เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

สิ่งแวดล้อม
14:56
จำนวนผู้ชม 117
Thai PBS
เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร
ผู้ช่วย AI

สถานการณ์มลพิษข้ามพรมแดนในลุ่มน้ำภาคเหนือ กำลังก้าวเข้าสู่ภาวะวิกฤตด้านสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขอย่างเต็มรูปแบบ หลังกรมควบคุมมลพิษ เปิดเผยผลการตรวจวัดคุณภาพน้ำผิวดินในแม่น้ำสาย บริเวณชุมชนหัวฝาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย พบการปนเปื้อนของ "สารหนู" (Arsenic) สูงถึง 0.28 มก./ลิตร

เมื่อนำไปเปรียบเทียบกับค่ามาตรฐานคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำผิวดินของประเทศไทยที่กำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มก./ลิตร เท่ากับว่าปริมาณสารพิษในแม่น้ำสาย พุ่งทะยานเกินค่ามาตรฐานถึง 28 เท่า ขณะเดียวกันในลุ่มน้ำกก ก็ตรวจพบค่าสารหนูเกินมาตรฐานอย่างต่อเนื่องเช่นกัน

ตัวเลข 28 เท่านี้ ไม่ได้เป็นเพียงสถิติที่สร้างความตื่นตระหนก แต่คือสัญญาณเตือนภัยระดับสูงสุดที่สะท้อนว่า ระบบนิเวศต้นน้ำกำลังถูกทำลายอย่างรุนแรง และนำไปสู่คำถามสำคัญในเชิงวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมว่า ธาตุพิษที่เคยฝังตัวอยู่ใต้พื้นดินอย่างสงบ หลุดรอดลงสู่แม่น้ำสายหลัก และกำลังเดินทางเข้าสู่ร่างกายของประชาชนชาวไทยผ่านกลไกใดบ้าง

ด่านที่ 1 : ห้องขังทางธรณีวิทยา

ในทางธรณีเคมี สารหนูเป็นธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติในเปลือกโลก โดยปกติแล้วสารหนูจะไม่ได้อยู่เดี่ยว ๆ ในสภาพที่เป็นพิษรุนแรง แต่จะจับตัวรวมกับธาตุอื่นในรูปของแร่ซัลไฟด์ เช่น แร่อาร์เซโนไพไรต์ (Arsenopyrite) และถูกกักเก็บฝังตัวอยู่อย่างเสถียรภายในชั้นหินลึกใต้พื้นดิน ซึ่งปราศจากอากาศและน้ำ

ตราบใดที่ชั้นหินเหล่านี้ไม่ถูกรบกวน สารหนูก็จะถูกปิดผนึกอยู่ใน "ห้องขังทางธรณีวิทยา" โดยไม่ก่อให้เกิดอันตรายต่อสิ่งมีชีวิตบนผิวดิน

จุดเริ่มต้นของหายนะแม่น้ำกก-แม่น้ำสายครั้งนี้ เกิดจากการขยายตัวของกิจกรรมเหมืองแร่ ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งประเทศเมียนมา ทั้งเหมืองทองคำ เหมืองแร่แรร์เอิร์ธ และเหมืองโลหะต่าง ๆ

ด้วยกระบวนการทำเหมืองแบบเปิดหน้าดิน การระเบิดและขุดเจาะชั้นหินลึก รวมถึงการขุดร่อนแร่ด้วยสารเคมีและการกองกากแร่ขนาดมหึมา ไว้กลางแจ้ง โดยปราศจากบ่อบำบัดและระบบป้องกันการรั่วซึมที่ได้มาตรฐาน

เมื่อแร่ธาตุที่มีสารหนูเป็นองค์ประกอบถูกขุดขึ้นมา สัมผัสกับออกซิเจนในอากาศและความชื้นจากน้ำฝน จะเกิดปฏิกิริยาออกซิเดชัน เปลี่ยนสภาพสารหนูที่เคยเสถียร ให้กลายเป็นสารประกอบสารหนู ที่ละลายน้ำได้ง่าย และถูกปลดปล่อยออกมาสู่สิ่งแวดล้อมภายนอก อย่างควบคุมไม่ได้

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

ด่านที่ 2 : พาหนะขนส่งสารพิษ

เมื่อสารหนูถูกปลดปล่อยออกจากชั้นหินในเหมืองแล้ว กลไกต่อมาคือการเคลื่อนย้ายเข้าสู่ระบบนิเวศทางน้ำ พื้นที่ต้นน้ำของแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย อยู่ในเขตภูเขาสูงของรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ซึ่งมีความลาดชันมาก

เมื่อเกิดฝนตกหนัก น้ำฝนและน้ำท่าที่ไหลบ่า จะชะล้างหน้าดินและกองกากแร่ในพื้นที่เหมือง พัดพาสารหนูไหลลงสู่ลำห้วยสาขา ก่อนจะมารวมตัวกันในแม่น้ำสายและแม่น้ำกก ซึ่งไหลข้ามพรมแดนเข้าสู่ จ.เชียงราย ของประเทศไทย

นักวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมอธิบายว่า การเดินทางของสารหนูในแม่น้ำเกิดขึ้นพร้อมกันใน 2 รูปแบบ คือ

  1. การละลายปนไปกับมวลน้ำ สารหนูบางส่วนจะแตกตัวเป็นไอออนละลายกลืนไปกับเนื้อน้ำ ทำให้ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า และไม่สามารถกรองออกได้ด้วยวิธีกรองตะกอนหยาบทั่วไป
  2. การเกาะติดแน่นกับอนุภาคดินและตะกอนแขวนลอย สารหนูมีคุณสมบัติทางเคมี ชอบจับตัวกับแร่เหล็กและอะลูมิเนียมออกไซด์ ที่เคลือบอยู่บนผิวของเม็ดดินโคลน

ดังนั้น สภาพน้ำในแม่น้ำสายและแม่น้ำกกที่ขุ่นแดงผิดปกติ และเต็มไปด้วยตะกอนโคลนที่เราเห็นด้วยตาเปล่า จึงไม่ได้มีเพียงดินทรายที่เกิดจากการพังทลายของหน้าดินตามธรรมชาติ แต่เม็ดตะกอนดินเหล่านั้น กำลังทำหน้าที่เป็น "พาหนะขนส่งสารพิษ" นำพาสารหนูจำนวนมหาศาลข้ามพรมแดนเข้ามา

เมื่อกระแสน้ำไหลช้าลงในเขตที่ราบของฝั่งไทย ตะกอนที่มีสารหนูปนเปื้อนเหล่านี้ ก็จะจมตัวลงสะสมอยู่ตามท้องน้ำ กลายเป็นแหล่งสะสมพิษระยะยาวที่พร้อมจะฟุ้งกระจายกลับขึ้นมาในมวลน้ำทุกครั้งที่มีน้ำหลากหรือมีการขุดลอกร่องน้ำ

ความเชื่อมโยงนี้ ได้รับการยืนยันด้วยหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ชิ้นสำคัญ จากทีมวิจัยมหาวิทยาลัยนเรศวร นำหลักการ "นิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม" มาวิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมีและไอโซโทป เพื่อแกะรอยแหล่งกำเนิดมลพิษ

และพบข้อเท็จจริงที่น่าตกใจว่า สัดส่วนสารหนูที่ปนเปื้อนอยู่ในแม่น้ำกก มีที่มาจากกิจกรรมเหมืองแร่สูงถึง ร้อยละ 33-58 ขณะที่ในแม่น้ำสาย มีสัดส่วนที่มาจากเหมืองแร่อยู่ที่ ร้อยละ 27-38

ข้อมูลชุดนี้ ถือเป็นใบเสร็จทางวิทยาศาสตร์ ที่ชี้เป้าได้อย่างชัดเจนว่า วิกฤตมลพิษครั้งนี้ ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติเพียงอย่างเดียว แต่มีต้นตอหลักมาจากกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำ

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

ด่านที่ 3 : ห่วงโซ่อาหาร

ความน่ากลัวที่สุดของสารหนู ไม่ได้จบลงแค่การห้ามประชาชนตักน้ำจากแม่น้ำมาดื่ม หรือห้ามลงเล่นน้ำโดยตรง เพราะในทางนิเวศวิทยา สารหนูเป็นสารพิษที่ไม่ย่อยสลายทางชีวภาพ และสามารถเดินทางอ้อมเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ผ่าน "ห่วงโซ่อาหาร" ได้อย่างเงียบเชียบผ่าน 2 ช่องทางหลัก

ช่องทางที่ 1 : นาข้าว เส้นทางเสี่ยงสูงสุด

ลุ่มน้ำกกและลุ่มน้ำสาย เป็นแหล่งเพาะปลูกที่สำคัญของภาคเหนือ เมื่อเกษตรกรสูบน้ำจากแม่น้ำหรือคลองชลประทาน ที่รับน้ำจากแม่น้ำสายหลักเข้าไปหล่อเลี้ยงพื้นที่การเกษตร สารหนูที่ละลายในน้ำ และที่มากับตะกอนดิน จะเข้าไปตกค้างสะสมอยู่ในชั้นดินเพาะปลูก จากนั้นระบบรากของพืชจะดูดซึมสารหนูขึ้นไปสะสมในลำต้น ใบ และเมล็ด

พืชที่นักวิชาการมีความกังวลมากที่สุดคือ "ต้นข้าว" เนื่องจากข้าวเป็นพืชที่ปลูกในสภาพน้ำขัง ซึ่งสภาวะขาดออกซิเจนในดินนาขังน้ำ จะกระตุ้นให้สารหนูที่เกาะอยู่กับตะกอนดิน ละลายออกมาในรูปที่รากพืชดูดซึมได้ง่ายขึ้น ประกอบกับโครงสร้างทางชีวภาพของรากข้าว มีช่องทางลำเลียงแร่ธาตุซิลิคอนที่สารหนู สามารถปลอมตัวแทรกซึมเข้าไปได้ ทำให้ต้นข้าวดูดซึม และสะสมสารหนูในเมล็ด ได้มากกว่าธัญพืชชนิดอื่นหลายเท่าตัว

ช่องทางที่ 2 : ระบบนิเวศสัตว์น้ำและการสะสมทวีคูณ

ตะกอนดินที่มีสารหนูเกาะติดอยู่ จะถูกสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่อยู่บริเวณหน้าดิน เช่น สาหร่าย แพลงก์ตอน ดูดซึมและกินเข้าไป จากนั้นลูกปลา กุ้ง หอย และปู จะกินสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กเหล่านี้เป็นอาหาร และปลาขนาดใหญ่ก็จะกินปลาขนาดเล็กต่อกันเป็นทอด ๆ ส่งผลให้ความเข้มข้นของสารหนูเกิดการสะสมทวีคูณขึ้นตามลำดับชั้นของการบริโภค

อย่างไรก็ตาม การตรวจพบสารหนูในน้ำ ไม่ได้หมายความว่าอาหารและสัตว์น้ำทุกชนิดในพื้นที่ จะปนเปื้อนจนเป็นอันตรายเสมอไป เนื่องจากในทางเคมีและพิษวิทยา สารหนูแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ที่มีความอันตรายต่างกันอย่างสิ้นเชิง คือ

  • สารหนูอนินทรีย์ เป็นรูปแบบที่พบมากในน้ำบาดาล น้ำผิวดินที่ปนเปื้อนจากเหมืองแร่ และมักสะสมในเมล็ดข้าว สารหนูกลุ่มนี้มี ความเป็นพิษสูงมาก และจัดเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์
  • สารหนูอินทรีย์ เป็นรูปแบบที่สิ่งมีชีวิตในน้ำ เช่น ปลาและสัตว์น้ำบางชนิด สามารถเปลี่ยนโครงสร้างทางเคมีของสารหนูที่กินเข้าไป ให้กลายเป็นสารประกอบอินทรีย์ ซึ่งมี ความเป็นพิษต่ำมาก และร่างกายมนุษย์สามารถขับออกทางปัสสาวะได้รวดเร็ว

ด่านที่ 4 : สุขภาพประชาชน การตั้งรับของรัฐ โจทย์ใหญ่การทูตข้ามแดน

หากประชาชนได้รับสารหนูชนิดอนินทรีย์เข้าสู่ร่างกายอย่างต่อเนื่อง ในปริมาณที่เกินเกณฑ์ปลอดภัย สารพิษจะเข้าไปยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ที่จำเป็นต่อการสร้างพลังงานในระดับเซลล์ ส่งผลกระทบต่อระบบอวัยวะต่าง ๆ อย่างช้า ๆ

อาการระยะเริ่มต้นอาจสังเกตได้ยาก เช่น อ่อนเพลีย คลื่นไส้ ปวดท้อง แต่หากสะสมเป็นเวลานานจะแสดงอาการทางผิวหนังอย่างชัดเจน คือ ผิวหนังบริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้าหนาตัวแข็งเป็นตุ่มไต สีผิวเปลี่ยนเป็นจุดด่างดำสลับขาวคล้ายหยดน้ำฝน ทำลายระบบประสาทส่วนปลายทำให้เกิดอาการชาและกล้ามเนื้ออ่อนแรง รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ

ข้อมูลจาก กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ระบุว่า จากการลงพื้นที่เฝ้าระวังและตรวจคัดกรองสุขภาพประชาชน ในพื้นที่เสี่ยงภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พบผู้ที่มีระดับสารหนูในร่างกายเกินเกณฑ์มาตรฐานแล้วรวม 94 คน ซึ่งขณะนี้ทีมแพทย์และเจ้าหน้าที่สาธารณสุข เข้าติดตามอาการอย่างใกล้ชิด พร้อมสอบสวนโรคเพื่อตัดวงจรการรับสัมผัสสารพิษเพิ่มเติม

ในด้านการแก้ไขปัญหาและบรรเทาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า หน่วยงานภาครัฐของไทยได้ควบคุมสถานการณ์ใน 3 มิติหลัก ได้แก่

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร

1.การคุ้มครองน้ำอุปโภคบริโภค

การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) ร่วมกับ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ยกระดับมาตรการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำดิบและน้ำประปาขั้นสูงสุด โดยเพิ่มความถี่ในการตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำประปา ทุก ๆ 30 นาที

พร้อมปรับปรุงกระบวนการตกตะกอนและระบบกรองน้ำด้วยสารเคมีเฉพาะทาง เพื่อให้มั่นใจว่าน้ำประปาที่ส่งถึงบ้านเรือนประชาชน สามารถกำจัดสารหนูออกได้จนอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัยตามมาตรฐานองค์การอนามัยโลก

2.การตรวจสอบความปลอดภัยทางอาหาร

กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ส่งเจ้าหน้าที่ลงพื้นที่เก็บตัวอย่างดินในแปลงเกษตร น้ำในระบบชลประทาน ผลผลิตทางการเกษตร โดยเฉพาะข้าวเปลือกและพืชผัก รวมถึงตัวอย่างสัตว์น้ำในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ส่งตรวจวิเคราะห์หาสารตกค้างในห้องปฏิบัติการ เพื่อกำหนดเขตเฝ้าระวังและสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ผู้บริโภค

3.การใช้หลักฐานวิทยาศาสตร์เจรจาระหว่างประเทศ

เนื่องจากต้นตอของมลพิษอยู่นอกเขตอธิปไตยของไทย การแก้ปัญหาที่ยั่งยืนจึงต้องอาศัยกลไกทางการทูต รัฐบาลไทยควรต้องรวบรวมชุดข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ทั้งหมด เพื่อใช้เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ ในการเจรจาระดับทวิภาคีและระดับภูมิภาคกับทางการเมียนมา เพื่อผลักดันให้เกิดการกำกับดูแลมาตรฐานสิ่งแวดล้อมของเหมืองแร่ต้นน้ำ และยุติการปล่อยกากแร่ลงสู่แม่น้ำนานาชาติอย่างเป็นรูปธรรม

อ่านข่าว :

เรียกร้องรัฐดูแลประชาชนริมน้ำโขง หลังพบคน 4 จังหวัด มีสารหนูในร่างกาย

"ผักแม่สาย" ยอดขายร่วงกว่า 50% พิษสารหนูฉุดความเชื่อมั่นผู้บริโภค

ครม.อนุมัติมาตรการภาษีช่วยน้ำท่วม ลดหย่อนค่าซ่อมบ้าน 1 แสน-ซ่อมรถ 3 หมื่น