เมื่อกล่าวถึงมหาอำนาจด้านอวกาศ มักมีการเชื่อมโยงถึงประเทศมหาอำนาจของโลก อาทิ สหรัฐอเมริกา รัสเซีย หรือจีน อย่างไรก็ตาม เมื่อประเมินจากขีดความสามารถทางวิศวกรรมและโครงสร้างพื้นฐานด้านอวกาศแล้ว ประเทศญี่ปุ่น ซึ่งมีภาพลักษณ์เป็นประเทศขนาดเล็ก แท้จริงแล้วนับเป็นหนึ่งในมหาอำนาจด้านอวกาศที่มีความน่าจับตามองอย่างยิ่งในอุตสาหกรรมอวกาศระดับสากล
การกล่าวอ้างว่าอุตสาหกรรมวิทยาศาสตร์ของประเทศญี่ปุ่นสร้างขึ้นจากการสำรวจอวกาศนั้น มิใช่ข้อความที่คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริงมากนัก เนื่องจากภายหลังสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สอง ประเทศญี่ปุ่นถูกระงับการพัฒนาวิทยาการด้านการบินและจรวดทุกประเภทเป็นระยะเวลา 10 ปี จนกระทั่งช่วงปลายทศวรรษ 1950 ประเทศญี่ปุ่นจึงได้รับอนุญาตให้กลับมาศึกษาและพัฒนาเทคโนโลยีจรวดได้อีกครั้ง การได้รับอิสรภาพในการศึกษาวิทยาศาสตร์ขั้นสูงในครั้งนี้ ได้กลายเป็นแรงผลักดันสำคัญให้เกิดความมุ่งมั่นในการริเริ่มพัฒนาจรวดลำแรก เพื่อปฏิบัติภารกิจศึกษาชั้นบรรยากาศระดับสูง
ในห้วงเวลาเดียวกันนั้น องค์การสหประชาชาติได้ริเริ่มโครงการความร่วมมือปีธรณีฟิสิกส์สากล (International Geophysical Year) ระหว่าง ค.ศ. 1957–1958 ซึ่งเป็นความร่วมมือระดับนานาชาติในการศึกษาวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับโลกและอวกาศ ประกอบด้วยการศึกษาวิทยาศาสตร์บริเวณขั้วโลกเหนือและขั้วโลกใต้ การสำรวจชั้นบรรยากาศระดับสูง การศึกษาสนามแม่เหล็กโลก และการศึกษาสภาพอวกาศ โครงการดังกล่าวได้นำไปสู่เหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์ด้านการสำรวจอวกาศ นั่นคือ การปล่อยดาวเทียมสปุตนิก 1 (Sputnik-1) เข้าสู่วงโคจร
ประเทศญี่ปุ่น ในฐานะรัฐสมาชิกของปีธรณีฟิสิกส์สากล ได้ประกาศเจตนารมณ์ในการประชุมว่า จะดำเนินการสำรวจขั้วโลกใต้ ศึกษาดวงอาทิตย์ และส่งอุปกรณ์ทางวิทยาศาสตร์ขึ้นไปสำรวจชั้นบรรยากาศระดับสูงของโลกโดยใช้จรวดความเร็วเสียง (sounding rocket) การประกาศแผนการส่งอุปกรณ์สำรวจชั้นบรรยากาศระดับสูงดังกล่าวได้กลายเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาจรวดลำแรกของญี่ปุ่นที่สามารถเดินทางออกนอกชั้นบรรยากาศได้สำเร็จ ได้แก่ จรวดแคปปา (Kappa Rocket) และนำไปสู่การปล่อยดาวเทียมดวงแรกของญี่ปุ่น นามว่า โอซูมิ (Ohsumi) ในเวลาต่อมา
นับตั้งแต่วันที่ดาวเทียมดวงแรกของญี่ปุ่นเข้าสู่วงโคจรรอบโลกจวบจนปัจจุบัน โครงสร้างพื้นฐานด้านอุตสาหกรรมอวกาศของญี่ปุ่นได้มีพัฒนาการที่ก้าวหน้าเป็นอย่างยิ่ง ประเทศญี่ปุ่นมีนักบินอวกาศในสังกัดของตนเอง และเป็นส่วนหนึ่งในโครงการความร่วมมือสถานีอวกาศนานาชาติ โดยมีโมดูลคิโบะ (Kibo Module) ซึ่งเป็นห้องปฏิบัติการอวกาศประจำชาติบนสถานีอวกาศดังกล่าว นอกจากนี้ ญี่ปุ่นยังมีจรวดขนส่งดาวเทียมและยานอวกาศที่สามารถลำเลียงเสบียงขึ้นสู่สถานีอวกาศนานาชาติ รวมถึงมีศูนย์ฝึกนักบินอวกาศที่มีศักยภาพเพียงพอในการผลิตนักบินอวกาศในประเทศ ซึ่งปัจจัยทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นถึงขีดความสามารถที่ทัดเทียมกับกลุ่มประเทศมหาอำนาจด้านอวกาศอื่น ๆ เช่น สหรัฐอเมริกา รัสเซีย และประเทศในทวีปยุโรป
ยิ่งไปกว่านั้น ประเทศญี่ปุ่นยังมีขีดความสามารถในการส่งยานอวกาศไปปฏิบัติภารกิจในห้วงอวกาศลึก (deep space) อาทิ ยานอาคัตสึกิ (Akatsuki) ที่ประสบความสำเร็จในการโคจรรอบดาวศุกร์ และปฏิบัติภารกิจศึกษาดาวศุกร์จากวงโคจรได้อย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลาหลายปี นอกจากนี้ ญี่ปุ่นยังเป็นผู้นำในหลายภารกิจที่ประสบความสำเร็จเป็นครั้งแรกของโลก เช่น ภารกิจฮายาบูซะ (Hayabusa) ซึ่งสามารถเก็บตัวอย่างจากดาวเคราะห์น้อยกลับคืนสู่โลกได้เป็นครั้งแรก ตลอดจนยานอวกาศ SLIM ที่สามารถลงจอดบนดวงจันทร์ด้วยความแม่นยำสูง โดยมีอัตราความคลาดเคลื่อนจากเป้าหมายต่ำที่สุด ทำให้ได้รับการยกย่องว่าเป็นยานที่ลงจอดได้แม่นยำที่สุดในยุคปัจจุบัน ความสำเร็จเหล่านี้ล้วนเป็นสิ่งยืนยันถึงศักยภาพของประเทศญี่ปุ่นในการริเริ่มปฏิบัติภารกิจรูปแบบใหม่ โดยมิได้เป็นเพียงผู้ตามหลังประเทศมหาอำนาจด้านอวกาศชาติอื่นแต่อย่างใด
ในปีนี้ ภารกิจ Martian Moons eXploration (MMX) ซึ่งมีเป้าหมายในการเดินทางไปเก็บตัวอย่างจากดวงจันทร์โฟบอส (Phobos) ดวงจันทร์บริวารของดาวอังคาร จะเป็นอีกหนึ่งภารกิจสำคัญระดับเรือธง (flagship mission) ของญี่ปุ่นที่ถูกส่งขึ้นสู่อวกาศ และนับเป็นครั้งแรกในรอบเกือบ 30 ปีที่ญี่ปุ่นจะหวนกลับไปสำรวจระบบดาวอังคารอีกครั้ง ญี่ปุ่นได้ระบุว่าภารกิจนี้คือการเก็บตัวอย่างจากระบบดาวอังคารเป็นครั้งแรก ซึ่งจะเป็นก้าวสำคัญที่ล้ำหน้าประเทศมหาอำนาจด้านอวกาศอื่น ๆ เช่น สหรัฐอเมริกาและยุโรป ที่อยู่ระหว่างการพยายามดำเนินภารกิจเก็บตัวอย่างจากดาวอังคารเช่นกัน นอกจากนี้ ยังมีความเป็นไปได้สูงที่ประเทศญี่ปุ่นจะสามารถนำส่งตัวอย่างจากดวงจันทร์โฟบอสกลับสู่โลกได้สำเร็จภายใน ค.ศ. 2031 ซึ่งอาจเร็วกว่าจีนเสียด้วยซ้ำ
นอกเหนือจากภารกิจการสำรวจอวกาศระดับเรือธง รัฐบาลญี่ปุ่นยังให้ความสำคัญกับการส่งเสริมอุตสาหกรรมอวกาศภายในประเทศ ผ่านการจัดตั้งกองทุนยุทธศาสตร์อวกาศ JAXA (JAXA Space Strategy Fund) ซึ่งมีงบประมาณลงทุนในอุตสาหกรรมอวกาศภายในประเทศสูงถึง 1 ล้านล้านเยน ท่ามกลางกระแสการเปลี่ยนผ่านของอุตสาหกรรมอวกาศโลกเข้าสู่ยุคเศรษฐกิจอวกาศแนวใหม่ (New Space Economy) ประเทศญี่ปุ่นมีความจำเป็นต้องปรับตัวสู่ระบบเศรษฐกิจรูปแบบใหม่นี้ให้ทันต่อกระแสของโลก เพื่อไว้ซึ่งสถานะผู้นำด้านอวกาศ การจัดตั้งกองทุนดังกล่าวจึงมีวัตถุประสงค์หลักในการขับเคลื่อนภาพรวมของอุตสาหกรรมอวกาศภายในประเทศ ให้มีศักยภาพในการแข่งขันบนเวทีตลาดโลกได้อย่างแท้จริง
ผู้อำนวยการสถาบันวิทยาศาสตร์อวกาศและการบินอวกาศ (Institute of Space and Astronautical Science) เคยกล่าวอย่างถ่อมตนว่าญี่ปุ่นไม่ได้เป็นชาติมหาอำนาจด้านอวกาศที่สามารถทัดเทียมกับผู้นำอย่างสหรัฐอเมริกาได้ ทั้งได้องค์ความรู้ นวัตกรรม เทคโนโลยีและงบประมาณที่ลงทุนลงไป แต่ถึงอย่างนั้นหากมองกันตามภาพใหญ่แล้ว ญี่ปุ่นสามารถพัฒนาชาติของพวกเขามาได้ไกลถึงระดับนี้และมีศักยภาพ โครงสร้างพื้นฐานด้านอวกาศที่เพียบพร้อมทั้งหมด คือสิ่งที่ชาติมหาอำนาจด้านอวกาศล้วนแล้วมีทั้งสิ้น ดังนั้นในวันนี้หากเราบอกว่าญี่ปุ่นไม่ใช่ชาติมหาอำนาจด้านอวกาศก็คงเป็นสิ่งที่ไม่เป็นความจริงไปเสียทีเดียว เพราะทั้งหมดที่ญี่ปุ่นกำลังเป็นอยู่ในความเป็นจริงนั้นคือภาพของมหาอำนาจด้านอวกาศของโลกอย่างแท้จริง
เรียบเรียงโดย จิรสิน อัศวกุล
พิสูจน์อักษร ศุภกิจ พัฒนพิฑูรย์
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
