เมื่อวันที่ 9 พ.ย.2569 จังหวัดเชียงรายประชุมหารือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและภาคประชาสังคม เพื่อหาแนวทางแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาย หลังเกิดสถานการณ์น้ำขุ่นผิดปกติจนการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายต้องหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราว เมื่อวันที่ 5 พ.ย.ที่ผ่านมา ขณะที่ผลตรวจพบสารหนูสูงกว่าค่ามาตรฐานประมาณ 25–30 เท่า

กปภ.แม่สายเผยน้ำดิบยังขุ่นสูง 2,000–3,000 NTU

นายคมสัน สัมมา ผู้จัดการการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สาย รายงานว่า เมื่อวันที่ 5 พ.ย.2569 เวลาประมาณ 15.00 น. เจ้าหน้าที่ตรวจพบค่าความขุ่นของน้ำดิบเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว จึงตรวจสอบคุณภาพน้ำเพิ่มเติม และพบค่าสารหนูเพิ่มสูงขึ้นประมาณ 29–30 เท่าของค่ามาตรฐาน สอดคล้องกับผลตรวจของสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษ

หลังประเมินสถานการณ์ กปภ.เห็นว่า ความขุ่นและปริมาณสารหนูในน้ำดิบสูงเกินกว่าระบบผลิตน้ำจะรองรับได้ จึงตัดสินใจหยุดการผลิตน้ำประปา พร้อมรายงานให้นายอำเภอแม่สายและผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายทราบ และประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตามแผนเผชิญเหตุ

ระหว่างนั้น กปภ.เพิ่มความถี่ในการตรวจวัดคุณภาพน้ำทุก 30 นาทีถึง 1 ชั่วโมง เนื่องจากมีน้ำสำรองในถังเก็บน้ำใสจำกัด ก่อนประกาศหยุดจ่ายน้ำในเวลา 18.00 น. ของวันเดียวกัน

ต่อมาในช่วงเวลา 20.00–22.00 น. ค่าความขุ่นและสารหนูเริ่มลดลง จึงกลับมาผลิตน้ำได้อีกครั้งในเวลาประมาณ 22.00 น. และทยอยจ่ายน้ำให้ประชาชนบางพื้นที่ตั้งแต่เวลา 02.00 น. ของวันที่ 6 พ.ย. ก่อนฟื้นฟูระบบจ่ายน้ำให้กลับเข้าสู่ภาวะปกติ

นายคมสันระบุว่า ระบบประปาแม่สายรับน้ำจาก 2 แหล่ง แบ่งเป็นสถานีผลิตน้ำแม่สายประมาณร้อยละ 50 และสถานีเกาะช้างอีกร้อยละ 50 โดยพื้นที่รับน้ำจากสถานีแม่สายมีผู้ใช้น้ำประมาณ 9,500 ราย ซึ่งได้รับผลกระทบจากการหยุดผลิตน้ำในครั้งนี้

ส่วนสถานการณ์ล่าสุด กปภ.ยังคงเฝ้าระวังคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง พบค่าความขุ่นของน้ำดิบอยู่ที่ประมาณ 2,000–3,000 NTU ขณะที่ค่าสารหนูลดลงมาอยู่ที่ประมาณ 0.03–0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้ยังสูงกว่าค่ามาตรฐาน แต่ กปภ.ระบุว่ายังอยู่ในระดับที่ระบบผลิตน้ำสามารถบำบัดได้

สาธารณสุขตรวจพบสารหนูในปัสสาวะเกินเกณฑ์ 31 คน

ด้าน นายณรงค์ ลือชา รองนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า ผลกระทบต่อสุขภาพจากการปนเปื้อนสารหนูในแหล่งน้ำและสิ่งแวดล้อมอาจไม่ปรากฏในระยะสั้น แต่ต้องติดตามต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี

สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดจึงเริ่มจัดเก็บข้อมูลสุขภาพประชาชนตั้งแต่ปี 2568 และวางแผนติดตามต่อเนื่องถึงปี 2572 ก่อนพิจารณาขยายระยะเวลาเฝ้าระวังออกไปอีกอย่างน้อย 10 ปี เพื่อเปรียบเทียบข้อมูลสุขภาพรายบุคคลในระยะยาว

ปี 2568 คัดกรองประชาชนได้มากกว่า 2,000 คน และตรวจปัสสาวะ 322 คน พบผู้มีค่าสารหนูเกินเกณฑ์ 1 คน เป็นเกษตรกรผู้ปลูกพริกใน อ.เวียงเชียงรุ้ง แต่ผลตรวจล่าสุดกลับมาอยู่ในเกณฑ์ปกติ

ส่วนปี 2569 ขยายการคัดกรองครอบคลุมทั้ง 18 อำเภอของจังหวัดเชียงราย รวมถึงพื้นที่ลุ่มน้ำลาวและลุ่มน้ำอิง คัดกรองประชาชนได้มากกว่า 6,000 คน และตรวจปัสสาวะกลุ่มเสี่ยง 546 คน ใน 16 อำเภอ พบผู้มีค่าสารหนูอนินทรีย์ในปัสสาวะเกินเกณฑ์ 31 คน กระจายอยู่ในหลายลุ่มน้ำ ได้แก่

• ลุ่มน้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก 15 คน
• ลุ่มน้ำโขง 9 คน
• ลุ่มน้ำลาว 3 คน
• ลุ่มน้ำอิง 4 คน

สำหรับประชาชนที่มีผลตรวจเข้าข่ายเสี่ยง สำนักงานสาธารณสุขจะติดตามสุขภาพเพิ่มเติม ทั้งการตรวจร่างกาย ตรวจเลือด และตรวจปัสสาวะ รวมถึงตรวจสมาชิกทุกคนในครอบครัว พร้อมเก็บตัวอย่างจากบ้านใกล้เคียงอีก 10 หลังคาเรือน โดยเก็บตัวอย่างบ้านละ 1 คน

นอกจากนี้ ยังตรวจตัวอย่างน้ำกินน้ำใช้ในครัวเรือน และสอบสวนข้อมูลอย่างละเอียด ทั้งพฤติกรรมการบริโภค การใช้น้ำ ตลอดจนการใช้ปุ๋ยและสารเคมีทางการเกษตร เพื่อค้นหาสาเหตุและแหล่งที่มาของการได้รับสารหนู

ข้อมูลทั้งหมดจะถูกบันทึกในระบบบริการสุขภาพของโรงพยาบาลในพื้นที่ เพื่อใช้ติดตามและเปรียบเทียบสุขภาพรายบุคคลในระยะ 5–10 ปีข้างหน้า โดยขณะนี้อยู่ระหว่างวิเคราะห์ผลตรวจเพิ่มเติม

อย่างไรก็ตาม นายณรงค์ยืนยันว่า จากการเก็บตัวอย่างปัสสาวะประชาชนใน อ.แม่สาย ตลอด 2 ปีที่ผ่านมา ยังไม่พบผู้มีค่าสารหนูในปัสสาวะเกินเกณฑ์

นักวิชาการเสนอไทย-เมียนมาตรวจน้ำร่วม ใช้มาตรการการค้ากดดัน

ส่วนแนวทางแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุ ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เสนอให้รัฐบาลไทยเร่งเปิดเวทีเจรจาระหว่างไทยกับเมียนมา เพื่อจัดตั้งกลไกตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกัน พร้อมพิจารณามาตรการทางการค้าชั่วคราว เพื่อกดดันให้เกิดการแก้ไขปัญหากิจกรรมเหมืองแร่ที่อาจส่งผลกระทบต่อแหล่งน้ำข้ามพรมแดน

ข้อเสนอสำคัญคือการจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมาตามกรอบข้อตกลงหรือ TOR เพื่อให้ทั้งสองประเทศลงพื้นที่ตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกันเป็นครั้งแรก โดยเสนอให้จัดประชุมที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย

ดร.สืบสกุลระบุว่า การประชุมในพื้นที่จะทำให้ผู้แทนทั้งสองประเทศเห็นสภาพปัญหาด้วยตนเอง โดยเฉพาะความขุ่นและการเปลี่ยนสีของน้ำ พร้อมเสนอให้เก็บตัวอย่างน้ำพร้อมกันในหลายจุด เช่น บริเวณสะพานข้ามแม่น้ำสายแห่งที่ 1 และ 2 แม่น้ำรวก รวมถึงบริเวณปากแม่น้ำรวก ก่อนแยกนำตัวอย่างไปตรวจวิเคราะห์ตามขั้นตอนที่กำหนดไว้ใน TOR

พร้อมเสนอให้จังหวัดเชียงรายเร่งผลักดันเรื่องดังกล่าวไปยังรัฐบาลและหน่วยงานส่วนกลาง เพื่อให้การประสานงานกับเมียนมาเกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากนี้ ยังเสนอให้รัฐบาลพิจารณามาตรการทางการค้าชั่วคราว เช่น การระงับนำเข้าแร่บางชนิด อาทิ แร่ดีบุกและแร่ตะกั่ว รวมถึงพิจารณาระงับการส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีไปยังเมียนมา จนกว่าจะมีแนวทางแก้ไขปัญหาที่ชัดเจน โดยเห็นว่ามาตรการทางการค้าเป็นเครื่องมือหนึ่งที่สามารถใช้สร้างแรงกดดันให้เกิดการแก้ไขปัญหาได้

เปิดข้อมูลเหมืองแร่ท่าขี้เหล็ก 20 บริษัท

ดร.สืบสกุลยังกล่าวถึงความเคลื่อนไหวในฝั่งเมียนมา โดยระบุว่า เพจทางการและสื่อมวลชนของเมียนมา เคยรายงานว่า หน่วยงานด้านทรัพยากรธรรมชาติของ จ.ท่าขี้เหล็ก เก็บตัวอย่างน้ำในพื้นที่ 6 จุด ตั้งแต่บริเวณต้นทางก่อนเข้าสู่ประเทศไทย ไปจนถึงพื้นที่สามเหลี่ยมทองคำ รวมถึงแม่น้ำสาขา เมื่อเดือน ต.ค.ที่ผ่านมา แต่จนถึงขณะนี้ยังไม่มีการเผยแพร่ผลตรวจต่อสาธารณะ

ขณะที่สื่อมวลชนเมียนมายังรายงานสถานการณ์สารหนูในประเทศไทย โดยกล่าวถึงตัวเลขผู้ตรวจพบสารหนูในปัสสาวะเกินเกณฑ์ 31 คน สะท้อนว่าทั้งสองประเทศต่างรับรู้ถึงปัญหาที่เกิดขึ้น

สำหรับข้อมูลเหมืองแร่ในฝั่งเมียนมา ดร.สืบสกุลเสนอให้แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม เพื่อให้การติดตามและเจรจาแก้ไขปัญหามีความชัดเจน ได้แก่

กลุ่มแรก เหมืองแร่ที่อยู่ภายใต้การกำกับดูแลของทางการเมียนมา ซึ่งมีข้อมูลบริษัทอยู่แล้ว 20 บริษัท สามารถนำมาเป็นประเด็นหารือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้โดยตรง

กลุ่มที่สอง เหมืองแร่ในพื้นที่อิทธิพลของกองกำลังว้า ซึ่งมีความซับซ้อนทั้งด้านการควบคุมพื้นที่และการประสานงาน จึงจำเป็นต้องศึกษาและรวบรวมข้อมูลเพิ่มเติม

ดร.สืบสกุลระบุว่า ได้รวบรวมรายชื่อบริษัทเหมืองแร่ใน จ.ท่าขี้เหล็ก จากข้อมูลสาธารณะที่เผยแพร่ผ่านเพจของทางการเมียนมา ซึ่งเป็นบริษัทที่ได้รับอนุญาตประกอบกิจการอย่างถูกต้องตามกฎหมาย ครอบคลุมเหมืองทองคำ เหมืองแมงกานีส เหมืองตะกั่ว ดีบุก และพลวง

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่าพื้นที่ท่าขี้เหล็กมีบริษัทเหมืองแร่ดำเนินกิจการอยู่จริง แม้ที่ผ่านมาอาจมีความเข้าใจว่าไม่มีเหมืองแร่ในพื้นที่ดังกล่าว

นอกจากนี้ ยังมีข้อมูลว่าทางการ จ.ท่าขี้เหล็ก ตั้งคณะทำงานตรวจสอบบริษัทเหมืองแร่ทั้ง 20 แห่ง ตั้งแต่เดือน ก.ค. จนถึงการตรวจสอบครั้งล่าสุดเมื่อวันที่ 19 ต.ค.2569 โดยครอบคลุม 5 ประเด็น ได้แก่

1. การมีใบอนุญาตประกอบกิจการเหมืองแร่

2. การปฏิบัติตามระเบียบด้านการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

3. การจัดการดินและทรายจากการทำเหมือง รวมถึงการบำบัดน้ำเสีย

4. มาตรการความปลอดภัยในการทำงาน

5. การฟื้นฟูสภาพแวดล้อมหลังการทำเหมือง

ดร.สืบสกุลระบุว่า ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่าทางการเมียนมามีกลไกและระเบียบในการกำกับดูแลกิจการเหมืองแร่ อย่างไรก็ตาม ฝ่ายไทยยังไม่ทราบว่าการดำเนินงานเป็นไปตามระเบียบมากน้อยเพียงใด รวมถึงผลการตรวจสอบเป็นอย่างไร จึงควรนำข้อมูลนี้ไปใช้เป็นประเด็นหารือระหว่างสองประเทศ เพื่อสอบถามผลการตรวจสอบบริษัทเหมืองแร่ทั้ง 20 แห่ง และมาตรการควบคุมผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมโดยตรง

ภาคประชาสังคมชี้เหมืองแร่เชื่อมโยงผลประโยชน์ระดับโลก

ด้าน น.ส.เพียรพร ดีเทศน์ กรรมการบริหารมูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ นำเสนอข้อมูลสถานการณ์เหมืองแร่ในภูมิภาคลุ่มน้ำโขง โดยกล่าวถึงนโยบายของรัฐบาลสหรัฐฯ เมื่อวันที่ 31 ส.ค.ที่ผ่านมา ซึ่งมีกรอบแผน 5 ปีเกี่ยวกับเมียนมา และมีประเด็นความต้องการเข้าไปมีส่วนร่วม รวมถึงเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงแร่หายากและแร่สำคัญในเมียนมา (Burma Critical Rare Earth Resources)

น.ส.เพียรพรระบุว่า ปัจจุบันแร่จากเมียนมาส่วนใหญ่ถูกส่งไปยังประเทศจีน ขณะที่ประเทศไทยมีบทบาททั้งในฐานะเส้นทางผ่านและมีส่วนเกี่ยวข้องกับการสนับสนุนกิจกรรมเหมืองแร่บางส่วน สะท้อนว่าปัญหาเหมืองแร่ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมระดับท้องถิ่น แต่ยังเชื่อมโยงกับผลประโยชน์และการแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างประเทศ

นอกจากนี้ ยังกล่าวถึงการหารือระหว่างเจ้าหน้าที่ระดับสูงของเมียนมากับญี่ปุ่น ซึ่งมีประเด็นเกี่ยวกับทรัพยากรแร่ดังกล่าว พร้อมแสดงความกังวลว่า จ.เชียงราย อาจกำลังกลายเป็นพื้นที่ที่ต้องแบกรับผลกระทบจากกิจกรรมเหมืองแร่ และมีแนวโน้มที่กิจกรรมเหล่านี้จะขยายตัวต่อเนื่อง

ขณะเดียวกัน ข้อมูลจากแผนที่ของ Simpson Center ซึ่งใช้ภาพถ่ายดาวเทียมติดตามกิจกรรมเหมืองแร่ พบว่าในภูมิภาคมีพื้นที่เหมืองแร่ที่ตรวจพบรวมประมาณ 2,800 แห่ง โดยในปี 2569 พบการขยายตัวของเหมืองแร่ใน 3 พื้นที่สำคัญ ได้แก่ รัฐคะฉิ่น รัฐฉาน ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำสาละวิน รวมถึงพื้นที่ทางตอนเหนือของลาว

น.ส.เพียรพรระบุว่า การขยายตัวดังกล่าวสะท้อนความต้องการแร่สำคัญในตลาดโลกที่เพิ่มขึ้น และกำลังส่งผลกระทบต่อพื้นที่ชายแดนไทย โดยเฉพาะ จ.เชียงราย ซึ่งหน่วยงานภาครัฐหลายด้าน ทั้งประมง ที่ดิน และสาธารณสุข ต้องใช้งบประมาณเพื่อรองรับและแก้ไขผลกระทบที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมเหมืองแร่

ผู้ว่าฯ เชียงรายเตรียมหารือเมียนมาผ่านกลไก TBC

นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า ปัญหาสารพิษในแม่น้ำสายเป็นเรื่องเร่งด่วน ซึ่งขณะนี้ได้รับการยกระดับเป็นประเด็นสำคัญในระดับรัฐบาล โดยนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยรับทราบสถานการณ์แล้ว และทุกหน่วยงานกำลังบูรณาการทำงานร่วมกัน

นอกจากนี้ จังหวัดได้ประสานรองผู้บัญชาการมณฑลทหารบกที่ 37 เพื่อหารือผ่านกลไก TBC หรือคณะกรรมการชายแดนส่วนท้องถิ่น โดยเตรียมเข้าพบผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา เพื่อพูดคุยถึงผลกระทบจากกิจกรรมประกอบอาชีพในฝั่งเมียนมา ซึ่งอาจส่งผลต่อแหล่งน้ำฝั่งไทย ทั้งปัญหาน้ำป่าไหลหลาก คุณภาพน้ำ และผลกระทบที่จะขยายวงกว้างในระยะยาว

ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายระบุว่า การประชุมครั้งนี้ต้องการหารือมาตรการเร่งด่วนที่สามารถดำเนินการได้ทันที โดยเฉพาะข้อเสนอจากภาคประชาสังคมและสื่อมวลชน เพื่อสะท้อนทั้งปัญหา ช่องว่างในการทำงานที่ผ่านมา และข้อแนะนำด้านการสื่อสารกับประชาชน

จังหวัดเชียงรายจะรวบรวมข้อเสนอทั้งหมดจัดทำเป็นหนังสืออย่างเป็นทางการ โดยเตรียมลงนามภายในวันพรุ่งนี้ ก่อนร่วมกันวางแผนขับเคลื่อนมาตรการแก้ไขปัญหาแม่น้ำสายต่อไป

รายงาน : โกวิทย์ บุญธรรม ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ