เคยไหม ? กับการเงยหน้ามองท้องฟ้า แล้วเห็นก้อนเมฆที่ลอยอยู่มี “ใบหน้า” เหมือนคน หรือเคยสะดุดตากับปลั๊กไฟบนผนังที่ดูเหมือนกำลังอ้าปากร้องไหม นี่ไม่ใช่โรคทางจิตเวช แต่เรียกว่า “ปรากฏการณ์พาไรโดเลีย” ที่เกิดจากกลไกทางสมองที่น่าทึ่งของมนุษย์
ภาวะพาไรโดเลีย (Pareidolia) คืออะไร ?
คำนี้มีที่มาจากคำในภาษากรีก ได้แก่ คำว่า "para" ซึ่งหมายถึง “ความผิดเพี้ยน” หรือ “แทนที่” และ "eidōlon" ซึ่งหมายถึง “ภาพ” เมื่อรวมทั้งสองความหมายเข้าด้วยกันจะเป็นคำนิยามของ ปรากฏการณ์ที่มนุษย์มองเห็นแพตเทิร์นหรือใบหน้าในสิ่งที่ไม่มีชีวิต
กรณีที่โด่งดังระดับโลกสำหรับปรากฏการณ์พาไรโดเลีย คือ Face on Mars หรือใบหน้าบนดาวอังคาร ภาพถ่ายดาวอังคารโดย NASA ที่พบว่าบริเวณหนึ่งของดวงดาวมีลักษณะคล้ายใบหน้าปรากฏอยู่ ทำเอาผู้คนแตกตื่นและผุดทฤษฎีสมคบคิดมากมายว่านั่นเป็นสัญญาณของสิ่งมีชีวิตต่างดาวที่มีวิวัฒนาการสูง หรือที่เรียกว่า “เอเลียน”
ทว่า ผู้เชี่ยวชาญก็ได้ออกมาอธิบายว่า สิ่งที่ดูเหมือนใบหน้านั้น เกิดจากแสงตกกระทบที่ราบสูงในมุมที่เหมาะสม จนเกิดเป็นแสงเงาที่ทำให้ดูเหมือนใบหน้าในบางช่วงเวลา ซึ่งต่อมาได้มีการถ่ายภาพบริเวณเดียวกันในมุมที่ต่างกันออกไป พบว่าใบหน้านั้นหายไปแล้ว
Faces on Mars
“พาไรโดเลีย” และแรงบันดาลใจลับของ "เลโอนาร์โด ดา วินชี"
พาไรโดเลียไม่ใช่เรื่องใหม่ เพราะแม้แต่ เลโอนาร์โด ดา วินชี จิตรกรเอกในยุคเรอแนซ็องส์ ก็เคยเขียนถึงปรากฏการณ์ที่ว่านี้ ในฐานะเครื่องมือจุดประกายความคิดสร้างสรรค์ทางศิลปะ ซึ่งปรากฏอยู่ในหนังสือของเขาที่ชื่อว่า ทฤษฎีจิตรกรรมของดา วินชี (A Treatise on Painting) ดังนี้
“จงมองไปยังกำแพงที่เปรอะเปื้อนไปด้วยรอยคราบต่าง ๆ หรือก้อนหินที่มีสีสันผสมผสานกัน หากคุณต้องคิดค้นฉากใดฉากหนึ่งขึ้นมา คุณจะสามารถมองเห็นความคล้ายคลึงของพวกมันกับวิวทิวทัศน์มากมายที่เต็มไปด้วยภูเขา แม่น้ำ โขดหิน ต้นไม้ ที่ราบผืนใหญ่ หุบเขา และเนินเขาในรูปแบบต่าง ๆ คุณยังสามารถมองเห็นการสู้รบ ท่าทางอันมีชีวิตชีวาของรูปลักษณ์ที่แปลกตา สีหน้าอารมณ์ เครื่องแต่งกายอีกนับไม่ถ้วน ซึ่งคุณนำมาลดทอนให้กลายเป็นรูปทรงที่บูรณาการเข้ากันได้อย่างดี….”
มนุษย์รับรู้ปรากฏการณ์พาไรโดเลียได้อย่างไร ?
มีทฤษฎีมากมายถูกหยิบมาใช้อธิบายปรากฏการณ์พาไรโดเลีย นักวิทยาศาสตร์ด้านความรู้ความเข้าใจ Ed Connor เชื่อว่าสมองของมนุษย์ออกแบบมาเพื่อประมวลข้อมูลใบหน้าได้อย่างรวดเร็ว มันกระตุ้นให้ทำงานทันทีที่มีอะไรบางอย่างที่มีรูปร่างคล้ายกับใบหน้าปรากฏขึ้น แม้เพียงลาง ๆ ก็ตาม
ความสามารถนี้มีประโยชน์ต่อการตรวจจับภัยคุกคาม โดยเฉพาะในสภาพแวดล้อมที่ไม่คุ้นเคย การตรวจจับใบหน้าให้เร็วที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ก็เพื่อประเมินว่าสิ่งที่อยู่ตรงหน้าเป็นมิตรหรือศัตรู ซึ่งในบางครั้ง กลไกนี้ก็อาจทำให้มองเห็นใบหน้าแฝงตามสิ่งต่าง ๆ ขึ้นมาโดยไม่ได้ตั้งใจ
มากกว่าแค่ภาพลวงตา “พาไรโดเลีย” สะท้อนให้เห็นถึงความน่าอัศจรรย์ของร่างกายมนุษย์ โดยเฉพาะสมองที่สามารถประมวลผลข้อมูลจำนวนมหาศาลเชื่อมโยงประสบการณ์ ความทรงจำ เข้ากับรูปแบบต่าง ๆ เพื่อช่วยให้เราตอบสนองต่อสิ่งรอบตัวได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งถือเป็นประโยชน์ต่อการอยู่รอดของมนุษย์มานานนับพันปี
มาสำรวจเรื่องราวเพิ่มเติมเกี่ยวกับ “พาไรโดเลีย” และการทำงานของ “สมอง” ผ่านเนื้อหาที่น่าสนใจจาก Thai PBS เหล่านี้
- พาไรโดเลีย (Pareidolia) และ 9 เรื่องน่าทึ่งเกี่ยวกับ Alan Turing | Eureka ! ท่องโลกวิทยาการ
- รู้จักภาวะ “Locked-in syndrome” รู้สึกตัวแต่ไม่สามารถขยับได้
- สมองคิดอะไรทำไมถึง “ติดแกลม” | เศรษฐกิจติดบ้าน
ที่มา: National Geographic, Skillshare
คอลัมน์ต่อยอด l เสริมความคิด ต่อยอดความรู้ สื่อสารความเข้าใจ โดย ศูนย์สื่อสารและส่งเสริมการตลาดเพื่อสาธารณะ ไทยพีบีเอส (CCM)
