จาก "กากอุตสาหกรรม" ถึง "สารหนู" เสี่ยงปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหารหรือไม่

ปี 2569 ประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาสารพิษปนเปื้อนในหลายพื้นที่ ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ อาชีพ และสิ่งแวดล้อม หลายกรณีไม่ใช่ปัญหาเพิ่งเกิดขึ้น แต่มีมานานหลายปี ขณะที่บางพื้นที่ยังไม่สามารถแก้ไขหรือจัดการได้ และยังพบความเสี่ยงการปนเปื้อนในพื้นที่อื่นเพิ่มเติมอีก

สถานการณ์ปัญหาสารพิษปนเปื้อนที่ยังไม่ต้องติดตาม ตั้งแต่ต้นตอของปัญหาไปจนถึงเส้นทางที่สารปนเปื้อนจากสิ่งแวดล้อมที่อาจเดินทางเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร และเรื่องที่หลายคนกังวลว่าจะมาถึงจานอาหารของเราได้อย่างไร ในที่นี้จะชวนตั้งคำถามถึง กากอุตสาหกรรม และ สารหนู

1. แหล่งกำเนิดสารปนเปื้อน "กากอุตสาหกรรม" มาจากที่ไหน

กากอุตสาหกรรม หรือสิ่งปฏิกูลและวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว หมายถึงของเสียที่เกิดจากกิจกรรมภายในโรงงาน ตั้งแต่การรับวัตถุดิบ การผลิต การตรวจสอบคุณภาพ ไปจนถึงการบำบัดมลพิษและซ่อมบำรุงเครื่องจักร โดยอาจอยู่ในรูปของแข็ง ของเหลว กึ่งแข็ง กึ่งเหลว หรือก๊าซ

กากอุตสาหกรรมแบ่งเป็น 2 ประเภท ได้แก่ 1.กากอุตสาหกรรมที่ไม่เป็นอันตราย เช่น เศษกระดาษ ขี้เลื่อย และเศษทองแดง ซึ่งสามารถนำไปรีไซเคิลหรือใช้ประโยชน์ต่อได้ และ 2.กากอุตสาหกรรมที่เป็นอันตราย ซึ่งมีหรือปนเปื้อนสารอันตราย หรือมีคุณสมบัติเป็นอันตราย เช่น สารไวไฟ สารกัดกร่อน สารที่เกิดปฏิกิริยาได้ง่าย และสารพิษ รวมถึงของเสียที่มีโลหะอันตราย เช่น นิกเกิล แคดเมียม และปรอท

หากจัดเก็บ บำบัด หรือกำจัดกากอุตสาหกรรมไม่ถูกต้อง สารปนเปื้อนอาจรั่วไหลออกสู่พื้นที่โดยรอบ โดยเฉพาะในช่วงฝนตกหนักหรือน้ำท่วม น้ำอาจชะล้างสารเคมีจากพื้นที่โรงงานหรือบ่อเก็บกากของเสียให้ไหลลงสู่คลองและแหล่งน้ำสาธารณะ ขณะที่สารบางชนิดอาจตกค้างในตะกอนดิน หรือซึมลงสู่ดินและน้ำใต้ดิน ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อสิ่งแวดล้อมต่อเนื่องแม้ระดับน้ำลดลงแล้ว

ข้อมูลเมื่อวันที่ 10 พ.ย.2569 กระทรวงอุตสาหกรรมตรวจโรงงานจัดการกากอุตสาหกรรมทั่วประเทศแล้ว 752 แห่ง จากเป้าหมาย 3,049 แห่ง พบไม่ปฏิบัติตาม พ.ร.บ.โรงงาน 375 แห่ง และออกคำสั่งทางปกครอง 470 คำสั่ง พร้อมเร่งตรวจโรงงาน E-waste ซึ่งตรวจแล้ว 42 แห่ง จากเป้าหมาย 350 แห่ง โดยจะติดตามให้โรงงานแก้ไขและกำจัดกากของเสียอย่างถูกต้อง

2. แหล่งกำเนิดสารปนเปื้อน "สารหนู" มาจากที่ไหน

นอกจากกากอุตสาหกรรมแล้ว สารปนเปื้อนที่ถูกพูดถึงและต้องเฝ้าระวังคือ สารหนู (Arsenic) ธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติ ดิน หิน และแหล่งน้ำใต้ดิน แต่กิจกรรมของมนุษย์ เช่น การทำเหมืองแร่ การถลุงแร่ และกระบวนการอุตสาหกรรมบางประเภท อาจทำให้สารหนูถูกปลดปล่อยและแพร่กระจายสู่สิ่งแวดล้อมมากขึ้น

สารหนูพบได้หลายรูปแบบ โดยแบ่งเป็นสารหนูอนินทรีย์และสารหนูอินทรีย์ ซึ่งมีระดับความเป็นพิษแตกต่างกัน สารหนูอนินทรีย์มีความเป็นพิษสูงกว่า และอาจพบปนเปื้อนในน้ำ ดิน และอาหารบางชนิด ส่วนสารหนูอินทรีย์พบได้ในอาหารทะเลบางประเภท โดยทั่วไปมีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์

หากได้รับสารหนูอนินทรีย์ในปริมาณมาก หรือได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจส่งผลกระทบต่อระบบทางเดินอาหาร ผิวหนัง และระบบประสาท รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งบางชนิด

กรมควบคุมมลพิษ ตรวจพบสารหนูในแม่น้ำสาย บริเวณชุมชนหัวฝาย จ.เชียงราย เมื่อ 6 พ.ย. 2569 อยู่ที่ 0.25 มก./ลิตร สูงกว่ามาตรฐาน 25 เท่า ก่อนลดเหลือ 0.05 มก./ลิตร ในวันที่ 7 พ.ย. แต่ยังเกินมาตรฐาน 5 เท่า ขณะที่ กปภ.กลับมาผลิตและจ่ายน้ำได้ตามปกติ พร้อมเฝ้าระวังคุณภาพน้ำและเตรียมแหล่งน้ำสำรองระยะยาว

อ่านข่าว : "สารหนู" คืออะไร เข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร สะสมเรื้อรังเสี่ยงอะไรบ้าง

3. จ.ปราจีนบุรี การปนเปื้อนจาก "กากอุตสาหกรรม"

กลไกที่อาจทำให้เกิดการปนเปื้อน

- การรั่วซึมจากพื้นที่จัดเก็บกากอุตสาหกรรม เช่น คันดินหรือระบบป้องกันการรั่วซึมเสียหาย

- น้ำชะกากอุตสาหกรรม เมื่อน้ำฝนหรือน้ำท่วมสัมผัสกากอุตสาหกรรม อาจชะสารเคมีและโลหะหนักออกมา

- การไหลบ่าบนผิวดิน น้ำที่ปนเปื้อนอาจไหลลงร่องระบายน้ำ คูคลอง หรือแหล่งน้ำธรรมชาติ

- การซึมลงใต้ดิน สารปนเปื้อนบางชนิดอาจเคลื่อนผ่านชั้นดินลงสู่แหล่งน้ำใต้ดิน

ในกรณีปราจีนบุรี จึงต้องตรวจสอบทั้งน้ำที่ไหลออกจากบ่อ ดินบริเวณโดยรอบ น้ำผิวดิน และตะกอนดิน สิ่งสำคัญคือ ผลตรวจพบปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอนใกล้บ่อกากอุตสาหกรรม ไม่ได้หมายความว่าสารทุกชนิดในกากอุตสาหกรรมจะมีองค์ประกอบเหมือนกัน และยังไม่ใช่หลักฐานว่าสารหนูเป็นสารปนเปื้อนจากบ่อดังกล่าว (อ่านข่าว : คพ.เปิดผลตรวจ “คราบสีรุ้ง”รง.กำจัดกากอุตสาหกรรม ปราจีนฯ)

4. แม่น้ำสาย จ.เชียงราย การปนเปื้อน "สารหนู" จากพื้นที่ต้นน้ำ

กรณีนี้มีข้อสงสัยเรื่องกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา โดยเฉพาะการเปิดหน้าดิน ขุดแร่ และการจัดการกองดินหรือกากแร่

กลไกที่อาจทำให้สารหนูเข้าสู่แม่น้ำ

- การเปิดหน้าดินและขุดแร่ ทำให้ชั้นหินและแร่ที่มีสารหนูซึ่งเดิมอยู่ใต้ดินสัมผัสกับอากาศและน้ำ

- การชะล้างจากฝน น้ำฝนอาจชะสารหนูจากดิน หิน และกองกากแร่ลงสู่ลำห้วย

- กระบวนการออกซิเดชันของแร่ซัลไฟด์ เมื่อแร่บางชนิดสัมผัสอากาศและน้ำ อาจเกิดปฏิกิริยาที่เปลี่ยนสภาพทางเคมีและทำให้สารหนูเคลื่อนที่ได้มากขึ้น

- การพัดพาตามลำน้ำ สารหนูอาจอยู่ในรูปที่ละลายในน้ำ หรือเกาะติดกับอนุภาคดินและตะกอน ก่อนถูกพัดพาเข้าสู่แม่น้ำกกและแม่น้ำสาย

จุดสำคัญของกรณีนี้คือ ต้องตรวจทั้งสารหนูที่ละลายในน้ำและสารหนูที่สะสมอยู่ในตะกอน เพราะผลกระทบและการเคลื่อนที่ของสารทั้งสองรูปแบบแตกต่างกัน

ทั้งนี้ การอธิบายกลไกข้างต้นเป็นกลไกทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นไปได้ ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่ามีการปล่อยสารหนูจากเหมืองแห่งใดแห่งหนึ่งแล้ว

5. เปรียบเทียบกลไกการปนเปื้อน กรณีปราจีนบุรี และ กรณีแม่น้ำสาย

การปนเปื้อนของสารพิษในแหล่งน้ำธรรมชาติเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมที่สำคัญ ซึ่งมีสาเหตุและกลไกการแพร่กระจายที่แตกต่างกันไปตามลักษณะพื้นที่ ดังจะเห็นได้จากการเปรียบเทียบเหตุการณ์สำคัญ 2 กรณี ได้แก่ กรณีพื้นที่ จ.ปราจีนบุรี และกรณีแม่น้ำสาย

1. กรณี จ.ปราจีนบุรี มลพิษจากภาคอุตสาหกรรม กรณีที่เกิดขึ้นในปราจีนบุรี แหล่งกำเนิดมลพิษที่กำลังอยู่ในระหว่างการตรวจสอบคือพื้นที่จัดเก็บหรือบ่อฝังกลบกากอุตสาหกรรม สารปนเปื้อนหลักที่พบจึงเป็นสารเคมีจากกากอุตสาหกรรม เช่น สารกลุ่มไฮโดรคาร์บอน รวมถึงอาจมีโลหะหนักปะปนอยู่ด้วย

กลไกที่ทำให้สารเคมีเหล่านี้หลุดรอดออกสู่สิ่งแวดล้อมเกิดจากการรั่วซึมของบ่อกักเก็บ น้ำชะกากของเสีย รวมถึงปัจจัยทางธรรมชาติอย่างน้ำท่วมและน้ำไหลบ่า ส่งผลให้สารพิษแพร่กระจายจากพื้นที่จัดเก็บซึมลงสู่ชั้นดิน ไหลต่อไปยังคูคลอง และลงสู่แม่น้ำในที่สุด โดยมีหลักฐานยืนยันที่สำคัญคือผลตรวจพบสารเคมีปนเปื้อนในแหล่งน้ำบริเวณใกล้เคียงกับบ่อกักเก็บ

2. กรณีแม่น้ำสาย มลพิษจากพื้นที่ต้นน้ำ

ในทางกลับกัน กรณีการปนเปื้อนในแม่น้ำสาย มีต้นตอมาจากพื้นที่ทำเหมืองแร่และแหล่งแร่บริเวณต้นน้ำ ทำให้สารปนเปื้อนหลักที่พบมีความจำเพาะเจาะจง นั่นคือ "สารหนู" ที่มาจากแร่ธาตุหรือวัสดุที่มีสารหนูเป็นองค์ประกอบ

กลไกการหลุดออกของสารหนูในกรณีนี้ไม่ได้เกิดจากการรั่วไหลของบ่อพัก แต่เกิดจากกระบวนการชะล้างหน้าดินและแร่ธาตุ การผุพังตามธรรมชาติของชั้นหิน ตลอดจนปฏิกิริยาทางเคมีที่เกิดขึ้นในพื้นที่ จากนั้นสารหนูจะถูกพัดพาจากบริเวณต้นน้ำไหลลงสู่ลำห้วยสาขา และเข้าสู่แม่น้ำสายหลัก โดยมีหลักฐานสำคัญคือผลตรวจวัดที่พบสารหนูปนเปื้อนทั้งในมวลน้ำและตะกอนดินในหลายจุดตลอดลำน้ำ

อย่างไรก็ตาม แม้ทั้ง 2 กรณีจะส่งผลกระทบต่อคุณภาพแหล่งน้ำเช่นเดียวกัน แต่มีความแตกต่างกัน กล่าวคือ กรณีปราจีนบุรีเป็นปัญหาการจัดการและกักเก็บกากของเสียจากภาคอุตสาหกรรมในพื้นที่ราบที่กระทบต่อแหล่งน้ำใกล้เคียง ขณะที่กรณีแม่น้ำสาย เป็นปัญหาการชะล้างแร่ธาตุจากพื้นที่เหมืองแร่บริเวณต้นน้ำ ซึ่งส่งผลให้สารหนูแพร่กระจายลงสู่ระบบนิเวศลุ่มน้ำในวงกว้าง

6. สารปนเปื้อนเข้าสู่สิ่งแวดล้อมได้อย่างไร

สารปนเปื้อนจาก "กากอุตสาหกรรม" และ "สารหนู" สามารถเข้าสู่สิ่งแวดล้อมได้หลายเส้นทาง ขึ้นอยู่กับแหล่งกำเนิด คุณสมบัติของสาร สภาพพื้นที่ และสภาพอากาศ โดยสารอาจเริ่มจากการรั่วไหลหรือการปล่อยของเสีย ก่อนแพร่กระจายไปยังดิน แหล่งน้ำ และตะกอนดิน รวมถึงเคลื่อนย้ายต่อไปยังพื้นที่อื่นได้

- ปนเปื้อนในดิน สารอันตรายอาจตกค้างหรือเกาะติดกับอนุภาคดินในบริเวณที่มีการรั่วไหลหรือทิ้งกากอุตสาหกรรม

- ไหลลงสู่แหล่งน้ำผิวดิน น้ำฝนชะล้างสารปนเปื้อนจากพื้นดิน ก่อนพัดพาไหลลงคลอง หนอง บึง และแม่น้ำ

- สะสมในตะกอนท้องน้ำ สารบางชนิดสามารถเกาะติดกับอนุภาคแขวนลอยและตกสะสมอยู่บริเวณพื้นท้องน้ำ

- ซึมลงสู่แหล่งน้ำใต้ดิน สารบางชนิดสามารถเคลื่อนผ่านชั้นดินลงไปปนเปื้อนน้ำใต้ดิน และอาจแพร่ไปยังบริเวณใกล้เคียงตามทิศทางการไหลของน้ำใต้ดิน

กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม อธิบายว่า สารอันตรายที่หกรดหรือถูกทิ้งลงบนดินบางส่วนอาจเกาะติดกับอนุภาคดิน ขณะที่บางส่วนซึมลึกลงไปจนถึงชั้นน้ำใต้ดิน และสามารถเคลื่อนย้ายไปกับน้ำใต้ดินได้

อย่างไรก็ตาม สารปนเปื้อนแต่ละชนิดมีคุณสมบัติแตกต่างกัน บางชนิดละลายน้ำและเคลื่อนที่ได้ดี ขณะที่บางชนิดเกาะติดกับดินหรือตะกอนมากกว่า จึงไม่สามารถใช้เส้นทางการแพร่กระจายแบบเดียวกันอธิบายสารเคมีทุกประเภทได้

7. จากแม่น้ำสู่จานอาหาร สารหนูเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารได้อย่างไร?

เมื่อสารหนูปนเปื้อนอยู่ในน้ำและดิน สารหนูอาจเข้าสู่สิ่งมีชีวิตและห่วงโซ่อาหารได้ โดยเฉพาะพืชที่ใช้น้ำจากแหล่งปนเปื้อนในการเพาะปลูก และสิ่งมีชีวิตในน้ำที่สัมผัสกับน้ำหรือตะกอนที่มีสารหนูปนเปื้อน เส้นทางการปนเปื้อนที่เป็นไปได้ ได้แก่

• น้ำปนเปื้อนสู่พื้นที่เกษตรกรรม เมื่อนำน้ำจากแม่น้ำหรือแหล่งน้ำที่มีสารหนูไปใช้รดพืช สารหนูบางส่วนอาจสะสมในดินและถูกพืชดูดซึมผ่านราก โดยเฉพาะพืชอาหารบางชนิด เช่น ข้าว ซึ่งมีแนวโน้มสะสมสารหนูได้มากกว่าธัญพืชหลายชนิด
• ตะกอนดินสู่สิ่งมีชีวิตในน้ำ สารหนูที่อยู่ในน้ำหรือตะกอนอาจสะสมในสาหร่ายและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก รวมถึงสัตว์หน้าดินที่สัมผัสหรือกินตะกอน สิ่งมีชีวิตเหล่านี้อาจเป็นอาหารของสัตว์น้ำชนิดอื่น ทำให้สารหนูเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารได้ อย่างไรก็ตาม การสะสมสารหนูไม่ได้เพิ่มขึ้นตามลำดับการกินเสมอไป

• จากพืชและสัตว์น้ำสู่ผู้บริโภค หากผลผลิตทางการเกษตรหรือสัตว์น้ำมีสารหนูในรูปแบบและปริมาณที่ก่อให้เกิดความเสี่ยง การบริโภคอาหารเหล่านั้นอาจทำให้ประชาชนได้รับสารหนูเข้าสู่ร่างกาย

8. ชนิดของสารเคมีและรูปแบบที่พบในสิ่งแวดล้อม

สารเคมีที่ใช้ในภาคอุตสาหกรรม เกษตรกรรม และกิจกรรมต่าง ๆ อาจอยู่ในหลายรูปแบบ ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติทางกายภาพและสภาพแวดล้อม โดยรูปแบบที่พบได้ ได้แก่

- ของแข็ง (Solid) ได้แก่ สารเคมีประเภทโลหะหนัก เช่น เหล็ก ตะกั่ว แมงกานีส แคดเมียม เป็นต้น

- ฝุ่นละออง (Dust) ได้แก่ ฝุ่นผงทราย เช่น ฝุ่นหิน ฝุ่นซิลิก้า เป็นต้น

- ของเหลว (Liquid) เช่น กรด ด่าง สารทำละลายอินทรีย์ (Organic Solvents) เป็นต้น

- ไอระเหย (Vapour) ได้แก่ ไอของกรด ไอของด่าง ไอของสารทำละลายอินทรีย์

- ไอควัน ( Fume) ได้แก่ ไอควันของโลหะหนัก เช่น ไอควันของตะกั่ว ไอควันของเหล็กไอควันของแมงกานีส ไอควันของแคดเมียม เป็นต้น และไอควันของสารกึ่งโลหะหนัก เช่น ไอควันของปรอท

- ก๊าซ เช่น ก๊าซออกซิเจน ก๊าซไนโตรเจน ก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ ก๊าซไฮโดรเจนซัลไฟด์ (ก๊าซไข่เน่า) เป็นต้น

- เส้นใย เช่น เส้นใยฝ้าย ปอ ป่าน ลินิน เส้นใยแร่ใยหิน (Asbestos)

- รูปแบบสารเคมีชนิดใหม่ ๆ ได้แก่ อนุภาคนาโน รวมทั้งการตัดต่อทางพันธุกรรมที่เรียกว่า "GMO" เพื่อประโยชน์ของการทำเกษตรเชิงอุตสาหกรรมอีกด้วย

การสลายตัวและการตกค้างของสารเคมี

สารเคมีนั้นมีทั้งชนิดที่มีการสลายตัวได้เร็วและชนิดที่มีการสลายตัวได้ช้า สารเคมีที่มีการสลายตัวได้เร็วมาก ได้แก่ สารประกอบอินทรีย์ระเหย (Volatile Organic Compounds: VOCs) หรือที่นิยมเรียกว่าสารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ สารวีโอซี ตัวอย่างเช่น สารทำละลายอินทรีย์ (Organic Solvents) ได้แก่ แอลกอฮอล์ เบนซีน โทลูอีน สารเคมีประเภทนี้สลายตัวได้เร็วแม้ในร่างกายด้วยเช่นกัน

ส่วนสารเคมีที่มีการสลายตัวช้านั้นบางชนิดอาจตกค้างอยู่ในสิ่งแวดล้อมได้มากกว่า 50 ปี ซึ่งจะมีผลต่อการปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหารเป็นระยะเวลานาน สารเคมีพวกนี้จะจัดอยู่ในกลุ่มของ สารมลพิษตกค้างยาวนาน (Persistent Organic Pollutants: POPs) เช่น ดีดีที ไดออกซิน ฟิวแรน เป็นต้น

ช่องทางที่สารเคมีเข้าสู่ร่างกาย

โดยทั่วไปแล้วสารเคมีสามารถเข้าสู่ร่างกายได้ 3 ทาง คือ

1. ทางการหายใจ สารเคมีในรูปของฝุ่นละอองและเส้นใยที่มีขนาดที่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่านั้น ขนจมูกสามารถกรองได้ ส่วนฝุ่นละอองที่มีขนาดเล็กไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่า โดยเฉพาะฝุ่นละอองและเส้นใยที่เล็กกว่า 10 ไมครอน จะสามารถเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจไปจนถึงถุงลมปอดได้

2. ทางผิวหนัง สารเคมีที่มีคุณสมบัติละลายไขมันได้ดีจะสามารถซึมผ่านผิวหนังและเนื้อเยื่อต่างๆ ได้ดีกว่าสารเคมีประเภทอื่น ตัวอย่างเช่น สารทำละลายอินทรีย์มีคุณสมบัติชะล้างไขมันได้ดีจึงสามารถดูดซีมผ่านทางผิวหนังได้ดี

3. ทางการรับประทานอาหาร หรือ ดื่มน้ำ ที่มีสารเคมีปนเปื้อนอยู่

สารเคมีเดินทางและเปลี่ยนแปลงอย่างไรภายในร่างกาย

เมื่อสารเคมีเข้าสู่ร่างกาย จะเข้าสู่กระแสเลือดผ่านไปยังตับ ตับเป็นอวัยวะสำคัญในการกำจัดสารพิษออกจากร่างกายโดยระบบเมตาบอลิซึม (Metabolism) โดยมีการแปรรูปสารเคมีเป็นสารเมตาโบไลท์ (Metabolites) ชนิดที่ละลายน้ำได้แล้วขับออกทางปัสสาวะ ส่วนในกระแสเลือดนั้นจะมีสารเคมีที่ปะปนกันทั้งสารเคมีตั้งต้นที่สัมผัสเข้าไปและสารเคมีที่เป็นสารเมตาโบไลท์ของสารเคมีที่ถูกร่างกายแปรรูปไปบ้างแล้ว

เมื่อสารเคมีเข้าสู่ร่างกาย สารบางส่วนอาจถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือดและกระจายไปยังอวัยวะต่าง ๆ โดยตับเป็นอวัยวะสำคัญในการกำจัดสารพิษออกจากร่างกายโดยระบบเมตาบอลิซึม (Metabolism) โดยมีการแปรรูปสารเคมีเป็นสารเมตาโบไลท์ (Metabolites) ชนิดที่ละลายน้ำได้แล้วขับออกทางปัสสาวะ ส่วนในกระแสเลือดนั้นจะมีสารเคมีที่ปะปนกันทั้งสารเคมีตั้งต้นที่สัมผัสเข้าไปและสารเคมีที่เป็นสารเมตาโบไลท์ของสารเคมีที่ถูกร่างกายแปรรูปไปบ้างแล้ว

ผลกระทบต่อสุขภาพจากสารเคมี

การได้รับสารเคมีอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณที่ได้รับ ระยะเวลาการสัมผัส และช่องทางที่สารเข้าสู่ร่างกาย โดยผลกระทบที่พบได้มีตั้งแต่

1.ทำให้เกิดปัญหาเหตุรำคาญ (Nuisance Problem) เช่น มีเขม่าควัน มีกลิ่นไม่พึงประสงค์ เป็นต้น ข้อดีของกลิ่นของสารเคมีคือทำให้ทราบว่าในขณะนั้นมีสารเคมีในสิ่งแวดล้อมรอบตัวมากเพียงใด

2. ทำให้เกิดปัญหาสุขภาพ ทั้งแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง (Acute and Chronic Disease) โดยทั่วไปแล้วสารเคมีที่มีพิษและมีผลกระทบต่อสุขภาพเฉียบพลัน

การเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมโรคจากสารเคมี

การป้องกันอันตรายจากสารเคมีควรให้ความสำคัญกับการลดการสัมผัสและตรวจติดตามความเสี่ยงอย่างเหมาะสม โดยมีแนวทางสำคัญ ได้แก่

1. ลดการสัมผัสสารเคมี ควรควบคุมหรือกำจัดแหล่งกำเนิดสารเคมี ลดการฟุ้งกระจายและการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม รวมถึงใช้อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคลให้เหมาะสมกับชนิดของสารและลักษณะงาน

2. ตรวจสุขภาพและเฝ้าระวังการได้รับสารเคมี ผู้ที่มีความเสี่ยงจากการสัมผัสสารเคมีควรได้รับการตรวจสุขภาพตามลักษณะงานและชนิดของสารที่สัมผัส โดยอาจตรวจสารเคมีตั้งต้นหรือสารเมแทบอไลต์ในเลือดและปัสสาวะ ซึ่งเรียกว่าการตรวจทางชีวภาพ (Biological Monitoring) เพื่อประเมินการได้รับสารเข้าสู่ร่างกาย

นอกจากนี้ ควรตรวจสมรรถภาพของอวัยวะที่อาจได้รับผลกระทบตามความเสี่ยง เช่น การทำงานของตับและไต รวมถึงการตรวจสมรรถภาพการได้ยินในผู้ที่ทำงานสัมผัสเสียงดังหรือสารเคมีบางชนิดที่อาจมีพิษต่อระบบการได้ยิน

กรณีของสมรรถภาพการได้ยินที่เสียไปหรือหูตึงนั้น นอกจากมีสาเหตุจากเสียงดังแล้ว ยังอาจเนื่องจากสารเคมีบางชนิดที่ทำลายระบบประสาทการได้ยิน หรืออาจเนื่องจากกรณีของการเสื่อมสมรรถภาพการได้ยินของผู้ที่สูงอายุหรืออยู่ในวัยชรา

ต้มให้เดือด ล้างให้สะอาด กำจัดสารหนูได้หรือไม่?

หนึ่งในความเข้าใจที่ต้องระวังคือ การต้มน้ำให้เดือดไม่ได้ทำให้สารหนูหายไป เนื่องจากสารหนูเป็นสารปนเปื้อนทางเคมี ไม่ใช่เชื้อโรคที่สามารถกำจัดได้ด้วยความร้อนจากการต้มทั่วไป

กรมควบคุมโรคเตือนประชาชนในพื้นที่เสี่ยงแม่น้ำสาย จ.เชียงราย ให้หลีกเลี่ยงการนำน้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงมาดื่ม ประกอบอาหาร ทำน้ำแข็ง หรือเครื่องดื่ม รวมถึงหลีกเลี่ยงการจับสัตว์น้ำมาบริโภค

ส่วนกรมอนามัยย้ำว่า การต้มหรือเติมคลอรีนไม่สามารถกำจัดสารหนูได้ ต้องใช้เทคโนโลยีปรับปรุงคุณภาพน้ำที่เหมาะสม และตรวจยืนยันความปลอดภัยก่อนนำไปบริโภค ประชาชนควรเลือกใช้น้ำจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพแล้ว และไม่ควรนำผักหรือผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยงมาบริโภคโดยไม่ทำความสะอาดอย่างเหมาะสม

อย่างไรก็ตาม การล้างผักด้วยน้ำสะอาดช่วยลดสิ่งสกปรกและสารปนเปื้อนที่ติดอยู่บนผิวได้บางส่วน แต่ไม่สามารถรับประกันว่าจะกำจัดสารหนูที่พืชดูดซึมเข้าไปสะสมภายในแล้วได้ทั้งหมด

พบสารปนเปื้อนในน้ำ ไม่ได้แปลว่าอาหารปนเปื้อนแล้ว

แม้จะพบสารอันตรายในดินหรือแหล่งน้ำ แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ทันทีว่าพืชผัก ปลา หรืออาหารที่ผลิตในพื้นที่นั้นมีสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน เพราะสารแต่ละชนิดมีคุณสมบัติในการเคลื่อนย้ายและสะสมแตกต่างกัน การประเมินความเสี่ยงต่อผู้บริโภคจึงต้องตรวจสอบข้อมูลหลายด้าน ได้แก่

1. ตรวจดินและน้ำ เพื่อระบุชนิดและปริมาณสารปนเปื้อน รวมถึงขอบเขตพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบ

2. ตรวจพืชผลทางการเกษตร เช่น ข้าว ผัก และผลไม้ เพื่อดูว่ามีการดูดซึมสารปนเปื้อนหรือไม่

3. ตรวจสัตว์น้ำและสัตว์ที่ใช้เป็นอาหาร เพื่อประเมินการปนเปื้อนในเนื้อเยื่อหรือส่วนที่นำมาบริโภค

4. ตรวจวิเคราะห์รูปแบบทางเคมีของสาร โดยเฉพาะสารหนู ซึ่งต้องแยกสารหนูอินทรีย์และสารหนูอนินทรีย์ เนื่องจากมีระดับความเป็นพิษแตกต่างกัน

การตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างอาหารโดยตรงจึงเป็นขั้นตอนสำคัญในการประเมินว่าประชาชนมีโอกาสได้รับสารปนเปื้อนผ่านการบริโภคมากน้อยเพียงใด

จากแม่น้ำถึงจานข้าว ต้องระวังโดยไม่เหมารวม

ความเสี่ยงจากสารหนูไม่ได้จำกัดอยู่เพียงน้ำดื่ม แต่ยังเกี่ยวข้องกับการใช้น้ำประกอบอาหาร การเพาะปลูก และแหล่งที่มาของสัตว์น้ำ ซึ่งอาจเป็นช่องทางที่สารปนเปื้อนเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารได้

คำแนะนำให้หลีกเลี่ยงการบริโภคสัตว์น้ำจากพื้นที่ได้รับผลกระทบ จึงเป็นมาตรการลดความเสี่ยงระหว่างรอผลตรวจยืนยัน โดยต้องแยกให้ชัดระหว่างคำเตือนในพื้นที่เสี่ยง ซึ่งมีไว้เพื่อป้องกันการสัมผัสสารปนเปื้อน ผลตรวจอาหารแต่ละตัวอย่าง ซึ่งใช้ประเมินเฉพาะตัวอย่างและแหล่งที่มาตรวจสอบ และภาพรวมความปลอดภัยของอาหารทั้งจังหวัด ซึ่งไม่สามารถสรุปได้จากผลตรวจเพียงบางจุด

สำหรับเกษตรกรและผู้ประกอบการอาหาร การเปลี่ยนแหล่งน้ำอาจไม่สามารถทำได้ทันที ดังนั้น นอกจากคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงน้ำที่เสี่ยงปนเปื้อนแล้ว หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรมีแนวทางรองรับที่ชัดเจน ทั้งการจัดหาแหล่งน้ำทดแทนและการช่วยเหลือค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้น เพื่อให้สามารถป้องกันความเสี่ยงได้โดยไม่เพิ่มภาระให้ผู้ได้รับผลกระทบ

อ้างอิงข้อมูล : กรมควบคุมโรค, กรมโรงงานอุตสาหกรรม, สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย, คู่มือการดำเนินการพัฒนายกระดับมาตรฐานการให้บริการบำบัด/กำจัดกากของเสีย. กรุงเทพฯ, กรมอนามัย

อ่านข่าว

"สีหศักดิ์" เผยภาษีทรัมป์ได้ข้อยุติในหลักการ เตรียมนำรายละเอียดเข้าสภา

ปอศ. ยึดรถปนัดดา 5 คัน-เชิญตัวแทนแบรนด์เช็กกระเป๋า 32 ใบ

ป่วนสงขลา! ลอบวางระเบิดเสาไฟฟ้า 3 จุด จนท.เร่งคุมเข้มพื้นที่เสี่ยง