หากพูดถึงของฝากจากชัยภูมิ หลายคนคงนึกถึงก้อนเนื้อสีแดงเข้มรูปร่างแปลกตาที่แขวนเรียงรายอยู่เต็มแผงค้า โดยเฉพาะที่ อำเภอภูเขียว แหล่งผลิตรายใหญ่ที่สุดของประเทศ สิ่งนั้นคือ "หม่ำ" ราชันย์แห่งไส้กรอกอีสานที่หลายคนมักจำสับสนกับ "ไส้กรอกอีสาน" ทั่วไป

แต่ช้าก่อน... ภายใต้รูปลักษณ์ที่คล้ายคลึง แท้จริงแล้ว คือจักรวาลที่แตกต่างอย่างสิ้นเชิง หม่ำคือการรวมตัวของ เนื้อหมูส่วนลีน (ไม่ติดมัน) ผสมผสานกับ ตับหมู (หรือตับวัว) โดยไม่มีมันหมูแข็ง ๆ หรือข้าวสวยมาปนให้เสียรสสัมผัสเนื้อเน้น ๆ นี่คือเอกลักษณ์ที่ทำให้มีรสชาติเข้มข้น ลึกซึ้ง และมีคุณค่าในฐานะ "วัตถุดิบชั้นยอด" มากกว่าแค่ของกินเล่น

หม่ำ

จาก "หม่ำตำนานรัก" สู่ความสะอาดในยุคปัจจุบัน

ชาวภูเขียวเล่าขานตำนานของหม่ำว่ามีจุดเริ่มต้นจาก "ความรัก" เรื่องราวของนายพรานหนุ่มที่ขึ้นภูเขียวไปล่าสัตว์ ด้วยความที่ต้องค้างแรมในป่าหลายวันและอยากเก็บเนื้อสัตว์ชั้นดีกลับไปฝากภรรยาที่รออยู่บ้าน เขาจึงสับเนื้อและเครื่องใน คลุกเคล้ากับเกลือ แล้วยัดใส่กลับเข้าไปในกระเพาะของสัตว์ตัวนั้นเพื่อเป็นถุงบรรจุภัณฑ์ธรรมชาติ

ระยะเวลาเดินทาง 3 วัน กว่าจะถึงบ้าน... เกลือและจุลินทรีย์ได้ทำหน้าที่บ่มเพาะจนเนื้อนั้นมีรสเปรี้ยวกลมกล่อมพอดิบพอดี กลายเป็นกำเนิดของ “หม่ำตำนานรัก”

ในวันนี้ ความรักนั้นได้ถูกตีความใหม่ผ่าน "ความใส่ใจในความสะอาด" เพราะการใช้เครื่องใน (ตับ) มีความเสี่ยงเรื่องแบคทีเรียหากจัดการไม่ดี การทำหม่ำยุคใหม่จึงต้องพิถีพิถันขั้นสุด ตั้งแต่การเตรียมเนื้อหมูและตับที่สดสะอาด นำมาบดละเอียดพร้อมกระเทียม ก่อนจะเข้าเครื่องผสมคลุกเคล้ากับเกลือและผงชูรส จนกลายเป็นเนื้อเดียวกัน

กรรมวิธีการผลิต

ทางแยกของรูปลักษณ์: "หม่ำพก" และ “หม่ำสาย”

หากยัดลงใน "กระเพาะหมู" ทรงกลมขนาดเท่ากำปั้น เราจะเรียกว่า “หม่ำพก”
หากยัดลงใน "ไส้หมู" ยาวเรียวเหมือนไส้กรอก เราจะเรียกว่า “หม่ำสาย”

แม้หน้าตาจะต่างกัน แต่เนื้อในคือความอร่อยสูตรเดียวกันที่รอวันพิสูจน์รสชาติ

วัตถุดิบต่าง ๆ ในการผลิตหม่ำ

กระบวนการหมัก คือห้องเรียนวิทยาศาสตร์ชั้นดี:

ระเบิดกระเทียม: การบดกระเทียมจนแตก จะปลดปล่อยสาร "อัลลิซิน" (Allicin) ออกมาช่วยยับยั้งเชื้อรา
ด่านกักกันของเกลือ: เกลือทำหน้าที่ดึงน้ำออกจากเซลล์ผ่านกระบวนการ Osmosis ทำให้แบคทีเรียก่อโรค (ที่ไม่ชอบเค็ม) ฝ่อตาย แต่กลับเป็นสวรรค์ของแบคทีเรียฝ่ายดีอย่าง LAB (Lactic Acid Bacteria) ที่ชอบความเค็ม
อาหารของเชื้อ: แม้สูตรนี้จะไม่มีข้าว (แป้ง) แต่เชื้อ LAB สามารถกินสารอาหารในเนื้อสัตว์และตับได้โดยตรง จนเจริญเติบโตและสร้างกรดแลกติก ทำให้ค่า pH ลดต่ำกว่า 4.5 ภาวะความเป็นกรดนี้เองคือเกราะป้องกันสุดท้ายที่ทำให้เชื้อโรคอยู่ไม่ได้
รูระบายอากาศ (Microaerophilic): ขั้นตอนสำคัญคือการใช้ไม้จิ้มฟันจิ้มไล่อากาศ เพื่อสร้างสภาวะที่มีออกซิเจนต่ำ (Microaerophilic) ซึ่งเป็นสภาพแวดล้อมที่เชื้อดีชอบ แต่เชื้อร้ายเกลียด

การเดินทางของรสชาติ

หม่ำก็เปรียบเสมือนเนื้อ Dry-Aged ระยะสั้น ที่ยิ่งแขวนตากไว้นานรสยิ่งเปรี้ยวเข้ม (แต่ต้องระวังอย่าให้นานเกินไป) เมื่อนำมาปรุงอาหารต้องทำให้สุกเสมอ โดยเมนูเด็ดที่ คุณสิริกาญจน์ และ คุณพัสกร พิมพ์คำใหล ยอดเซียนหม่ำแห่งภูเขียวทำให้เราทาน คือเครื่องพิสูจน์ชั้นดี

คุณพัสกร และ คุณสิริกาญจน์

กะเพราหม่ำ: ใช้เนื้อจากหม่ำพกมาผัด รสเปรี้ยวตัดเลี่ยนได้ดีโดยไม่ต้องบีบมะนาว
หลนหม่ำ: ความเปรี้ยวของหม่ำถูกโอบอุ้มด้วยความมันนัวของกะทิ อร่อยจนวางช้อนไม่ลง
หม่ำสายทอด: เมนูเบสิกที่ดึงกลิ่นหอมของตับและกระเทียมออกมาได้ชัดเจนที่สุด

จากการเดินทางสำรวจตั้งแต่ แยกช่องสามหมอ ไปจนถึงตลาด ชุมแพ (ขอนแก่น) เราพบว่าหม่ำแต่ละร้านมีสูตรเฉพาะตัว บางเจ้าใส่ข้าว บางเจ้าไม่ใส่ บางเจ้าเน้นตับมากตับน้อย... ความแตกต่างเหล่านี้ไม่ใช่ข้อขัดแย้ง แต่คือ "เสน่ห์แห่งความหลากหลาย" ภายใต้ภูมิปัญญาเดียวกันที่น่าภาคภูมิใจของคนอีสาน

ติดตามเรื่องราวความอร่อยแบบเต็มๆ ได้ในรายการ "แดนกินดอง" EP.3 หม่ำตำนานรัก (ชัยภูมิ) และติดตามชมรายการ "แดนกินดอง" ได้ทุกวันเสาร์ 10.00 น. ทาง Thai PBS ช่องหมายเลข3 หรือชมสดทาง https://www.thaipbs.or.th/live

ดูเนื้อหาอื่น ๆ ที่น่าสนใจ

สรุปประเด็นให้โดย Generative AI

"หม่ำ" ตำนานรักนักล่าสัตว์ สู่ความอร่อยแห่งชัยภูมิ