางปีที่ผ่านมาถึงปลายปี ฝนกลับมาตกปกติแต่ตกแบบกระจุกตัว ไม่ได้ตกกระจายเหมือนเมื่อก่อน บางทีเหนือสลับใต้ หรือข้ามเขาลูกเดียวก็ต่างกันแล้ว ดังนั้น อย่าเอาคำว่าเอลนีโญมาเป็นตัววัดว่าทั้งประเทศจะต้องแล้งเหมือนกันหมด เพราะมันเป็นไปไม่ได้

นอกจากเรื่องทะเลแล้ว ประเทศไทยยังมีความได้เปรียบทางธรรมชาติอยู่จุดหนึ่ง คือแนว เทือกเขาตะนาวศรี ทางฝั่งตะวันตก เช่น ในเขตจังหวัดกาญจนบุรี ที่ทำหน้าที่เหมือนกำแพงธรรมชาติคอยกั้นพายุและลมมรสุมจากฝั่งอันดามัน ทำให้พื้นที่ด้านในของไทยไม่โดนผลกระทบหนักเท่ากับพื้นที่หน้าด่านริมฝั่งตะวันตก

ข้ามเขาลูกเดียว "ฝั่งหนึ่งท่วม-อีกฝั่งแล้ง" ต้องแก้ด้วยการจัดการน้ำรายพื้นที่

เมื่อฝนไม่ได้ตกทั่วฟ้า แต่เลือกตกหนักเป็นจุดๆ ปัญหาที่ตามมาคือ พื้นที่น้ำท่วมกับพื้นที่ภัยแล้งขยับมาอยู่ติดกัน บางอำเภอเจอน้ำท่วมเสร็จแล้วตามด้วยภัยแล้งทันที การสั่งการหรือวางแผนแบบเหมารวมทั้งประเทศจึงใช้ไม่ได้ผลอีกต่อไป

ดร.รอยบุญ ย้ำว่า ทางรอดของประเทศไทยคือ "การจัดการน้ำเชิงพื้นที่" โดยเอาข้อมูลพยากรณ์อากาศและข้อมูลน้ำระดับตำบลไปใส่มือประชาชนและเกษตรกร เพื่อให้ทุกคนวางแผนชีวิตของตัวเองได้ล่วงหน้า

วันนี้เราไม่สามารถบอกได้แล้วว่าทั้งประเทศจะเหมือนกันหมด เพราะบางพื้นที่ท่วมกับแล้งอยู่ติดกัน บางที่ท่วมเสร็จแล้วแล้งซ้ำ แสดงว่าเราต้องใช้ข้อมูลชุดเดียวกันมาจัดการร่วมกันในระดับพื้นที่และระดับลุ่มน้ำ อย่างสุโขทัยกับพิษณุโลกก็ต้องทำงานเชื่อมกันเพราะสายน้ำต่อถึงกัน หรืออย่างความร่วมมือที่ สสน. ทำกับสภาเกษตรกรแห่งชาติ ตั้งแต่ระดับหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ ไปจนถึงจังหวัด โดยมีภาคเอกชนเข้ามาร่วมด้วย ทำให้เกษตรกรรู้ข้อมูลล่วงหน้าและวางแผนเพาะปลูกได้ด้วยตัวเอง

อย่าติดกับดักคำว่า "เอลนีโญ" เมื่อฟ้าฝนไทยเปลี่ยนขั้ว "ต้นปีแล้งจัด-ปลายปีฝนกระจุกหนัก"

พลิกหมู่บ้านดินถล่ม สู่รายได้พุ่ง 10 เท่า และรางวัลระดับโลก

ดร.รอยบุญ ยกตัวอย่างความสำเร็จที่ ดอยแม่สลอง จังหวัดเชียงราย ซึ่งในอดีตเคยเกิดเหตุการณ์ดินโคลนถล่มครั้งใหญ่จนมีผู้เสียชีวิตเกือบ 40 คน ใน 3 หมู่บ้าน แต่เมื่อชาวบ้านนำข้อมูลวิทยาศาสตร์เข้าไปสำรวจพื้นที่ ฟื้นฟูป่า และสร้างอ่างเก็บน้ำของชุมชน ผลลัพธ์ที่ได้กลับเปลี่ยนชีวิตผู้คนไปอย่างสิ้นเชิง การให้ชุมชนลุกขึ้นมาจัดการน้ำด้วยตัวเอง ไม่ได้ช่วยแค่เรื่องความปลอดภัยจากภัยพิบัติ แต่ยังช่วยพลิกฟื้นเศรษฐกิจปากท้องให้ดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด

เครือข่ายของเราที่ดอยแม่สลอง ในอดีตเคยเจอดินสไลด์จนมีคนเสียชีวิตเกือบ 40 คน ใน 3 หมู่บ้าน แต่วันนี้เขาฟื้นฟูอ่างเก็บน้ำและระบบน้ำจนสมบูรณ์ สามารถสร้างรายได้เพิ่มขึ้นถึง 10 เท่าตัวภายในเวลา 3 ปี และล่าสุดชุมชนที่ทำงานร่วมกับเรา 15 แห่ง ยังได้รับรางวัลเกียรติบัตรจากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ หรือ FAO (โครงการ FAO Villages Recognition Initiative) ซึ่งพิสูจน์ให้เห็นความยั่งยืนที่ขยายผลตั้งแต่ระดับ 3 หมู่บ้าน ไปจนถึงระดับ 5 ตำบล และ 9 ตำบล

เร่งขยายผลจาก 2,000 หมู่บ้าน สู่หลักหมื่นชุมชน ปั้นหลักสูตรทำ "ผังน้ำ" ด้วยตัวเอง

ปัจจุบัน สสน. มีเครือข่ายชุมชนเข้มแข็งที่เป็นฐานหลักอยู่เกือบ 2,000 หมู่บ้าน ครอบคลุมทั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เกษตรกร กลุ่มประมงพื้นบ้าน องค์กรพัฒนาเอกชน (NGOs) ไปจนถึงกลุ่มเยาวชน แต่เมื่อเทียบกับจำนวนหมู่บ้านทั่วประเทศที่มีอยู่หลายหมื่นแห่ง สสน. จึงต้องเร่งขยายผลให้เร็วขึ้นเพื่อสู้กับสภาพอากาศที่รุนแรงขึ้นทุกปี

แนวทางเร่งด่วนที่ ดร.รอยบุญ กำลังเดินหน้า มี 3 เรื่องสำคัญ

ยายเครือข่ายเตือนภัยในพื้นที่เสี่ยง เช่น การทำงานร่วมกับ มูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย ในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ เพื่อให้ชุมชนใช้ข้อมูลเตรียมพร้อมก่อนเกิดเหตุ

การทำงานทั้งหมดนี้ยังสอดคล้องกับนโยบายของ ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ที่ได้มอบแนวทางขับเคลื่อนการจัดการน้ำไว้ 3 ประการสำคัญ คือ:

  1. พัฒนาระบบเตือนภัยที่นำไปปฏิบัติได้จริง: เชื่อมข้อมูลจากระบบ ThaiWater ลงสู่พื้นที่ เพื่อให้ชาวบ้านรู้ว่าต้องเฝ้าระวังอะไรและเตรียมตัวอย่างไรให้ปลอดภัย
  2. ผสานวิทยาศาสตร์เข้ากับความรู้ของคนในพื้นที่: ขยายผลเครือข่ายเตือนภัยพิบัติชุมชนเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ทั้ง 19 แห่งทั่วประเทศ ให้ช่วยกันวิเคราะห์จุดเสี่ยงและซ้อมแผนอพยพ
  3. ต่อยอดการจัดการน้ำสู่เกษตรมูลค่าสูง: ใช้นวัตกรรมช่วยให้เกษตรกรวางแผนใช้น้ำอย่างคุ้มค่า ลดต้นทุน และสร้างรายได้เพิ่มขึ้น

เป้าหมายสำคัญคือ เปลี่ยนข้อมูลน้ำให้เป็นการตัดสินใจ เปลี่ยนการเตือนภัยให้เป็นการเตรียมพร้อม และเปลี่ยนการบริหารจัดการน้ำให้เป็นโอกาสในการพัฒนาคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจชุมชน

ชี้เป้าเฝ้าระวังปลายปี! ภาคใต้เตรียมรับมือฝนหนัก พ.ย. - ธ.ค. นี้

สำหรับสถานการณ์ระยะสั้น หลังจากประเทศไทยเข้าสู่ฤดูหนาวตั้งแต่วันที่ 9 พฤศจิกายน เป็นต้นมา ร่องมรสุมและแนวฝนได้เลื่อนลงไปแช่อยู่ในพื้นที่ภาคใต้ ซึ่ง ดร.รอยบุญ ได้ชี้เป้าจังหวัดที่ต้องเฝ้าระวังน้ำท่วมและน้ำป่าไหลหลากอย่างใกล้ชิดใน 2 ช่วงเวลา ดังนี้

  • ช่วงเดือนพฤศจิกายน: พื้นที่เสี่ยงหลักคือ จังหวัดชุมพร นครศรีธรรมราช พัทลุง รวมถึงเกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งเกิดน้ำท่วมไปแล้วก่อนหน้านี้ โดยกรณีของเกาะสมุยถือเป็นบทเรียนสำคัญที่ทำให้เห็นว่า แม้แต่พื้นที่เกาะหรือเมืองท่องเที่ยวก็ต้องกลับมาทบทวนระบบการจัดการน้ำใหม่
  • ช่วงเดือนธันวาคม: แนวโน้มฝนตกหนักจะขยับลงไปตั้งแต่ จังหวัดนครศรีธรรมราช ยาวลงไปถึงพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ (ปัตตานี ยะลา นราธิวาส)

ทุกครั้งที่เปลี่ยนเข้าสู่ฤดูหนาว ภาคใต้จะเจอความเสี่ยงน้ำท่วมเสมอ ที่เห็นชัดตอนนี้คือ ชุมพร นครศรีธรรมราช พัทลุง และเกาะสมุยที่เจอน้ำท่วมไปแล้ว ซึ่งสะท้อนว่าทุกพื้นที่ต้องกลับมาคิดเรื่องการจัดการน้ำอย่างจริงจัง ส่วนในเดือนธันวาคมจากการคาดการณ์ของเรา พื้นที่ตั้งแต่นครศรีธรรมราชลงไปจนถึงชายแดนใต้ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ จึงอยากให้ทุกคนติดตามสถานการณ์ร่วมกับเราผ่านแอปพลิเคชัน ThaiWater ซึ่งสามารถชี้เป้าเฝ้าระวังระดับตำบลล่วงหน้าได้ 24 ถึง 48 ชั่วโมง เพื่อนำไปใช้เตรียมตัวได้อย่างทันท่วงที

ในวันที่สภาพอากาศโลกผันผวนจนคาดเดาด้วยภาพจำเดิมๆ ไม่ได้อีกต่อไป "ข้อมูลที่แม่นยำระดับตำบล" และการลุกขึ้นมาเตรียมพร้อมของชุมชนเอง คือคำตอบสำคัญที่สุดที่จะพาคนไทยก้าวผ่านทุกวิกฤตน้ำได้อย่างปลอดภัยและยั่งยืน

Related tags