วันนี้ (12 ก.ย.2569) นายสมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์ ประธานสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย หรือ TDRI กล่าวปาฐกถาพิเศษหัวข้อ "บทบาทขององค์กรอิสระต่อการเมืองไทย" โดยมองว่า การแบ่งแยกอำนาจแบบดั้งเดิมระหว่างฝ่ายนิติบัญญัติ ฝ่ายบริหาร และฝ่ายตุลาการ อาจไม่เพียงพอต่อการปกป้องประชาธิปไตยในบริบทการเมืองสมัยใหม่
นายสมเกียรติระบุว่า ในหลายประเทศ พรรคฝ่ายค้านและฝ่ายนิติบัญญัติมักเผชิญข้อจำกัดในการตรวจสอบรัฐบาล ขณะที่ฝ่ายบริหารมีอำนาจใช้งบประมาณและมีแรงจูงใจในการสร้างฐานเสียงทางการเมือง จึงอาจเกิดความเสี่ยงต่อการใช้อำนาจโดยมิชอบหรือการทุจริตได้
ด้วยเหตุนี้ จึงมีแนวคิดให้จัดวาง "สถาบันปกป้องประชาธิปไตย" หรือองค์กรอิสระ ให้ทำหน้าที่เสมือนอำนาจอธิปไตยที่ 4 แยกจากฝ่ายนิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ โดยมีภารกิจสำคัญในการคุ้มครองกติกาการแข่งขันทางการเมือง รักษาสมดุลอำนาจ และป้องกันการละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชน
อย่างไรก็ตาม นายสมเกียรติชี้ว่า การมีองค์กรอิสระเพียงอย่างเดียวไม่อาจรับประกันการทำหน้าที่ได้ เพราะความสำเร็จขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมทางการเมือง หากการเมืองเปิดช่องให้เกิดการแทรกแซง องค์กรอิสระอาจกลายเป็นเครื่องมือจัดการฝ่ายตรงข้าม หรือเป็นเพียงกลไกรับรองความชอบธรรมให้ฝ่ายที่มีอำนาจ
เสนอ 4 เงื่อนไข ปรับสมดุลอิสระ-ตรวจสอบได้
ประธาน TDRI เสนอหลักสำคัญ 4 ประการในการออกแบบองค์กรอิสระ
ประการแรก คือ รัฐธรรมนูญที่ออกแบบดีไม่อาจป้องกันการยึดครองรัฐได้ทั้งหมด แต่สามารถลดความเสี่ยงจากการรวมศูนย์อำนาจได้ในระดับหนึ่ง
ประการที่ 2 คือ การกระจายอำนาจตรวจสอบให้เป็นเครือข่าย มีความยั่งยืนกว่าการฝากความหวังไว้กับองค์กรอิสระเพียงหน่วยงานเดียว เพราะเมื่อองค์กรหนึ่งถูกแทรกแซงหรือไม่สามารถทำหน้าที่ได้ ยังมีกลไกอื่นเข้ามาตรวจสอบและถ่วงดุล
ประการที่ 3 คือ กระบวนการสรรหาบุคลากรมีความสำคัญไม่แพ้การออกแบบโครงสร้างองค์กร เนื่องจากหากฝ่ายการเมืองเข้ามามีอิทธิพลต่อการคัดเลือกบุคคล องค์กรอิสระอาจสูญเสียความเป็นกลาง และกลายเป็นตราประทับรองรับการใช้อำนาจของรัฐบาล หรือเป็นอาวุธทางการเมืองในการจัดการฝ่ายตรงข้าม
ประการสุดท้าย คือ ความเป็นอิสระต้องดำเนินควบคู่กับความพร้อมรับผิด หรือการตรวจสอบย้อนกลับได้ องค์กรอิสระจึงควรเปิดเผยข้อมูล อธิบายเหตุผลในการตัดสินใจ และมีกลไกให้ประชาชนหรือหน่วยงานอื่นตรวจสอบได้ง่ายพอ ๆ กับอำนาจที่องค์กรใช้ตรวจสอบผู้อื่น
นายสมเกียรติยังมองว่า จุดอ่อนสำคัญของระบบไทยอยู่ที่กระบวนการสรรหาและบทบาทของวุฒิสภา ซึ่งมีอำนาจให้ความเห็นชอบบุคคลในองค์กรอิสระหลายตำแหน่ง จึงเสนอว่า หากมีการแก้ไขรัฐธรรมนูญในอนาคต ควรกระจายที่มาหรือช่องทางสรรหา ไม่ให้ระบบทั้งหมดขึ้นอยู่กับ "จุดอ่อนเดียว" และออกแบบให้เกิดเครือข่ายตรวจสอบระหว่างกัน
นอกจากนี้ ยังเสนอให้เพิ่มกลไกถอดถอนองค์กรอิสระที่ใช้งานได้จริง มีความโปร่งใส และเปิดให้ประชาชนเข้าชื่อได้ รวมถึงพิจารณาช่องทางให้มีการฟ้องร้องผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองต่อศาลฎีกาโดยตรงในกรณีที่เข้าข่ายกระทำความผิด
จี้ส่งคดีข้อสงสัยเลือก สว. ให้ศาลฎีกาวินิจฉัย
นายสมเกียรติกล่าวถึงวิกฤตความเชื่อมั่นต่อคณะกรรมการการเลือกตั้ง หรือ กกต. ว่า มีสาเหตุจากการขาดความพร้อมรับผิด ทั้งการเปิดเผยข้อมูลที่ยังไม่ละเอียดเพียงพอ การไม่อธิบายเหตุผลของการตัดสินใจ และการหลีกเลี่ยงการสื่อสารกับสังคมเมื่อเกิดข้อสงสัย
เขาระบุว่า ปัญหาดังกล่าวปรากฏทั้งในประเด็นการเลือกตั้ง สส. และกระบวนการเลือก สว. ซึ่งเป็นกระบวนการที่มีความซับซ้อนและไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในระบบการเมืองไทย จนนำมาสู่การวิพากษ์วิจารณ์การทำงานของ กกต. ในวงกว้าง
สำหรับกรณีข้อสงสัยเกี่ยวกับการฮั้วเลือก สว. นายสมเกียรติเสนอว่า กกต. ควรส่งสำนวนและพยานหลักฐานเข้าสู่การพิจารณาของศาลฎีกา เพื่อให้มีกระบวนการไต่สวนที่เปิดเผย โปร่งใส และเปิดโอกาสให้คู่กรณีสามารถซักค้านพยานหลักฐานได้
เขาเห็นว่า การให้ศาลฎีกาเป็นผู้วินิจฉัย จะช่วยสร้างบรรทัดฐานทางกฎหมายว่า พฤติกรรมลักษณะใดถือเป็นการกระทำที่เกินขอบเขตหรือขัดต่อกติกาการเลือก สว. ขณะเดียวกันยังช่วยลดภาระของ กกต. ในการเป็นผู้ชี้ขาดเพียงฝ่ายเดียวในคดีที่มีความละเอียดอ่อนและส่งผลต่อความเชื่อมั่นของสังคม
นายสมเกียรติเตือนว่า หาก กกต. เลือกยุติเรื่องโดยไม่ส่งคดีเข้าสู่ศาล อาจถูกตั้งคำถามว่าเป็นการละเว้นการปฏิบัติหน้าที่หรือเป็นการปกป้องความชอบธรรมของวุฒิสภา ทั้งนี้เป็นข้อเสนอและความเห็นของประธาน TDRI ต่อแนวทางแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า
เขาย้ำว่า ที่มาของ สว. มีความสำคัญ เพราะวุฒิสภามีบทบาทในการกลั่นกรองกฎหมาย และให้ความเห็นชอบบุคคลที่จะดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หากข้อสงสัยเกี่ยวกับกระบวนการได้มาซึ่ง สว. ไม่ได้รับการคลี่คลาย ความคลางแคลงต่อความชอบธรรมอาจส่งผลต่อเนื่องไปยังองค์กรอิสระอื่นในอนาคต
อ่านข่าว :
กองปราบฯ แกะเส้นเงินมูลนิธิอดีตพระโชติ เพิ่งตั้งต้นปี-รูปแบบคล้ายพระบาทน้ำพุ
กาฬสินธุ์ปูพรมล่า "ปลาหมอคางดำ" เขื่อนลำปาว หวั่นสะเทือนเศรษฐกิจ 2 พันล้าน
"รุทธพล" ชี้ "คุกมีไว้ขังคนจน" เป็นคำพูดในอดีต ยันมีกองทุนยุติธรรมช่วยสู้คดี
"เต้ อาชีวะ" พาภรรยาเจ้าของสวนสัตว์สมุย ยื่นอุทธรณ์ มท.ทบทวนคำสั่งเนรเทศ