สั่นสะเทือนความรู้สึกของผู้บริจาค “มูลนิธิองค์กรทำดี” อย่างแรง แม้ “บุ๋ม” ปนัดดา วงศ์ผู้ดี เป็นประธาน ฯ จะกลายเป็น “ผู้ถูกกล่าวหา” ในคดีหลักฉ้อโกงประชาชน นำเข้าข้อมูลอันเป็นเท็จ และฟอกเงิน หลังตำรวจเข้าตรวจสอบเส้นทางการเงินและดำเนินคดีกับผู้เกี่ยวข้อง แต่สังคมยังมีข้อกังขาและคำถามว่า เหตุใดระบบกำกับดูแลมูลนิธิต่าง ๆ ของไทยจึงขาดประสิทธิภาพในการกำกับดูแล และนับจากนี้ประชาชนจะมั่นใจได้อย่างไรว่า เงินบริจาคถูกนำไปใช้ตรงตามวัตถุประสงค์

ประเด็นนี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงความรับผิดของบุคคลหรือมูลนิธิแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่ยังสะท้อนข้อจำกัดของระบบตรวจสอบที่กระจายอยู่ในหลายหน่วยงาน ขณะที่ประชาชนยังเข้าถึงข้อมูลรายรับ รายจ่าย และการใช้เงินของมูลนิธิได้อย่างจำกัด

ในรายการนิวส์รูม ทางไทยพีบีเอส รศ.อัจฉรา ชลายนนาวิน คณบดีคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์วิเคราะห์ว่า ปัญหาการตรวจสอบมูลนิธิไม่ได้เกิดจากข้อจำกัดด้านกฎหมายเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับการทำงานของหน่วยงานกำกับดูแลที่ต่างมีภารกิจและวัตถุประสงค์แตกต่างกัน

หน่วยงานตรวจสอบแยกส่วน ขาดภาพรวมการเงิน

รศ.อัจฉราอธิบายว่า ปัจจุบันหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการตรวจสอบมูลนิธิมีทั้งตำรวจ กรมสรรพากร และนายทะเบียนมูลนิธิ แต่แต่ละหน่วยงานมีหน้าที่ต่างกัน ตำรวจตรวจสอบพฤติกรรมที่อาจเข้าข่ายความผิดทางอาญา กรมสรรพากรตรวจสอบความถูกต้องด้านภาษี ส่วนนายทะเบียนตรวจสอบเอกสารตามหน้าที่และหลักเกณฑ์ที่กำหนด “ข้อจำกัด” หากไม่มีข้อร้องเรียนจากประชาชนหรือพบเหตุผิดปกติเป็นพิเศษ การตรวจสอบอาจไม่เชื่อมโยงกันจนเห็นภาพรวมของการรับและใช้จ่ายเงิน

“ทั้งสามหน่วยงานค่อนข้างที่จะตรวจสอบได้ยาก เพราะว่ามีวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกัน” เป็นข้อสังเกตของ รศ.อัจฉรา ซึ่งสะท้อนว่าการมีหน่วยงานรับผิดชอบอยู่แล้วอาจยังไม่เพียงพอ หากขาดระบบแลกเปลี่ยนข้อมูลและประสานการทำงาน

กรณีมูลนิธิองค์กรทำดีจึงทำให้สังคมกลับมาตั้งคำถามถึงประสิทธิภาพการกำกับดูแล โดยเฉพาะการตรวจสอบเส้นทางเงินบริจาคและการใช้จ่ายให้ตรงตามวัตถุประสงค์

“ประชาชน” ตรวจสอบอะไรได้บ้าง

สำหรับประชาชนที่ต้องการบริจาคเงินให้มูลนิธิ รศ.อัจฉรา แนะนำให้ตรวจสอบข้อมูลพื้นฐานขององค์กรก่อน โดยเฉพาะสถานะการดำเนินงานและสิทธิประโยชน์ทางภาษี เนื่องจากมูลนิธิแต่ละแห่งไม่ได้มีสถานะเหมือนกันทั้งหมด บางแห่งสามารถนำเงินบริจาคไปลดหย่อนภาษีได้เมื่อได้รับอนุญาตตามหลักเกณฑ์ ประชาชนสามารถตรวจสอบข้อมูลผ่านช่องทางของกรมสรรพากรและเว็บไซต์ของมูลนิธิ รวมถึงการเรี่ยไรเงินผ่านช่องทางออนไลน์ ควรตรวจสอบว่ามีการขออนุญาตตามกฎหมายหรือไม่

อย่างไรก็ตาม การตรวจสอบเพียงสถานะการจดทะเบียนหรือสิทธิประโยชน์ทางภาษี ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าเงินบริจาคถูกนำไปใช้ตรงตามวัตถุประสงค์ เพราะต้องอาศัยข้อมูลรายรับ รายจ่าย และหลักฐานการใช้เงินประกอบด้วย

อีกช่องว่างที่ รศ.อัจฉรา ตั้งข้อสังเกต คือโครงสร้างกรรมการมูลนิธิ ซึ่งตามหลักเกณฑ์การจัดตั้งต้องมีกรรมการไม่น้อยกว่า 3 คน แต่ยังมีข้อจำกัดในการเปิดเผยความสัมพันธ์ระหว่างกรรมการอย่างละเอียด

ในทางปฏิบัติ กรรมการอาจเป็นบุคคลในครอบครัวหรือมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกัน เช่น สามี ภรรยา หรือบุตร ซึ่งไม่ได้หมายความว่าเป็นความผิด แต่หากขาดระบบเปิดเผยข้อมูลและป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน ก็อาจทำให้การตรวจสอบการบริหารจัดการภายในทำได้ยากขึ้น

นอกจากนี้ ประชาชนยังควรเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับการใช้จ่ายเงิน ค่าตอบแทนบุคลากร และผู้มีอำนาจตัดสินใจด้านการเงิน เพื่อให้เห็นว่าเงินบริจาคถูกนำไปใช้อย่างเหมาะสมหรือไม่

แนวทาง “สหรัฐฯ” เปิดเผยรายรับ-รายจ่าย

รศ.อัจฉรา เสนอให้ประเทศไทยศึกษาระบบกำกับดูแลองค์กรไม่แสวงหากำไรของสหรัฐอเมริกา ซึ่งมีการใช้แบบแสดงรายการข้อมูลทางการเงินที่เรียกว่า “Form 990” (แบบแสดงรายการข้อมูลประจำปีที่กรมสรรพากรสหรัฐอเมริกา (IRS) กำหนดให้องค์กรไม่แสวงหาผลกำไรและมูลนิธิที่ได้รับยกเว้นภาษี (เช่น 501(c)(3)) ต้องยื่นเพื่อเปิดเผยข้อมูลทางการเงินและการดำเนินงานต่อสาธารณะ เอกสารนี้ถือเป็นเครื่องมือหลักที่ประชาชน ผู้บริจาค และนักวิจัยใช้ตรวจสอบความโปร่งใสของมูลนิธิในสหรัฐฯ) ที่จะรวบรวมข้อมูลรายรับ รายจ่าย การดำเนินงาน และค่าตอบแทนผู้บริหาร เพื่อให้หน่วยงานกำกับดูแลและสาธารณชนสามารถตรวจสอบได้

ในระบบสหรัฐฯ กรมสรรพากร หรือ IRS ไม่ได้ตรวจสอบเพียงการเสียภาษี แต่ยังมีบทบาทในการกำกับสถานะทางภาษีขององค์กรไม่แสวงหากำไร หากพบความผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินงานหรือการใช้เงิน ก็อาจนำไปสู่การตรวจสอบโดยหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้อง

รศ.อัจฉรามองว่า ประเทศไทยอาจนำแนวคิดนี้มาปรับใช้ โดยให้กรมสรรพากรมีบทบาทสำคัญในการตรวจสอบข้อมูลรายรับรายจ่ายและความสอดคล้องของเส้นทางเงิน หากพบความผิดปกติจึงประสานตำรวจและนายทะเบียนเข้าตรวจสอบร่วมกัน ข้อเสนอนี้จึงมุ่งไปที่การสร้างกลไกกลาง เชื่อมโยงข้อมูลจากหลายหน่วยงาน แทนการตรวจสอบแยกส่วนและรอให้เกิดข้อร้องเรียนก่อน

“มูลนิธิยังจำเป็น” แต่ต้องโปร่งใส

แม้กรณีที่เกิดขึ้นจะกระทบความเชื่อมั่นของประชาชน แต่ รศ.อัจฉรามองว่าสังคมไทยยังจำเป็นต้องมีมูลนิธิ เพราะเป็นองค์กรที่ช่วยเติมเต็มช่องว่างของภาครัฐ โดยเฉพาะการช่วยเหลือประชาชนในสถานการณ์ฉุกเฉินและภัยพิบัติ ซึ่งระบบราชการอาจมีข้อจำกัดด้านขั้นตอนและงบประมาณ

อย่างไรก็ตาม การรักษาบทบาทของมูลนิธิต้องมาพร้อมกับความโปร่งใสและธรรมาภิบาล เพราะเมื่อเกิดกรณีที่ทำให้ประชาชนสงสัยต่อการใช้เงินบริจาค ผลกระทบอาจขยายไปถึงองค์กรอื่นที่ทำงานช่วยเหลือสังคมอย่างสุจริตด้วย

รศ.อัจฉราจึงเสนอให้ภาครัฐพัฒนาช่องทางที่ประชาชนสามารถตรวจสอบรายรับ รายจ่าย และการใช้เงินของมูลนิธิได้ง่ายขึ้น พร้อมจัดให้มีช่องทางร้องเรียนที่สะดวกและปลอดภัย ไม่ทำให้ผู้แจ้งเบาะแสต้องกังวลว่าจะถูกฟ้องร้องหรือถูกตอบโต้จนไม่กล้าให้ข้อมูล

กรณีมูลนิธิองค์กรทำดีจึงอาจเป็นบททดสอบสำคัญของระบบกำกับดูแลองค์กรสาธารณประโยชน์ในประเทศไทย ว่าจะสามารถสร้างมาตรฐานการตรวจสอบที่โปร่งใสและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานได้หรือไม่

เพราะความเชื่อมั่นของประชาชนไม่ควรขึ้นอยู่กับชื่อเสียงของผู้ก่อตั้งหรือผู้บริหารมูลนิธิเพียงอย่างเดียว แต่ต้องตั้งอยู่บนระบบที่เปิดเผย ตรวจสอบได้ และรับผิดชอบต่อเงินทุกบาทที่ได้รับบริจาค คำถามสำคัญจึงอยู่ที่ว่า รัฐจะสร้างกลไกกลางกำกับเงินบริจาคให้เกิดขึ้นจริงได้อย่างไร เพื่อไม่ให้ความไว้วางใจของประชาชนกลายเป็นช่องว่างให้ใครแสวงหาประโยชน์

อ่านข่าว

“ออยศรี” ขอโอนย้ายคดี “มูลนิธิเป็นหนึ่ง” ไปกองปราบฯ เหตุคดีไม่คืบ

แพทย์ชี้คนเกิดก่อนปี 2523 เคยปลูกฝี มีภูมิคุ้มกันฝีดาษลิงข้ามสายพันธุ์

ทัพเรือภาค 1 ส่งเรือ ต.113 เร่งค้นหา 6 คน เหตุเรือบรรทุกน้ำมันจมกลางทะเล