"ดาราอาง" เดินหน้าขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ ส่งตัวแทนร่วมสภาฯ คุ้มครองวิถีชีวิตและวัฒนธรรม

ผู้นำชุมชน และ แกนนำเครือข่ายดาราอางจากหลายจังหวัดภาคเหนือ ร่วมประชุมใหญ่ที่ชุมชนบ้านห้วยจะนุ ตำบลม่อนปิ่น อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ เพื่อเตรียมความพร้อม และหาผู้แทนยื่นขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ดาราอาง เพื่อจัดตั้งสภาคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์แห่งประเทศไทย ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ.2568

ธีรสิทธิ์ เกษมศิริมงคล กองเลขาเครือข่ายดาราอางแห่งประเทศไทย เล่าว่า ชุมชนบ้านห้วยจะนุ ก่อตั้งขึ้นมาเมื่อประมาณปี พ.ศ.2522 เป็น 1 ในชุมชนชาติพันธุ์ดาราอาง 20 แห่งทั่วประเทศไทย ที่ยังคงพยายามรักษาอัตลักษณ์ของชาติพันธุ์ดาราอาง ทั้งการแต่งกาย ภาษา ประเพณีวัฒนธรรม และ ความเชื่อ

ธีรสิทธิ์ บอกว่า อดีตที่ผ่านมาชาวดาราอางมักถูกล้อเลียน หรือดูถูก ขณะที่เมื่อมีชาวบ้านกระทำผิดกฎหมาย ก็ถูกเหมารวมไปถึงชาติกำเนิด ทั้งที่เป็นความผิดส่วนบุคคล เมื่อมี พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ.2568 จึงเชื่อว่ากฎหมายฉบับนี้ จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการคุ้มครองอัตลักษณ์ของชาวดาราอาง

กฎหมายฉบับนี้จะเข้ามาช่วยหนุนเสริมการคุ้มครองชาติพันธุ์ของเรา อะไรที่เป็นอัตลักษณ์ อะไรที่เป็นวัฒนธรรม หรือวิถีชีวิตของเรา ก็น่าจะมีสิทธิ์มีเสียงในการนำเสนอมากขึ้น เพื่อแสดงออกให้ภาคประชาสังคมได้รับรู้ ส่งเสริมสิ่งที่ดีงาม และความเป็นชาติพันธุ์ดาราอางของเราออกไปให้สังคมได้รับรู้

อ่อน สุนันตา ประธานเครือข่ายดาราอางแห่งประเทศไทย เล่าว่า ชาวดาราอาง เริ่มรวมตัวกันอย่างเป็นทางการเมื่อปี พ.ศ.2547 แรกเริ่มมีประมาณ 10–12 ชุมชน เพื่อสร้างความตระหนักรู้ อนุรักษ์วิถีชีวิต การแต่งกาย และส่งเสริมการใช้ภาษาดาราอางที่ถูกต้อง และมีสมาชิกชุมชนต่างๆ เข้ามาสมทบมากขึ้นเป็นกว่า 20 ชุมชน

ในแต่ละปีชาวดาราอางจะมีปฏิทินวัฒนธรรม ตลอด 12 เดือน เช่น ประเพณีปีใหม่ดาราอาง, ประเพณีเข้าพรรษา และพิธีกรรมตามความเชื่อเรื่องจิตวิญญาณ/ธรรมชาติ

สำหรับความหมายของชาติพันธุ์ "ดา-รา-อาง" ประธานเครือข่ายดาราอางแห่งประเทศไทย อธิบายว่า คำว่า ดา คือ บรรพบุรุษ จิตวิญญาณ ความเชื่อธรรมชาติ การขอขมาธรรมชาติตามป่าเขา และสายเลือด/วงศ์ตระกูล

คำว่า รา หมายถึงการขยายเผ่าพันธุ์ ของพี่น้องดาราอางไปตามพื้นที่ต่างๆ เปรียบเหมือนกิ่ง ก้านของต้นไม้ และ คำว่า อาง คือ กลุ่มคนที่อาศัยอยู่บนพื้นที่สูง อากาศหนาวเย็น พึ่งพาธรรมชาติ และความเชื่อเรื่องยันต์คุ้มภัย

ส่วนความพร้อมของชุมชนในการขับเคลื่อนตาม พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ ทางเครือข่ายเตรียมความพร้อมในพื้นที่มานานกว่า 10 ปี เพื่อรองรับกฎหมายคุ้มครองวิถีชีวิตฉบับนี้ ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อกลุ่มชาติพันธุ์ ในการคุ้มครองอัตลักษณ์และวัฒนธรรม ช่วยลดอคติหรือมุมมองจากคนภายนอก ที่อาจมองว่าวัฒนธรรมต่างถิ่นเป็นปัญหา ช่วยให้รักษาอัตลักษณ์ดั้งเดิมไว้ได้ยั่งยืน รวมทั้งแก้ปัญหาการขาดแคลนด้านต่างๆ ของชาวดาราอางส่วนใหญ่

กฎหมายฉบับนี้ จะเปิดโอกาสให้เราสามารถคุ้มครองวิถี อัตลักษณ์ ที่ทำกิน ที่อยู่อาศัย ทุกวันนี้ชุมชน หรือ หมู่บ้านที่เป็นสมาชิกยังขาดแคลนอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นที่ดินทำกิน ที่อยู่อาศัย และการศึกษา การรักษาพยาบาล ขณะที่บางคนก็ยังไม่มีสถานะ กฎหมายฉบับนี้จึงสำคัญ และมีความจำเป็นสำหรับพี่น้องดาราอางอีกมากมาย

นิตยา เอียการนา ผู้อำนวยการสมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย หรือ IMPECT วิทยากรในการประชุม บอกว่า วัตถุประสงค์ของการหารือครั้งนี้ เพื่อสร้างความเข้าใจเกี่ยวกับที่มาของ พ.ร.บ.คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ การวางกระบวนการเตรียมความพร้อม และการจัดทำข้อมูลของกลุ่มชาติพันธุ์เพื่อขึ้นทะเบียน รวมทั้งคัดเลือกผู้แทนเข้าสู่ "สภาคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์"

ในส่วนของการขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ จะมีข้อมูลสำคัญ 3 ส่วน คือ ประวัติและที่มาของกลุ่มชาติพันธุ์ วิถีชีวิตและวัฒนธรรม และรายชื่อ/ข้อมูลชุมชนของกลุ่มชาติพันธุ์นั้นๆ

ส่วนสิทธิประโยชน์หลัก ตามกฎหมายนี้ นับเป็นสิ่งที่ประชาชนกลุ่มชาติพันธุ์ให้ความสนใจ อาทิ คุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ป้องกันการถูกเหยียดหยามและอคติ,คุ้มครองและสืบสานวิถีวัฒนธรรม ภาษา และอัตลักษณ์, ส่งเสริมการศึกษาอย่างเท่าเทียม และเปิดให้จัดการศึกษาภาษาแม่ในชุมชน โดยรัฐสนับสนุน, ส่งเสริมการมีส่วนร่วมในกระบวนการหารือและตัดสินใจ เมื่อมีโครงการพัฒนาเข้ามาในพื้นที่, กำหนดวิถีชีวิตและการพัฒนาศักยภาพชุมชนด้วยตนเอง, เข้าถึงสวัสดิการรัฐและสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน และสิทธิในการเข้าถึงทรัพยากรและการจัดการที่ดินของชุมชน

สำหรับข้อจำกัดและข้อกังวล คือระยะเวลาเพียงประมาณ 1 เดือน ในการขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ คือตั้งแต่วันที่ วันที่ 28 กรกฎาคม-27 สิงหาคม 2569 ถือว่าสั้นมาก ทำให้ยากต่อการสร้างความเข้าใจอย่างทั่วถึง โดยเฉพาะกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีขนาดใหญ่ และมีชุมชนกระจายอยู่หลายร้อยแห่ง จะลงพื้นที่เก็บข้อมูลได้ยากลำบาก และหลายกลุ่ม ยังไม่มีเครือข่ายหรือกลไกกลางในการประสานงาน

ผู้อำนวยการ สมาคม IMPECT จึงเสนอให้ภาครัฐช่วยเร่งสื่อสารสร้างความเข้าใจ ร่วมกับเครือข่ายชนเผ่าพื้นเมือง โดยใช้กลไกรัฐในพื้นที่ประสานงานกับผู้นำทางการและชุมชน เพื่อเร่งจัดทำข้อมูลประชากรให้ครบถ้วน

การสื่อสารสร้างความเข้าใจเป็นประเด็นหลัก เพราะลำพังเครือข่ายของพี่น้องชนเผ่าพื้นเมืองเอง ไม่สามารถที่จะเข้าถึงทุกๆ ชุมชนได้ ดังนั้นสิ่งที่อยากจะให้รัฐเข้ามาช่วย คือการช่วยกันสื่อสารสร้างความเข้าใจ โดยรัฐสามารถเป็นกลไกหลักในการช่วยประสานงานกับชุมชน ในการได้มาซึ่งข้อมูลของแต่ละชุมชน

ผู้อำนวยการ สมาคม IMPECT ระบุอีกว่า ประชาชนกลุ่มชาติพันธุ์ ต้องมีความเข้าใจในเรื่องของกระบวนการของกฎหมายฉบับนี้ว่า มีประโยชน์ยังไงบ้าง สภาคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์มีบทบาทหน้าที่อย่างไร และผู้ที่จะเข้าไปทำหน้าที่เป็นสมาชิกสภาของแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ มีหน้าที่ และบทบาทยังไง

เพราะฉะนั้นแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ ก็จะต้องมีกระบวนการคัดสรรบุคคลที่สามารถเป็นตัวจริง เข้าไปทำหน้าที่แทนของพี่น้องกลุ่มชาติพันธุ์ ในการสะท้อนประเด็นสถานการณ์ได้อย่างครบถ้วน และข้อมูลชุมชนที่จัดทำขึ้นจะถูกนำไปใช้เป็นฐานตั้งต้น ในการจัดทำแผนพัฒนาชุมชนชาติพันธุ์ในอนาคต

รายงาน : พยุงศักดิ์ ศรีวิชัย ผู้สื่ออาวุโสข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ