หนึ่งในอุปกรณ์ที่ต้องมีสำหรับการเลือกตั้ง นั่นคือ “หีบเลือกตั้ง” หรือกล่องลงคะแนนเสียง สำหรับการเลือกตั้ง 2569 ที่กำลังจะเกิดขึ้น มีกฎ กติกาเกี่ยวกับหีบเลือกตั้งอย่างไร และที่ผ่านมา การเลือกตั้งไทย ผ่านการใช้หีบเลือกตั้งแบบไหนมาบ้าง Thai PBS นำเรื่องราวน่ารู้มาบอกกัน

หีบเลือกตั้ง 2569 กับเรื่องราว “กล่องลงคะแนน” ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนาน

แรกเริ่มเดิมที การลงคะแนนเสียงเลือกตั้งในยุคโรมัน ใช้วิธีการออกเสียงด้วยวาจา โดยมีเจ้าหน้าที่ทำหน้าที่บันทึกคะแนน เมื่อเวลาผ่านไป เกิดการเปลี่ยนแปลงวิธีการลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง โดยเปลี่ยนมาใช้วิธีการลงคะแนนลับ (secret ballot) โดยให้ผู้ที่มีสิทธิเลือกตั้ง เขียนคะแนนเสียงของตัวเองลงบนแผ่นไม้ เมื่อกรอกเสร็จ จึงนำไปหย่อนลงในโถใส่คะแนน ซึ่งวิธีการนี้ เริ่มมาตั้งแต่ปี 139 ก่อนคริสตกาล

การใช้กล่องลงคะแนนเสียง เริ่มเป็นที่แพร่หลายมากขึ้น โดยในยุคกรีกโบราณ มีการใช้ลูกบอลหรือเหรียญขนาดเล็ก ๆ หย่อนลงในกล่องลงคะแนนเสียง เพื่อทำการเลือกผู้สมัครที่ตัวเองต้องการ

ส่วนการลงคะแนนลับในสหราชอาณาจักร เกิดขึ้นครั้งแรกในช่วงปี 1872 ที่เมืองพอนเตแฟรกต์ โดยเปลี่ยนจากการยกมือโหวตเลือกผู้สมัคร มาเป็นการเขียนชื่อผู้สมัคร แล้วใส่ในหีบเลือกตั้งลงคะแนน หรือที่เรียกว่า Ballot Box มีลักษณะเป็นกล่องไม้ เจาะช่องตรงกลางไว้สำหรับหย่อนการลงคะแนนเสียงลงไป

หีบเเลือกตั้งในสหรัฐ ช่วงปี 1870

ในขณะที่สหรัฐอเมริกา เริ่มมีการใช้บัตรลงคะแนน และหีบเลือกตั้งลงคะแนน ในช่วงต้นศตวรรษที่ 19 โดยเข้ามาแทนที่การลงคะแนนเสียงด้วยวาจา ที่น่าสนใจคือ บรรดากล่องลงคะแนนในสหรัฐ มีลักษณะหลากหลายรูปแบบ ทั้งกล่องที่ทำจากกระดาษ กล่องไม้ หรือกล่องที่ทำจากโลหะชุบสังกะสี

อีกหนึ่งประเทศที่น่าสนใจ คือประเทศอินเดีย ในช่วงศตวรรษที่ 10 มีการนำใบปาล์มมาใช้เขียนชื่อผู้สมัครเลือกตั้งลงไป จากนั้นจึงนำไปหย่อนลงในหม้อ ที่ทำหน้าที่เสมือนเป็นกล่องลงคะแนนนั่นเอง

หีบเลือกตั้ง 2569 กับประวัติการใช้หีบเลือกตั้งของไทย

ก่อนจะมาถึงเลือกตั้ง 2569 วิวัฒนาการหีบเลือกตั้งของไทย แรกเริ่มเดิมที ใช้หีบเลือกตั้งเหล็ก โดยใช้ครั้งแรกกับการเลือกตั้งทั่วไป ปี พ.ศ. 2476 สาเหตุที่ใช้หีบเหล็ก เนื่องจากมีความแข็งแรง ทนทาน ทว่ายังติดเรื่องความโปร่งใส เพราะไม่สามารถมองเห็นบัตรที่ลงคะแนนเสียงภายในได้

ภาพประกอบบทความ

ต่อมาในการเลือกตั้งสมาชิกวุฒิสภา ปี พ.ศ. 2543 คณะกรรมการการเลือกตั้ง หรือ กกต. ได้ทำการเปลี่ยนหีบเลือกตั้งเหล็กมาเป็นกล่องกระดาษ มีข้อดีคือ น้ำหนักเบา ขนส่งง่าย และราคาต่อชิ้นถูกกว่าแบบหีบเลือกตั้งเหล็ก แต่ต่อมาพบปัญหาว่า กระดาษมีความอมความชื้น และปลวกขึ้นง่าย รวมทั้งเพิ่มปัญหาในการเผาทำลาย

กระทั่งต่อมา จึงมีการเปลี่ยนหีบเลือกตั้ง โดยหันมาใช้หีบเลือกตั้งพลาสติก ออกแบบให้มีรูปทรงสี่เหลี่ยมคางหมู แทนหีบทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าอย่างในอดีต มีความกว้าง 45 – 46 ซม. ยาว 50 – 51 ซม. สูง 42 – 43 ซม. และมีช่องใส่บัตรกว้าง 0.50 ซม. ยาว 15 ซม. รวมทั้งยังมีช่องร้อยรัดหีบบัตรทั้งสี่ด้าน

ภาพประกอบบทความ

ในอดีตเคยมีกรณีการทดสอบความแข็งแรงของหีบเลือกตั้งแบบพลาสติก โดยใช้วิธีโยนลงพื้น ปรากฏว่ากล่องมีการแตกชำรุด กลายเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ถึงความเหมาะสม ปัจจุบันการเลือกตั้งของไทยยังคงใช้หีบเลือกตั้งแบบพลาสติกเป็นหลัก แต่ยังมีการเลือกตั้งบางแห่ง ที่ใช้หีบเลือกตั้งแบบกระดาษ หรือหีบเหล็กด้วยเช่นกัน

ภาพประกอบบทความ

ทั้งนี้ราคาหีบเลือกตั้งแบบเหล็ก สนนราคา 800 บาทขึ้นไปจนถึงหลักพัน ส่วนหีบเลือกตั้งแบบกระดาษ ราคาต่อกล่องราว 200 บาทขึ้นไป และหีบเลือกตั้งแบบพลาสติก ราคาต่อกล่องอยู่ที่ราว 600 บาทขึ้นไป

เลือกตั้ง 2569 กฎเกณฑ์ “หีบเลือกตั้ง”

หากว่าด้วยระเบียบการใช้ “หีบเลือกตั้ง” เคยมีประกาศเรื่องระเบียบการเลือกตั้ง ว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พ.ศ. 2566 โดยในหมวดของ “หีบเลือกตั้ง” มีสาระสำคัญดังนี้

หีบบัตรเลือกตั้ง ให้ทำด้วยโลหะหรือวัสดุอื่นที่มั่นคงและแข็งแรง มีฝาด้านบน และบนฝามีช่องใส่บัตรเลือกตั้ง และระหว่างตัวฝาบัตรเลือกตั้งกับตัวหีบบัตรเลือกตั้ง ให้มีที่สำหรับใส่สายรัด หรืออุปกรณ์อื่นแทนสายรัด
ด้านหน้าหีบบัตรเลือกตั้ง มีลักษณะโปร่งใส สามารถมองเห็นภายในหีบบัตร
ให้มีขนาดเพียงพอที่จะบรรจุบัตรเลือกตั้งของผู้มีสิทธิเลือกตั้งแต่ละหน่วยเลือกตั้ง และเมื่อใส่สายรัดหรืออุปกรณ์อื่นแทนสายรัดแล้ว จะไม่สามารถนำบัตรเลือกตั้งใส่หรือออกจากหีบบัตรเลือกตั้งได้
ในการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเป็นการทั่วไป ให้มีหีบบัตรเลือกตั้งสองใบ สำหรับใส่บัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบแบ่งเขตเลือกตั้งหนึ่งใบ และบัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อหนึ่งใบ โดยต้องกำหนดสีหรือมีเครื่องหมายแสดงหีบบัตรเลือกตั้งแต่ละใบ ให้มีความแตกต่างอย่างชัดเจน เพื่อให้ทราบว่าเป็นหีบบัตรเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประเภทใด
ต้องมีป้ายหรือข้อความระบุหมายเลขของหน่วยเลือกตั้ง
ในกรณีที่มีเหตุสุดวิสัยเฉพาะท้องที่ซึ่งไม่สามารถจัดหาหีบบัตรเลือกตั้งให้มีลักษณะตามข้อบังคับได้ ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งประจำเขตเลือกตั้ง กำหนดสิ่งที่ใช้แทนหีบบัตรเลือกตั้งได้

ภาพประกอบบทความ

8 กุมภาพันธ์ 2569 ประชาชนไทยออกไปใช้สิทธิเลือกตั้ง 2569 ติดตามข่าวสาร ความเคลื่อนไหว ผลการนับคะแนนต่าง ๆ ได้ที่ www.thaipbs.or.th/election69

อ้างอิง

ระเบียบคณะกรรมการการเลือกตั้ง ว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พ.ศ. ๒๕๖๖
ระเบียบ กกต. / สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง
The sweet history of the secret ballot box / BBC uk

อ่านบทความอื่น ๆ ที่น่าสนใจ

สรุปประเด็นให้โดย Generative AI

เลือกตั้ง 2569 เปิดวิวัฒนาการ “หีบเลือกตั้ง”