เมื่อพูดถึงงานอีเวนต์ที่บัตรขายหมดเกลี้ยงภายในเวลาเพียง 2 นาที หลายคนคงนึกถึงคอนเสิร์ตของศิลปินนักร้องระดับโลก ทว่าปรากฏการณ์นี้กลับเกิดขึ้นกับ FaraTALK งานทอล์กโชว์วิทยาศาสตร์ ที่ภายในงานนี้มีผู้คนหลายพันคนยอมจ่ายเงินเพื่อเข้าไปนั่งฟังเรื่องเล่าวิทยาศาสตร์อย่างใจจดใจจ่อเป็นเวลากว่า 4 ชั่วโมงเต็ม นับว่าเป็นปรากฏการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นกับประเทศไทยมาก่อน ที่จะมีผู้คนมากมายสนใจเดินทางมารับสาระความรู้กันมากมายขนาดนี้ ซึ่งเรื่องนี้กำลังสะท้อนเทรนด์การเสพสื่อบางอย่างที่น่าสนใจที่กำลังแพร่สะพัดไปทั่วโลก
เดิมเรื่องราววิทยาศาสตร์เนิร์ด ๆ เป็นเรื่องที่ไม่ค่อยมีใครในสังคมไทยกล้าที่จะเอ่ยปากพูดคุยในชีวิตประจำวันกันสักเท่าไหร่ เพราะกลัวจะถูกสังคมมองว่าแปลก ด้วยภาพจำของเด็กเนิร์ดที่ดูเป็นตัวตลกตามสื่อภาพยนตร์ ละคร ซีรีส์ต่าง ๆ ที่เอาแต่อ่านหนังสือ ปิดตัวเองอยู่ในห้องจนไม่สามารถเข้ากับสังคมเหมือนกับคนทั่วไปได้ หรือไม่ก็ถูกมองว่าเป็นพวกนักวิทยาศาสตร์สติเฟื่อง ที่ชอบสร้างสิ่งประดิษฐ์ที่ไม่สามารถใช้งานได้จริง ซึ่งบางครั้งอาจเป็นอันตรายต่อสังคมได้ ทำให้โลกอินเทอร์เน็ตกลายเป็นพื้นที่ปลอดภัย ที่คนชอบเรื่องเนิร์ด ๆ ทั้งหลาย สามารถปกปิดตัวตนที่แท้จริงแล้วเข้ามารวมตัวพูดคุยถกเถียงกันได้ ตัวอย่างก็เช่น ห้องกระทู้หว้ากอ ในเว็บไซต์ Pantip.com ที่ทุกวันนี้ก็ยังคงมีกระทู้ใหม่ทยอยเข้ามาเรื่อย ๆ อยู่ ซึ่งต่อมาก็ได้พัฒนาการไปเป็นกลุ่มคอมมูนิตี้ตามแพลตฟอร์มออนไลน์ต่าง ๆ ที่คนไทยคุ้นเคย ไม่ว่าจะเป็น Facebook, Clubhouse ตลอดไปจนถึง YouTube
ทว่าเมื่อไม่นานมานี้ในช่วงต้นทศวรรษที่ 2020 ผู้คนบนโลกอินเตอร์เริ่มมีการพูดถึงทฤษฎีความตายของอินเทอร์เน็ต (Dead Internet theory) ซึ่งจัดว่าเป็นทฤษฎีสมคบคิดที่กล่าวว่า มนุษย์กำลังล้มหายตายจากไปจากโลกออนไลน์ เพราะคอนเทนต์ต่าง ๆ บนอินเทอร์เน็ตเริ่มไม่ได้มาจากฝีมือมนุษย์มากขึ้นเรื่อย ๆ ขณะที่ AI จะเริ่มเป็นผู้ผลิตข้อมูลป้อนเข้ามาแทนด้วยระบบอัตโนมัติ ซึ่งก็ไม่ได้สร้างเนื้อหาที่มีคุณภาพดีพอที่จะดึงดูดความสนใจของผู้คนส่วนใหญ่ได้
นอกจากนี้ช่องโหว่เรื่องระบบยืนยันตัวตนของแพลตฟอร์มต่าง ๆ ยังเอื้อให้มี ‘บอต’ หรือโปรแกรมที่เลียนแบบพฤติกรรมมนุษย์ ให้ไปมีปฏิสัมพันธ์กับคอนเทนต์ที่ผู้สร้างต้องการ เพื่อให้อัลกอริทึมของแพลตฟอร์มดันการมองเห็นมากขึ้น ซึ่งจะนำไปสู่การสร้างรายได้ที่มากขึ้นตามไปด้วย กลายเป็นว่าคอนเทนต์วิทยาศาสตร์ที่ผู้ใช้งานต้องการตามหาก็กลับค่อย ๆ หายไปจากหน้าฟีด และถูกแทนที่ด้วยคอนเทนต์ที่ผู้อ่านไม่ต้องการแทน ทำให้นับวันโลกอินเทอร์เน็ตจะยิ่งมีมนุษย์น้อยลงเรื่อย ๆ
ด้วยสภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนเช่นนี้ มนุษย์ผู้เคยครอบครองโลกออนไลน์จึงเริ่มหมดความสนใจและหันไปหาการมีปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์ด้วยกันในชีวิตจริงมากกว่า สังเกตได้จากข้อมูลของ Eventbrite แพลตฟอร์มด้านจัดการอีเวนต์ระดับโลกที่ได้ออกรายงานประจำปี 2024 มาว่า กลุ่มคนรุ่นใหม่ทั้ง GenY และ GenZ กำลังเผชิญกับภาวะเหนื่อยล้าทางดิจิทัล หรือ Digital Fatigue อย่างหนัก จนทำให้ความต้องการเข้าร่วมงานอีเวนต์แบบพบปะเจอหน้าเพื่อมนุษย์ด้วยกันจริง ๆ พุ่งสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด โดยมีผู้คนกว่า 60% พร้อมที่จะจ่ายเงินออกไปแสวงหาประสบการณ์จริงที่จับต้องได้ สอดคล้องกับรายงานจากบริษัท Edelman ประจำปี 2024 ที่ชี้ให้เห็นว่าความเชื่อมั่นของมนุษย์ที่มีต่อโซเชียลมีเดียลดต่ำลงจนถึงขีดสุด เนื่องจากความหวาดระแวงในข้อมูลที่สร้างจาก AI ซึ่งงานอีเวนต์ Faratalk สะท้อนให้เห็นถึงความกระหายใคร่รู้ของมนุษย์ที่จะมีปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์ที่มีเลือดเนื้อเชื้อไข มีอารมณ์ขัน และมีความรู้ที่กลั่นกรองมาจากประสบการณ์จริง มากกว่าการนั่งเสพคอนเทนต์ที่มาจากอัลกอริทึมที่ไร้ซึ่งชีวิตจิตใจ
นอกจากนี้กลุ่มผู้ที่ชื่นชอบเรื่องราววิทยาศาสตร์ในปัจจุบัน ยังเผชิญกับกระแสต่อต้านองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ในสังคมที่แผ่ขยายอิทธิพลไปทั่วโลกอย่างรุนแรงในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จากเดิมที่มีคนบางกลุ่มเชื่อว่า โลกแบน หรือมนุษย์ไม่เคยไปดวงจันทร์ ซึ่งดูเหมือนจะเป็นความเชื่อที่ไม่ได้ร้ายแรงอะไร เริ่มที่จะพัฒนากลายมาเป็นภัยต่อสังคมโดยรวมมากขึ้น เช่น วัคซีนก่อให้เกิดโรคและการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร ที่ได้แพร่เข้ามาในประเทศช่วงหลังจากวิกฤตโควิด-19
โดยแนวคิดนี้ได้บิดเบือนข้อเท็จจริงที่ว่าวัคซีนสามารถช่วยฝึกฝนระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายให้พร้อมรับมือเชื้อโรคร้ายได้ไปเป็นอย่างอื่น ทำให้นำไปสู่การปฏิเสธการฉีดวัคซีนเป็นวงกว้าง ซึ่งเอื้อให้โรคร้ายเก่า ๆ ที่น่ากลัวสามารถกลับมาแพร่ระบาดใหม่ได้อีกครั้งดังในกรณีของสหรัฐอเมริกาภายใต้ประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ เช่น โรคโปลิโอ และโรคฝีดาษ กลายเป็นว่าแพทย์พูดอะไรก็เริ่มไม่มีใครฟัง ทั้งยังไม่นับผู้เชี่ยวชาญในด้านอื่น ๆ ที่ได้รับผลกระทบจากกระแสต่อต้านวิทยาศาสตร์ตามไปด้วย
ยิ่งในปัจจุบัน AI เริ่มพัฒนามากขึ้นอย่างก้าวกระโดด เนื้อหาที่เต็มไปด้วยข้อมูลเท็จจากกลุ่มต่อต้านวิทยาศาสตร์ก็จะยิ่งเพิ่มมากขึ้นตามไปด้วย ทำให้สังคมไม่สามารถแยกแยะได้ว่าเรื่องไหนคือเรื่องจริงหรือเรื่องเท็จกันแน่ นอกจากนี้ อัลกอริทึมของแพลตฟอร์มต่าง ๆ ยังทำหน้าที่เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาชั้นดี เพราะระบบเหล่านี้ถูกออกแบบมาเพื่อกระตุ้นอารมณ์โกรธและยอดการมีส่วนร่วมของผู้คน ข้อมูลเท็จและทฤษฎีสมคบคิดจึงเดินทางได้เร็วกว่าความจริงทางวิทยาศาสตร์หลายเท่าตัว โดยหนึ่งในสาเหตุที่ทำให้สังคมยังห่างไกลจากวิทยาศาสตร์ ก็เพราะว่างานวิจัยต่างเข้าถึงได้ยาก ประกอบกับการใช้ศัพท์เทคนิคเฉพาะทางที่คนในวงการเท่านั้นที่เข้าใจ วิทยาศาสตร์จึงกลายเป็นหอคอยงาช้างที่คนนอกเข้าถึงได้ยาก
แต่ทว่า Faratalk ก็กลับสามารถทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างวิทยาศาสตร์กับคนทั่วไปได้อย่างสมบูรณ์แบบ ที่ได้แปลงสมการและข้อมูลมากมายให้กลายเป็นเรื่องเล่าที่เชื่อมโยงกับชีวิตประจำวันของคนไทยได้ จึงไม่แปลกใจที่คนหลายพันคนได้ตัดสินใจซื้อบัตรเข้ามานั่งฟังวิทยากรทั้ง 4 ได้อย่างรวดเร็วภายในเวลา 2 นาที ตามที่กล่าวไปข้างต้นเท่านั้น ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่ามีผู้คนมากมายที่สนใจและพร้อมที่จะเรียนรู้เรื่องวิทยาศาสตร์อยู่เสมอ เพียงแต่ผู้คนเหล่านั้นแค่รอให้มีใครสักคนนำองค์ความรู้ต่าง ๆ มาเล่าในภาษาที่มนุษย์ทั่วไปสามารถเข้าใจได้นั่นเอง
โดยข้อมูลจากองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ซึ่งเป็นองค์การระหว่างประเทศที่ออกแบบข้อสอบ PISA ได้ชี้ให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ประชากรที่มีกระบวนการคิดเชิงวิทยาศาสตร์จะมีภูมิคุ้มกันต่อข่าวปลอมอันตราย สามารถประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพและการเงินได้เฉียบขาดกว่า ส่งผลโดยตรงต่อการยกระดับคุณภาพชีวิตและลดความเหลื่อมล้ำในภาพรวมของประเทศ
แม้จะเป็นแค่ช่วงเวลาสั้น ๆ งาน FaraTALK ที่ผู้คนนับพันนั่งฟังเรื่องราวของวิทยาศาสตร์อย่างใจจดใจจ่อ จึงได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า ความรู้และปัญญาคือสิ่งที่สังคมไทยกำลังโหยหา ท่ามกลางโลกที่เต็มไปด้วยคอนเทนต์เบาปัญญา เปรียบเสมือนดั่งแสงสว่างแห่งความหวังที่ได้จุดติดขึ้นมาอีกครั้งให้แก่มวลมนุษย์อีกครั้งหนึ่ง
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
ที่มาข้อมูล : theatlantic, amazonaws, edelman, oecd, pisa-framework, thelancet
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
