"สารหนู" คืออะไร เข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร สะสมเรื้อรังเสี่ยงอะไรบ้าง

"แม่น้ำสาย" สายน้ำสำคัญที่เชื่อมโยงวิถีชีวิต ชุมชน เกษตรกรรม และการผลิตน้ำประปาในพื้นที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย กำลังเผชิญกับวิกฤตมลพิษครั้งใหญ่ เมื่อน้ำเปลี่ยนเป็น สีแดงขุ่นเข้มผิดปกติ

ผลการตรวจพิสูจน์ยืนยันการปนเปื้อนของ "สารหนู" สูงเกินมาตรฐาน 25-28 เท่า ขณะที่ "สารตะกั่ว" เกินมาตรฐาน 5 เท่า จนนำไปสู่การออกคำเตือนให้งดใช้น้ำดิบโดยตรง และงดการจับสัตว์น้ำหรือพืชผักในแหล่งน้ำธรรมชาติไปบริโภค ผลกระทบเกิดขึ้นเป็นวงกว้าง ทั้งต่อระบบผลิตน้ำประปา พื้นที่เกษตรกว่า 60,000 ไร่ ตลอดจน ภาระค่าใช้จ่ายของประชาชนที่ต้องซื้อน้ำสะอาดบริโภค

(เอกสารประกาศยกระดับเฝ้าระวังคุณภาพน้ำแม่น้ำสาย เผยแพร่เมื่อวันที่ 1 ต.ค.2569 โดยท้ายเอกสารมีลายมือชื่อผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ลงวันที่ 25 ก.ย.)

ที่สำคัญที่สุดคือ ภัยคุกคามต่อสุขภาพในระยะยาว โดยผลการวิจัยเบื้องต้นพบความผิดปกติของเอนไซม์ตับและฮอร์โมนไทรอยด์ในชาวบ้าน ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนว่า ควรติดตามเฝ้าระวังสุขภาพของประชาชนอย่างใกล้ชิด แต่ยังไม่ใช่ข้อสรุปยืนยันว่าความผิดปกติเหล่านี้เกิดจากสารปนเปื้อนในแม่น้ำโดยตรง

อ่านข่าว : "แม่น้ำสาย" เป็นสีแดงขุ่น แม้ฝนไม่ตก กังวลสารพิษเพิ่ม จ.เชียงราย

"หมอแล็บแพนด้า" หรือ ทนพ.ภาคภูมิ เดชหัสดิน อินฟลูเอนเซอร์ชื่อดัง โพสต์ข้อความกรณีตรวจพบสารหนูปนเปื้อนในแหล่งน้ำ โดยระบุว่า สารหนูที่ถูกปล่อยลงสู่แม่น้ำสายและไหลต่อไปยังแม่น้ำโขง เป็นสารก่อมะเร็งกลุ่ม 1

นอกจากนี้ การได้รับสารหนูยังอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งหลายชนิด เช่น มะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด มะเร็งตับ และมะเร็งไต รวมถึงส่งผลกระทบต่อระบบประสาทและหลอดเลือด ทำให้เกิดอาการชาและกล้ามเนื้ออ่อนแรง พร้อมเตือนให้ประชาชนตระหนักถึงความเสี่ยงจากสารปนเปื้อนในน้ำและอาหาร

ประเด็นนี้แสดงยิ่งตอกย้ำให้เห็นถึงความสำคัญของการเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม และการทำความเข้าใจเกี่ยวกับ "สารหนู" ทั้งแหล่งที่มา ช่องทางการเข้าสู่ร่างกาย และผลกระทบต่อสุขภาพ

"สารหนู" คืออะไร เข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร

สารหนู (ARSENIC) คือ ธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติและจากกิจกรรมทางอุตสาหกรรม มีหลายรูปแบบและความเป็นพิษแตกต่างกัน หากได้รับเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมากหรือสะสมเป็นเวลานาน อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ ตั้งแต่ระบบทางเดินอาหาร ผิวหนัง ระบบประสาท ไปจนถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งบางชนิด

สารหนูแบ่งออกได้หลายรูปแบบ ได้แก่ สารหนูในรูปธาตุซึ่งพบได้ในธรรมชาติ สารหนูอินทรีย์ซึ่งพบได้ในอาหารทะเลบางชนิด และสารหนูอนินทรีย์ซึ่งอาจพบในผลิตภัณฑ์บางประเภท เช่น สารกำจัดวัชพืช สารกำจัดศัตรูพืชบางชนิด รวมถึงในอุตสาหกรรมเหมืองแร่ นอกจากนี้ ในบางกระบวนการผลิตทางอุตสาหกรรม เช่น การหลอมแร่หรือการผลิตสารกึ่งตัวนำ อาจมีสารหนูเป็นส่วนประกอบ

แหล่งกำเนิดของสารหนูจากธรรมชาติ เกิดจากการชะล้าง หรือการสึกกร่อนของตะกอนหิน ดิน แร่ ก๊าซจากภูเขาไฟ และซึมลงสู่ชั้นใต้ดิน หรือแหล่งน้ำใต้ดินจากกิจกรรมของมนุษย์ นำไปใช้ในอุตสาหกรรมต่าง ๆ เช่น อุตสาหกรรมเหมืองแร่ดีบุก เหมืองแร่ถ่านหิน ตะกั่ว ทองคำ และเงิน อุตสาหกรรมสารกำจัดแมลง ยาฆ่าศัตรูพืช และสารกำจัดวัชพืช อุตสาหกรรมผลิตเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ เช่น แบตเตอรี่ โซล่าเซลล์

กรมการแพทย์ ให้ข้อมูลว่า ผลกระทบต่อสุขภาพขึ้นอยู่กับชนิดของ สารหนู ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาสัมผัส โดยอาจส่งผลต่อระบบทางเดินอาหาร ผิวหนัง ระบบประสาท และระบบเลือด ซึ่งอาการของแต่ละคนอาจแตกต่างกัน การดูแลสุขภาพที่ดีควรเริ่มจากการเลือกใช้น้ำอุปโภคบริโภคที่ได้มาตรฐาน และหลีกเลี่ยงการสัมผัสสารเคมีโดยไม่จำเป็น

ส่วนของอาการพิษจากสารหนู แบ่งเป็น 2 ลักษณะ

• พิษเฉียบพลัน หากได้รับสารหนูปริมาณมากในระยะเวลาสั้น อาจมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย ชาปลายมือปลายเท้า และกล้ามเนื้อเป็นตะคริว หากรุนแรงอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

• พิษเรื้อรัง หากได้รับสารหนูสะสมเป็นเวลานาน อาจทำให้ผิวหนังเปลี่ยนสีเป็นหย่อม ๆ เกิดตุ่มแข็งบริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง เลือดจาง และพบเส้นสีขาวบนเล็บ นอกจากนี้ ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ

การแพร่กระจายและอวัยวะที่ตกค้าง

ช่องทางการเข้าสู่ร่างกาย

• หายใจ

• ดูดซึมผ่านผิวหนัง

• กินหรือดื่ม

ส่วนเส้นทางการตกค้างในอวัยวะ จมูก - คอหอย - กระแสเลือด - ตับ ม้าม ปอด ไต

ผลกระทบต่อสุขภาพ

1. แบบเฉียบพลัน

• ทางเดินอาหาร คลื่นไส้ ปวดท้อง ถ่ายเหลว ท้องร่วง

• ระบบประสาท มึนงง เบลอ เวียนศีรษะ กล้ามเนื้ออ่อนแรง

• ระบบหายใจ หายใจลำบาก ไอ แน่นหน้าอก

• อาการอื่น ๆ ความดันโลหิตต่ำ หัวใจเต้นผิดจังหวะ

• ระบบปัสสาวะ ปัสสาวะลำบาก มีเลือด-ไข่ขาวปน

2. แบบเรื้อรัง

• ทางเดินอาหาร เบื่ออาหาร น้ำหนักลด ปวดท้องเรื้อรัง

• ระบบหายใจ หายใจลำบาก ไอเรื้อรัง คัดจมูก หลอดลมอักเสบ เสี่ยงมะเร็งปอด

• ระบบประสาท ชาปลายมือปลายเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง สูญเสียการทรงตัว

• ผิวหนัง แสบร้อน ผื่น ผมร่วง จุดขาว-หูด ผิวด้าน อาจกลายเป็นมะเร็งผิวหนัง

วิธีป้องกัน "สารหนู" เข้าสู่ร่างกาย ลดเสี่ยง

วิธีป้องกันสารหนูเข้าสู่ร่างกาย กรมการแพทย์แนะนำให้ประชาชนเลือกใช้น้ำสำหรับอุปโภคบริโภคที่ได้มาตรฐาน หลีกเลี่ยงการสัมผัสสารเคมีโดยไม่จำเป็น และหากสงสัยว่าได้รับสารเคมีหรือมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการตรวจและคำแนะนำที่เหมาะสม

สำหรับประชาชนในพื้นที่ที่มีความเสี่ยง ควรหลีกเลี่ยงการนำน้ำจากแม่น้ำมาใช้อุปโภคบริโภคโดยตรง และเลือกใช้น้ำที่ผ่านการปรับปรุงคุณภาพตามมาตรฐาน หากมีอาการผิดปกติ เช่น ระคายเคืองผิวหนัง ระคายเคืองตา ท้องเสีย หรือชาตามปลายมือปลายเท้า ควรรีบพบแพทย์

ส่วนแนวทางป้องกันสารหนูเข้าสู่ร่างกาย ข้อมูลจากส่วนมลพิษจากกากของเสียและสารอันตราย กองจัดการกากของเสียและสารอันตราย กรมควบคุมมลพิษ แนะนำแนวทางป้องกัน ดังนี้

1. ดื่มน้ำสะอาดที่ผ่านการกรองและฆ่าเชื้อ

2. หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำจากแหล่งธรรมชาติ

3. ตรวจฉลากอาหารและผลิตภัณฑ์ก่อนซื้อ

4. เลี่ยงการใช้สารเคมีที่มีส่วนผสมของสารหนู

5. ไม่ควรอยู่อาศัยใกล้โรงงานที่ใช้สารหนู

6. ศึกษาและให้ความรู้คนในครอบครัวเกี่ยวกับอันตรายของสารหนู

เชียงรายเร่งแก้ปัญหาสารปนเปื้อน แม่น้ำสายกระทบน้ำกิน-น้ำใช้

เมื่อรู้แล้วว่า "สารหนู" สามารถเข้าสู่ร่างกายผ่านน้ำและอาหารที่ปนเปื้อน และการได้รับสะสมเป็นเวลานานอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ ประเด็นที่ต้องติดตามคือสถานการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำสาย จ.เชียงราย จ.เชียงรายเร่งหารือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและนักวิชาการ เพื่อหาแนวทางแก้ไขปัญหาสารปนเปื้อนในลุ่มน้ำกก น้ำสาย น้ำรวก และแม่น้ำโขง หลังพบความกังวลเรื่องสารหนูในแม่น้ำสาย

วันที่ 9 พ.ย.2569 นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ได้เรียกหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และนักวิชาการจากสถาบันการศึกษาต่าง ๆ เข้าหารือที่สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย เพื่อประเมินผลกระทบ รับทราบสถานการณ์ และแลกเปลี่ยนแนวทางแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนในแหล่งน้ำสำคัญของจังหวัด

ด้าน นายสืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ระบุว่า แม่น้ำสายเป็นตัวอย่างของน้ำที่ปนเปื้อนสารพิษจากการทำเหมืองแร่ ทำให้น้ำเกินจนไม่สามารถนำมาผลิตปะปาได้ โดยเกิดมาแล้วหลายครั้ง แต่นับวันจะทวีความรุนแรงขึ้น น้ำยังมีความขุ่นและพบการปนเปื้อนของสารหนูที่สูง

สถานการณ์ดังกล่าวสร้างความกังวลต่อประชาชนกว่า 20,000 ครัวเรือนที่ใช้น้ำสายเพื่ออุปโภคบริโภคและการผันน้ำสายและน้ำรวกไปใช้เพื่อการเกษตร โดยเฉพาะข้าวนาปีและนาปรัง จำนวนกว่า 60,500 ไร่

นายสืบสกุล กล่าวว่า ผลการตรวจพบมีสารตกค้างทั้งในข้าวและในดินเกินค่ามาตรฐาน แสดงให้เห็นว่าน้ำสายที่ขุ่นมีการพัดพาตะกอนสารพิษไปตกค้างในนาข้าว เมื่อนำไปจำหน่ายประชาชนก็มีความเสี่ยง ที่จะรับสารหนู สุดท้ายพ่อค้าขาดความเชื่อมั่น ก็กระทบเกษตรผู้ปลูก

สำหรับสาเหตุของปัญหา มูลเหตุสำคัญที่ทำน้ำสายขุ่นและมีค่าสารหนูสูง เกิดจากการทำเหมืองแร่ นับตั้งแต่น้ำท่วมปี 2567 จนถึงปัจจุบันน้ำสายไม่เคยใส นับวันเหมืองแร่จะเพิ่มปริมาณขึ้น และเข้ามาใกล้แนวเขตแดนไทยเรื่อย ๆ

ล่าสุดห่างชายแดนแม่สายไม่ถึง 10 กิโลเมตร และการทำเหมืองได้รับอนุญาติจากทางการเมียนมาให้ดำเนินกิจการ มีเหมืองแร่ทองคำ 12 บริษัท แมงกานิส 6 บริษัท ตะกั่ว 2 บริษัท นอกจากนี้ ยังมีเหมืองแร่พวรวงและดีบุกรวมแล้วกว่า 20 แห่ง และได้รับอนุญาตจากทางการไทย ให้นำเข้าหรือผ่านประเทศทางด่านเชียงแสนและแม่สาย

การแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากทางการเมียนมา รวมถึงผู้ประกอบการไทยที่นำเข้าแร่ ควรจะต้องมีมาตรการที่เข้าไปพูดคุยกับผู้ขายแร่หรือเหมืองแร่ที่จะแก้ไขปัญหาเหล่านี้อย่างไร

มาถึงตรงนี้เห็นได้ว่า ปัญหาสารหนูในแหล่งน้ำไม่ใช่เพียงเรื่องคุณภาพน้ำ แต่ยังเชื่อมโยงถึงความปลอดภัยของอาหาร พื้นที่เกษตร และสุขภาพของประชาชน การได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกายผ่านน้ำหรืออาหารที่ปนเปื้อนอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ โดยความรุนแรงขึ้นอยู่กับชนิดของสารหนู ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับ

การแก้ไขปัญหาจึงต้องดำเนินควบคู่กัน ทั้งการตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน และผลผลิตทางการเกษตรอย่างต่อเนื่อง การควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ และการแจ้งเตือนประชาชนให้หลีกเลี่ยงการใช้น้ำหรือบริโภคอาหารจากแหล่งที่สงสัยว่าปนเปื้อน จนกว่าจะมีผลตรวจยืนยันความปลอดภัย

อ้างอิงข้อมูล : กรมควบคุมมลพิษ, กรมการแพทย์, กระทรวงสาธารณสุข, สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดเชียงราย กรมประชาสัมพันธ์,หมอแล็บแพนด้า

อ่านข่าว

"อนุทิน" ประชุม สมช.ถกแผนรับมือภัยไซเบอร์-ยุทธศาสตร์ความมั่นคง

ตรึงกำลังชายแดนแม่สามแลบ เฝ้าระวังเมียนมาสู้รบกะเหรี่ยงรายวัน

ปอศ.ออกหมายเรียก 6 คน โยงคดีมูลนิธิองค์กรทำดี กระเป๋าแบรนด์เนมส่วนใหญ่ของปลอม