แล้วสารหนูที่ว่านี้อันตรายขนาดไหน ทางออกเรื่องนี้ควรทำอย่างไร Thai PBS Sci & Tech ขอพาไปเจาะ Insight กันแบบสุดเอ็กซ์คลูซีฟกับ ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ

สารหนูคืออะไร อันตรายอย่างไร
ในเรื่องนี้ ดร.สนธิ ให้ความรู้ว่า “สารหนู” (Arsenic) คือสารที่อยู่ในสายแร่ทองคำ-แร่แรร์เอิร์ธ ดังนั้นถ้ามีการทำเหมืองแร่เพื่อขุดเอาทองคำ-แร่แรร์เอิร์ธขึ้นมา แล้วดูแล-จัดการไม่ดี ไม่มีบ่อบำบัดน้ำเสีย ไม่มีการตกตะกอนที่ดี เมื่อฝนตกจะทำให้สารหนูไหลไปลงแม่น้ำ-ลำคลอง อย่างเช่น แม่น้ำสาย แม่น้ำกก จ.เชียงราย ปลาก็จะมีสารหนูในตัว พืชผลการเกษตรที่ได้รับน้ำที่มีสารหนู พืชก็จะปนเปื้อน การตรวจเกณฑ์มาตรฐานถึง 28 เท่า ต้องรีบมีการแก้ไขปัญหาก่อนที่จะเกิดผลกระทบรุนแรงและขยายวงกว้าง

“สารหนู“ ปริมาณแค่ไหนจึงมีความอันตราย
"มาตรฐานในน้ำห้ามเกิน 0.01 มิลลิกรัม/ลิตร" ดร.สนธิ ย้ำ! แต่จากที่มีหน่วยงานวัดค่าสารหนูในแม่น้ำสายได้ 0.28 มิลลิกรัม/ลิตร คือเกินมาตรฐาน 28 เท่า ดื่มเข้าไปมีความอันตราย ซึ่งอาจสะสมจนทำให้เกิดกระเพาะปัสสาวะอักเสบ ไตทำงานไม่ได้ ระบบประสาทสับสน จนนำมาสู่โรคมะเร็งในที่สุด เช่น บริเวณกระเพาะปัสสาวะ ตับ

“สารหนู” ในแม่น้ำสาย-แม่น้ำกก มาจากไหน
ในเมืองไทยก็มีแร่แรร์เอิร์ธ แต่ยังไม่ได้ทำเหมืองขุดกัน โดยตอนนี้มีทำเหมืองกันที่รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ซึ่งบริหารจัดการเหมืองกันไม่ถูกหลักมาตรฐาน นำสารเคมีฉีดไปในดินเพื่อที่จะละลายแร่แรร์เอิร์ธออกมา แล้วทำบ่อสกัดการตกตะกอน ซึ่งต้องใส่กรด-ด่างลงไป หรือการใช้ปรอทกับไซยาไนด์ เพื่อสกัดเอาทองคำออกมาจากดิน แล้วก็ใส่ในบ่อสกัด เวลาฝนตกสารหนูก็ถูกชะลงมาในแหล่งน้ำ ดังนั้น จะเห็นว่าน้ำที่มีสารอันตรายเหล่านี้จะมีสีขุ่น เพราะถูกชะลงมาจากภูเขา น้ำขุ่นแดงมีสารหนูอยู่ในนั้น
สารหนูมีอยู่ทั้งในแร่ทองคำและแรร์เอิร์ธ ซึ่งอยู่ในตะกอนดินเมื่อเหมืองนำแร่ออกไปแล้ว ด้วยเหตุนี้จึงเป็นผลทำให้แม่น้ำหลายสายในเมืองไทยมีสารหนูปนเปื้อน
หากปนเปื้อนปริมาณมาก น้ำก็จะใช้ไม่ได้ อาจปนเปื้อนในข้าวหรือผลผลิตทางการเกษตรอื่น ๆ ทำให้ชาวบ้านเกิดความกังวล ดังนั้น รัฐบาลต้องเข้ามาจัดการปัญหานี้อย่างเร่งด่วน

"สารหนู" เข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร?
โดยปกติ สารหนูจะเป็น Ion +3 กับ +5 ซึ่งเป็นอนุภาค โดยสารหนูอาจจะซึมเข้าร่างกายได้น้อย ทางอากาศก็ไม่ค่อยมี ดังนั้น ดร.สนธิ อธิบายว่า สารหนูจะเข้าสู่ร่างกายได้โดยการดื่มเข้าไป หรือปนเปื้อนในอาหาร เช่น ปลา แล้วเรากินเข้าไป เนื่องจากสารหนูสามารถสะสมอยู่ในเนื้อเยื่อ สัตว์ พืชผัก ผลไม้ ได้ ด้วยเหตุนี้ เราต้องระมัดระวังเรื่องการกิน จึงไม่แปลกที่ผู้คนจะกลัวเรื่องอาหาร เรื่องประปา เพราะจะทำให้เกิดการสะสมจนเป็นโรคมะเร็งในทางเดินอาหารได้

ควรแก้ไขเรื่องนี้อย่างไร?
สำหรับเรื่องนี้ ดร.สนธิ กล่าวว่า เราต้องไปแก้ที่ต้นน้ำก็คือ ต้องไปเจรจากับชนกลุ่มน้อยที่ทำเหมือง เจรจากับทางจีนซึ่งเป็นนายทุนในการทำเหมือง รวมถึงทางการเมียนมา กลุ่มว้า เพื่อการจัดการสารหนูให้ดีขึ้น โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝน ซึ่งฝนจะชะสารหนูลงมาจากภูเขา ส่วนในหน้าร้อนจะน้อย แต่หากการเจรจาไม่เป็นผล ไทยก็ควรมีมาตรการงดรับซื้อแร่จากเหมืองที่ปล่อยสารหนู รวมถึงงดขายสารเคมีที่ใช้ในการทำเหมือง เป็นต้น
ส่วนกลางน้ำก็คือ การทำฝายดักตะกอนเป็นช่วง ๆ เพื่อทำให้สารหนูตกตะกอน เนื่องจากสารหนูมาจากตะกอนดิน ซึ่งรัฐบาลต้องไปออกแบบการทำฝายให้ได้ประสิทธิภาพมากที่สุด ขณะที่ ปลายน้ำ อยากให้นำตัวเลขการตรวจในแม่น้ำมาเปิดเผยต่อสาธารณะ ว่าในน้ำประปาตรวจสารหนูเจอเท่าไหร่ เมื่อผ่านกระบวนการผลิตประปาแล้วสารหนูเกินค่ามาตรฐานอยู่ไหม โชว์ตัวเลขให้ประชาชนเชื่อมั่น ทั้งในผลผลิตทางเกษตร-สัตว์น้ำด้วย พร้อมกับให้ประชาชนได้ร่วมแสดงความคิดเห็น และเร่งฟื้นฟูความเชื่อมั่นโดยเร็ว จะให้ดีควรภายใน 3 เดือน เพราะไม่งั้นช่วงหน้าหนาว นักท่องเที่ยวอาจไม่กล้าไปเที่ยวเชียงราย

“สารหนู” อยู่ในน้ำนานแค่ไหน?
สารหนูที่เป็นสารอินทรีย์อยู่ในน้ำนานจะถูกย่อยสลาย แบคทีเรียกินได้ แต่สารหนูที่เป็นอนินทรีย์จะน่ากลัว เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้วจะเป็นอันตรายต่อเรา จึงเกิดมาตรฐานไม่ให้สารหนูในน้ำเกิน 0.01 มิลลิกรัม/ลิตร

น้ำปนเปื้อนสารหนู นำมารดผลผลิตทางการเกษตรจะมีผลอย่างไร
เมื่อนำมารดพืชผล เช่น ข้าว สารหนูจะเข้าไปในเนื้อข้าว ไปที่ต้นพืช-เมล็ด ดังนั้น จึงควรทำฝายดักตะกอน เพื่อให้น้ำที่ผ่านฝายมามีตะกอนที่มีสารหนูน้อยลง ถ้าอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานสามารถนำมารดพืชผักได้

วิธีป้องกันสารหนูไม่ให้เข้าไปในร่างกาย
เพื่อความมั่นใจ ดร.สนธิ เผยว่า หากยังไม่มีการพิสูจน์ปริมาณสารหนูในน้ำที่แน่นอน แนะนำให้ใช้น้ำขวดอุปโภค-บริโภคไปก่อนเพื่อความปลอดภัย หรือใช้น้ำจากแหล่งอื่นที่มั่นใจว่าปลอดภัยจากสารหนู โดยภาครัฐอาจต้องจัดหาน้ำให้กับประชาชน รวมถึงอาหาร เช่น ปลา ทั้งนี้ รัฐบาลอาจต้องทำงานแบบบูรณาการ รวมถึงมีการเยียวยาให้ผู้ที่ได้รับผลกระทบด้วย

แม่น้ำโขงภาคอีสานก็ควรตรวจสารหนู
สารหนูในแม่น้ำสาย-แม่น้ำกก ไหลลงน้ำโขงภาคเหนือ มาถึงน้ำโขงภาคอีสานมีความเป็นไปได้ แต่อาจไม่มากเพราะมีการเจือจาง เนื่องจากจะมีมากในตะกอนดินกับต้นน้ำ เช่น ในแม่น้ำสาย ดังนั้น หากดักตะกอนที่แม่น้ำสาย แม่น้ำกกได้ สารหนูก็จะไปไม่ถึงแม่น้ำโขงนี่คือจากฝั่งประเทศไทย แต่ถ้าเป็นการปล่อยสารหนูจากเหมืองฝั่ง สปป.ลาว ก็จะเป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะฉะนั้น แม่น้ำโขงทางภาคอีสานก็ควรต้องมีการตรวจสารหนูเช่นเดียวกัน ว่าปนเปื้อนมากน้อยเพียงใด ปลายังกินได้อยู่หรือเปล่า

แนวทางแก้ไขปัญหาในเรื่องนี้ ควรทำอย่างไรบ้าง (เร่งด่วน และระยะยาว)
มาตรการเร่งด่วน รัฐบาลต้องใช้มาตรา 9 พ.ร.บ.สิ่งแวดล้อม ประกาศเป็นภาวะฉุกเฉินด้านสิ่งแวดล้อม เอางบกลางมาใช้แก้ปัญหา บูรณาการทุกหน่วยงาน ทำข้อมูลให้เป็นฉบับเดียว ให้ประชาชนเข้าไปมาส่วนร่วมออกความเห็น ข้อมูลต้องถูกต้อง-โปร่งใส เพื่อสร้างความเชื่อมั่นในการแก้ปัญหาให้กับประชาชน

มาตรฐานสากลในระบบผลิตน้ำประปา ให้ปราศจากสารหนู
ประเด็นนี้ ดร.สนธิ ให้ความรู้ว่า ระบบผลิตน้ำประปา ต้องมีการเพิ่มระบบการกรองละเอียด (ระบบ RO) เอาความดันอัดเข้าไปผ่านฟิลเตอร์ แผ่นกรองที่ละเอียดมาก 0.001 จึงจะเอาโลหะหนักออกได้
หรือจะนำน้ำที่ผ่านระบบผลิตน้ำประปาแล้วนำมาผ่านระบบแลกเปลี่ยนไอออน (Ion Exchange) ใส่สารเคมีลงไป เพื่อเอาประจุบวกกับลบจับกัน วิธีนี้ก็จะลดโลหะหนักเช่นเดียวกัน
คอนเทนต์อื่น ๆ ที่น่าสนใจ
📌อ่าน : มาตรฐานสากลทำอย่างไร? ระบบผลิตน้ำประปา ให้ปราศจากสารหนู
📌ชมคลิป : เจาะข้อมูลไทย-จีนส่งสารเคมีให้เมียนมาทำเหมืองแร่หายาก | ทันโลก กับ Thai PBS
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech





