งานวิจัยของ ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ มหาวิทยาลัยนเรศวร จ.พิษณุโลก ระบุว่า สารพิษดังกล่าวมาจากเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำสาย และต้นน้ำกก ที่ไหลลงแม่น้ำโขง ใน จ.เชียงราย

ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือลงพื้นที่แม่น้ำโขง ทำให้พบเหมืองแร่ทองคำ ใกล้บริเวณชายแดนประเทศเมียนมา บ้านแปดหลัง และบ้านม้งเก้าหลัง อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย ซึ่งอยู่ในอิทธิพลของกลุ่มว้า เขตเมืองสาด รัฐฉาน ประเทศเมียนมา

เหมืองแร่บริเวณ บ.แม่โจ๊ก รัฐฉานประเทศเมียนมา ตรงข้าม บ.ม้งเก้าหลัง อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย

ข้อมูลของมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ และ Stimson Centre ของสหรัฐอเมริกา จากภาพถ่ายทางดาวเทียม พบพื้นที่การทำเหมืองแร่ขยายตัวในพื้นที่ลุ่มน้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำกก ที่ไหลผ่าน จ.เชียงราย เหมืองแร่ในลุ่มน้ำเลน 111  แห่ง แม่น้ำโหลย 89 เหมือง ทั้งหมดเป็นแม่น้ำสายสำคัญในรัฐฉาน ที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง

ข้อมูล : www.stimson.org

แม่น้ำโขงพบสารพิษเมื่อไหร่

การตรวจพบสารพิษในแม่น้ำโขง สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ พบครั้งแรก เมื่อวันที่ 1-2 พ.ค.2568 จำนวน 3 จุด บริเวณ สบรวก หน้า อ.เชียงแสน และบริเวณสบกก จ.เชียงราย พบสารหนู และตะกั่ว เกินค่ามาตรฐานทั้ง 3 จุด

ข้อมูล : สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ ตรวจพบสารหนู และตะกั่วเกินค่ามาตรฐาน รายงานรอบเดือนเมษายน 2568

คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง เปิดเผยว่า เหนือแม่น้ำโขงขึ้นไป บริเวณสามเหลี่ยมของคำ อ.เชียงแสน จ.เชียงรายชายแดน ใกล้ชายแดนประเทศจีน-เมียนมา-ไทย-ลาว เมื่อวันที่ 4 ก.ค.2568 พบว่า 4 ใน 5 จุด มีความเข้มข้นของสารหนูเกินกว่าค่ามาตรฐานที่ 0.01 มิลลิกรัม/ลิตร

จุดเก็บตัวอย่างน้ำโขง(เหนือ) บริเวณใกล้พรมแดนจีน เมียนมา ไทย ลาว คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขงเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ www.mrcmekong.org เมื่อวันที่ 4 ก.ค.68

การตรวจพบสารพิษ โดยเฉพาะ “สารหนู” และตะกั่วที่เกินค่ามาตรฐาน และโลหะหนัก อาจไม่ได้มาจากแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ที่ไหลผ่านประเทศไทยเท่านั้น การทำเหมืองแร่ในลุ่มน้ำโขงตอนบน พื้นที่รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ในเขตอิทธิพลว้า ยังเป็นสิ่งที่รัฐบาลเมียนมา หรือองค์กรระหว่างประเทศ ยังไม่สามารถเข้าไปตรวจสอบได้

ทวนน้ำโขงหาสาเหตุทำไมสีขุ่น

การเฝ้าสังเกตแม่น้ำกกสีขุ่น ของชาวบ้านริมแม่น้ำกก ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เมื่อวันที่ 14 มี.ค.2568 พบว่า มีสารหนูและสารพิษอื่น ๆ เช่นเดียวกับในช่วงน้ำน้อย

นิวัติ ร้อยแก้ว ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ กล่าวว่า นับตั้งแต่จีนสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำโขง แม่น้ำโขงใสขึ้น ซึ่งเป็นสิ่งที่ภาคประชาชนกังวล โดยเฉาะฤดูแล้ง เป็นห่วงเรื่องตะกอนที่จะหายไปกับการสร้างเขื่อน แต่การพบแม่น้ำโขงที่มีสีขุ่น สาเหตุมาจากการทำเหมืองแร่ในแม่น้ำสาขาตอนบนของแม่น้ำโขง ในประเทศเมียนมาและลาว ทำให้ภาคประชาชนกังวลมากขึ้น เพราะตอนนี้ยังไม่มีทางออกเรื่องตะกอนพิษอย่างชัดเจน หากไม่แก้ไขอาจเป็นหายนะของคนทั้งลุ่มน้ำโขง

แม่น้ำโขงชายแดนจีน-เมียนมา ตั้งแต่ท่าเรือสบโหรย(เมียนมา) ถึงท่าเรือกวนเลย ทีมข่าวไทยพีบีเอสไม่พบเรือขุดแร่ และแม่น้ำโขง(แม่น้ำลานช้าง)ในจีน มีสีใสราวมรกต และมีความขุ่นจากแม่น้ำโหรย และแม่น้ำเลนไหลมาบรรจบ

ด้าน เพียรพร ดีเทศน์ มูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ กล่าวว่า ปัญหาสารพิษในประเทศเมียนมา ลุกลามมาในแม่น้ำโขงกำลังเป็นปัญหาของคนทั้งลุ่มน้ำและนานาชาติ การทำเหมืองแร่ในประเทศอื่น มีการกำกับดูแลและมีมาตรฐานมากกว่านี้ ไม่ควรมีใครใช้ช่องว่าทางกฎหมาย ทำให้เป็นพื้นที่สังเวยการปนเปื้อนของสารพิษ

หลายประเทศกำหนดโซนห้ามทำเหมืองแร่ เนื่องจากจะส่งผลกระทบที่รุนแรงต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชน คำถามสำคัญคือ แร่เหล่านี้กำลังส่งขายให้ใคร และใครรับซื้อแร่ที่ส่งผลกระทบต่อคนในลุ่มน้ำโขง จะรับผิดชอบต่อคนและสิ่งแวดล้อมอย่างไร

 ปลายเดือนธันวาคม 2568 ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ นั่งเรือย้อนแม่น้ำโขง จาก อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ขึ้นไปทางต้นน้ำ ระยะทางราว 240 กิโลเมตร ผ่านประเทศลาว เมียนมา และประเทศจีน พบสิ่งที่น่ากังวล และสอดคล้องกับการตรวจพบสารพิษโลหะหนักในแม่น้ำโขง

เมื่อทวนแม่น้ำโขงขึ้นไปราว 10 กิโลเมตร คือ ท่าเรือวันโปง อยู่ในเขตอิทธิพลของกลุ่มว้า รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ตรงกันข้ามคือ ท่าเรือเมืองมอม แขวงบ่อแก้ว ประเทศลาว สินค้าที่ขนส่งระหว่างประเทศเมียนมา-ลาว คือ น้ำมัน สินค้าอุปโภค-บริโภค อุปกรณ์ก่อสร้าง ฯลฯ บริเวณนี้น้ำในแม่น้ำโขง สียังขุ่นไม่ต่างจากบริเวณสามเหลี่ยมทองคำ

เริ่มพบสาเหตุแม่น้ำโขงขุ่น

เมื่อเรือทวนแม่น้ำโขงขึ้นไปอีกราว 50 กิโลเมตร ทีมข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ พบลำธารเล็ก ๆ บริเวณ บ้านเลาวู ชุมชนเล็ก ๆ ริมแม่น้ำโขง เป็นจุดแรกที่พบว่า แม่น้ำโขงมีสีขุ่น พบตะกอนดินเป็นรูปตะพัดจำนวนมาก บริเวณปากแม่น้ำโขง

ชาวบ้านอาศัยริมแม่น้ำโขง ยังหาแร่ด้วยวิธีดั่งเดิม บริเวณใกล้กับแม่น้ำเลน รัฐฉานประเทศเมียนมา

“แม่น้ำเลน” สีขุ่นไหลลงแม่น้ำโขง ต้นน้ำพบ 111 เหมืองแร่

เรือแล่นทวนแม่น้ำโขงขึ้นมาถึงบริเวณปากแม่น้ำเลน พบน้ำมีสีขุ่นเข้มชัดเจน มีตะกอนดินจำนวนมากไหลลงสู่แม่น้ำโขง เมื่อตรวจสอบภาพถ่ายทางดาวเทียม และข้อมูลจาก Stimson Center ของสหรัฐอเมริกา พบว่าบริเวณลุ่มน้ำเลนมีเหมืองแร่มากถึง 111 เหมือง

ปากแม่น้ำเลน ที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง พบความขุ่นเข้มของตะกอนดินอย่างชัดเจน ( ปลาย ธ.ค.68)

เหมืองแร่จำนวนมากที่พบการเปิดหน้าดิน บริเวณลุ่มแม่น้ำเลน ที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง

ตะลึงพบเหมืองแร่กลางแม่น้ำโขง

สิ่งที่ต้องตกตะลึงก็คือ พบว่ากลางแม่น้ำโขงบริเวณป่าวแลว-เชียงลาบ พรมแดนประเทศเมียนมา-ลาว มีเรือกำลังขุดแร่ และเรือสกัดหินมากกว่า 10 ลำ อยู่กลางแม่น้ำโขง กำลังสกัดแร่และทิ้งน้ำจากการสกัดปล่อยสู่แม่น้ำโขงตอนล่าง
ดร.ธนพล ระบุว่า เรือที่ขุดแร่กลางแม่น้ำโขงคือ การทำแร่แบบเพลย์เซอร์ (Placer Mining) สามารถทำได้สองแบบ คือ ลักษณะพื้นที่ของแร่ที่ตกตะกอนไหลลงลำน้ำที่มีตะกอนสะสมจำนวนมาก วิธีการแยกแร่จะแม่เหล็กแยกเพื่อนำแร่ที่ต้องการไปสกัดต่อ แบบที่สองคือทำเหมืองแบบเปิดปล่อยหางแร่ทิ้งลงแม่น้ำ แร่บางส่วนจะสกัดไม่หมด และตกลงไปสะสมในแม่น้ำ ซึ่งใช้วิธีแบบเดียวกันคือ ใช้แม่เหล็กสกัดออกมา

เหมืองแร่กลางแม่น้ำในประเทศเมียนมา ที่ผมเคยเห็น จะพบบริเวณท้ายแม่น้ำใหญ่ๆ ที่มีการทำเหมืองแบบเปิดและทิ้งหางแร่ลงมา ความน่ากังวลกระบวนการผลิตแบบนี้ จะทำให้แม่น้ำมีความขุ่นและสารพิษฟุ้งกระจายมากขึ้น ตะกอนที่เคยอยู่ตกใต้ท้องน้ำจะถูกรบกวน อาจทำให้โลหะบางอย่างเกิดการแปรสภาพและฟุ้งกระจายเป็นสารพิษ

 

ส่วนแม่น้ำโขงและลำน้ำสาขาในประเทศเมียนมา ที่มีสีขุ่นทั้งที่ไม่ใช่ฤดูฝน ดร.ธนพล ตั้งข้อสังเกตว่า อาจมาจากการทิ้งหางแร่จากการทำเหมืองแร่ต้นแม่น้ำ เมื่อปล่อยน้ำลงมาจะเกิดกระบวนการปรับสภาพโดยธรรมชาติทำให้น้ำตกตะกอน ความขุ่นและพบสารพิษปนเปื้อนต่าง ๆ

ส่วนสาเหตุที่สอง ที่อาจจะทำให้เกิดน้ำขุ่น คือการทำเหมืองขุดกลางลำน้ำ เป็นการขุดตะกอนที่เอาแร่ที่ยังเหลือค้างอยู่จากการทิ้งหางแร่ หากจะตรวจสอบหาที่มาของสารพิษ สามารถทำโดยนำตัวอย่างไปตรวจเพื่อหาลายนิ้วมือทางนิติวิทยาศาสตร์ จะทราบว่าสารพิษมาจากเหมืองใด

เรือขุดแร่กลางแม่น้ำโขง บริเวณป่าแลว-เชียงลาบ พรมแดนเมียนมา-ลาว พบกลุ่มคนกำลังตรวจดูการคัดแยกแร่กลางลำน้ำ และปล่อยน้ำจากการทำเหมืองลงแม่น้ำโขง

เรือนี้เป็นของใคร

หากตรวจสอบเรือขุดแร่ลักษณะเดียวกัน บริเวณลุ่มแม่น้ำกกพบว่า เป็นของกลุ่มทุนจีนได้หรือไม่ เพราะพื้นที่การขุดแร่เป็นพื้นที่กลุ่มอิทธิพลว้าในรัฐฉานเช่นเดียวกัน  

เรือขุดแร่กลางแม่น้ำกก ในพื้นที่รัฐฉานประเทศเมียนมา ที่ระบุว่าเป็นของกลุ่มคนจีนที่หาแร่กลางแม่น้ำทำให้แม่น้ำกก ที่ไหลผ่าน ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ และ จ.เชียงรายมีความขุ่นตลอดทั้งปี

การพบเรือขุดกลางแม่น้ำโขงไม่เพียงแต่บริเวณป่าแลว-เชียงราบ ทีมข่าวไทยพีบีเอสยังพบเรือขุดลักษณะน้ำตลอดแม่น้ำโขงตอนบนในเมียนมา-ลาว ไปจนเกือบถึงชายแดนจีน ขณะเดียวกัน ก่อนหน้านี้มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ เปิดเผยข้อมูลว่า การทำเหมืองในลาวและเมียนมา เชื่อมโยงเกี่ยวข้องกับกลุ่มทุนจีน สอดคล้องกับข้อมูลที่ไทยพีบีเอส ลงพื้นที่ตรวจสอบเหมืองในประเทศลาว

แม่น้ำโหรยไหลสู่แม่น้ำโขงสีขุ่น พบเหมืองแร่ 89 แห่ง

เมื่อนั่งเรือทวนแม่น้ำโขง ผ่านสะพานเชียงกก หรือ สะพานมิตรภาพเมียนมา-ลาว (เชียงลาบ-ลอง) เป็นสะพานแห่งแรกบนแม่น้ำโขง ระหว่างประเทศลาวกับเมียนมา เพื่อมุ่งหน้าสู่ชายแดนประเทศจีน พบว่า แม่น้ำโขงยังมีสีขุ่น

และเมื่อมาถึงบริเวณปากแม่น้ำโหรย ที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง พบว่า จุดนี้มีสีขุ่นเข้ม แต่ที่เห็นชัดเจนกว่าจุดอื่น ๆ เนื่องจากแม่น้ำโหรยที่มาบรรจบกับแม่น้ำโขงบริเวณนี้ มีสีต่างกันอย่างชัดเจน แม่น้ำโขงที่ไหลมาจากจีน มีสีใสราวกับสีมรกต ขณะที่แม่น้ำโหรยมีสีขุ่นข้น ซึ่งข้อมูลจาก Stimson Center ของสหรัฐอเมริกา พบว่า แม่น้ำโหรยพบเหมืองแร่ตลอดลุ่มน้ำ 89 แห่ง

พบเรือขนส่งแร่ในแม่น้ำโขง

แม่น้ำโขงบริเวณใกล้กับสบโหรย รัฐฉาน ประเทศเมียนมา เป็นที่ตั้งของท่าเรือสบโหรย เส้นทางขนส่งสินค้าสำคัญต่าง ๆ ไปยังท่าเรือกวนเลย ของประเทศจีน
อาคม สุวรรณกันธา รองประธานหอการค้าจังหวัดเชียงใหม่ เปิดเผยว่า ปัจจุบันเส้นทางขนส่งทางเรือกลับมามีความความสำคัญ หลังจากถนน R 3 B บริเวณพรมแดนจีน-เมียนมา (เมืองลา) ปิดลงจากสถานการณ์สู้รบและความมั่งคงชายแดน

รัฐบาลจีนไม่ต้องการให้มีกาสิโนและสแกมเมอร์ ใกล้พรมแดนจีน-เมียนมา แม่น้ำโขงจึงเป็นจุดขนส่งสินค้าแทน ประกอบกับทางพิเศษเชื่อมระหว่างเมืองสิบสองปันนา(จิ่งหง)-ท่าเรือกวนเลย ที่เปิดอย่างเป็นทางการ เมื่อเดือน ต.ค.2568 จะทำให้การขนส่งเพิ่มมากขึ้น

เรือขนส่งสินค้าบริเวณท่าเรือสบโหรย มีการส่งออกแร่จากเมียนมาไปยังจีนหรือไม่ผ่านแม่น้ำโขง

หากเป็นเหมืองแร่ของกลุ่มทุนจีน แร่ที่ขุดได้ในเมียนมา จะขนส่งผ่านแม่น้ำโขงหรือไม่ หลังการขนส่งผ่านถนน R 3 B ถูกจำกัดการขนส่งและห่วงโซ่แร่เหล่านี้เข้าสู่จีนอย่างไร

ธารา บัวคำศรี นักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม กล่าวว่า ข้อมูลจากองค์การพลังงานระหว่างประเทศเกี่ยวกับสถานการณ์แร่สำคัญในแต่ละปี สถานการณ์ในคะฉิ่นเกิดอุปสรรคการนำแร่ข้ามไปประเทศจีน การนำเข้าแร่แรร์เอิร์ธในพื้นที่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จะมีประเทศลาว รวมอยู่ด้วย โดยเมียนมาส่งออกไปที่จีนเป็นหลัก

ในช่วงจีนพัฒนาแรร์เอิร์ธ มีการขนแร่เถื่อนพรมแดน ตลาดมืดที่ควบคุมไม่ได้ ทำให้จีนควบรวมรัฐวิสาหกิจที่รับซื้อให้น้อยลง จากที่เคยมีกว่าร้อยบริษัท เหลือเพียงยี่สิบกว่าบริษัท เพื่อให้รัฐบาลจีนควบคุมได้

การขนส่งทางเรือบนแม่น้ำโขง น่าจะเป็นช่องทางหลัก การขนส่งแร่ที่อาจผิดกฎหมาย เพราะง่ายต่อการขนถ่ายในปริมาณมากและมีต้นทุนต่ำการค้าขายแรร์เอิร์ธ

แม่น้ำโขงชายแดนจีน-เมียนมา ตั้งแต่ท่าเรือสบโหรย(เมียนมา) ถึงท่าเรือกวนเลย ทีมข่าวไทยพีบีเอสไม่พบเรือขุดแร่ และแม่น้ำโขง(แม่น้ำลานช้าง)ในจีน มีสีใสราวมรกต และมีความขุ่นจากแม่น้ำโหรย และแม่น้ำเลนไหลมาบรรจบ

ขณะที่ ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย กล่าวว่า การพบเรือทำเหมืองแร่กลางแม่น้ำโขง และแม่น้ำสายต่าง ๆ ในแม่น้ำโขงตอนบน โดยเฉพาะในเมียนมาที่พบการทำเหมืองแร่ บริเวณต้นแม่น้ำ เป็นสิ่งที่น่ากังวลมาก ว่าจะส่งกระทบโดยตรงต่อคุณภาพน้ำของแม่น้ำโขง

ที่ผ่านมาคณะกรรมาธิการลุ่มแม่น้ำโขง มีการประชุมที่ จ.เชียงราย ยังไม่มีความคืบหน้าจะแก้ปัญหาอย่างไร โดยเฉพาะการขยายการตรวจสอบคุณภาพน้ำ ขณะเดียวกันก็มีช่องว่าง เพราะประเทศเมียนมา ไม่ได้เป็นสมาชิก จึงไม่มีพันธกรณี ที่จะต้องทำตามต้องดึงเมียนมามีส่วนร่วมแก้ปัญหา

ผมคิดว่าบทบาทของจีนมีความสำคัญ ตอนนี้ยังไม่เห็นว่า จีนจะก้าวขึ้นมามีบทบาทนำในการแก้ปัญหานี้อย่างไร เป็นที่ทราบกันดีว่า แร่ที่ขุดทั้งหลายปลายทางอยู่ที่ประเทศจีน ผู้รับซื้อโดยตรงจากเมียนมา หรือการการส่งแร่ผ่านชายแดนไทย จีนควรจะมีบทบาทการแก้ปัญหามากกว่านี้ กับปัญหาสารพิษในลุ่มน้ำโขง

การตรวจพบสารพิษโลหะหนักในแม่น้ำโขง ของกรมควบคุมมลพิษ และกรรมาธิการลุ่มแม่น้ำโขง รวมถึงการเดินทางทวนแม่น้ำโขง ได้พบเห็นการระบายน้ำลงในแม่น้ำโขง เรือขุดแร่กลางแม่น้ำโขง และสีน้ำมีขุ่นข้นจากแม่น้ำสาขา

นับเป็นสิ่งที่ท้าทายการแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน หรือแม่น้ำโขงจะกลายเป็นแหล่งมลพิษที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

รายงาน : โกวิทย์  บุญธรรม  ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ

อ่านข่าว :

สัตวแพทย์ตั้งข้อสังเกต "เสือตาย 72 ตัว" ที่เชียงใหม่ สาเหตุอาจไม่ใช่มาจาก "ไข้หัดสุนัข"

ปรากฏการณ์ "พันช์คุง" เมื่อแม่ตุ๊กตาคือ "สะพาน" ของลูกลิงถูกทิ้งให้กลับสู่ฝูง