เมื่อวันที่ 12 พ.ย. 2569 ทีมข่าวไทยพีบีเอสลงพื้นที่บริเวณสบสาย จุดบรรจบระหว่างแม่น้ำสายกับแม่น้ำรวก ต.เกาะช้าง อ.แม่สาย จ.เชียงราย พบว่าสถานการณ์แม่น้ำสายยังคงขุ่นแดงเข้มจากตะกอนที่ไหลมากับแม่น้ำ สร้างความกังวลให้กับประชาชนที่อาศัยและประกอบอาชีพริมแม่น้ำ

นายคำ ใจดี ชาวบ้านป่าแดงหลวง ต.เกาะช้าง อ.แม่สาย กล่าวว่าตัวเองประกอบอาชีพปลูกผักกินใบ แตงกวา และมันฝรั่ง เพื่อส่งขายให้พ่อค้าคนกลาง ปัจจุบันต้องใช้น้ำจากบ่อบาดาลที่ขุดไว้ทำการเกษตร ทดแทนการสูบน้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก เนื่องจากไม่มั่นใจในคุณภาพน้ำ หลังรับทราบข่าวการปนเปื้อนของสารพิษ

แม้น้ำที่สูบขึ้นจากบ่อบาดาลจะมีลักษณะใส แต่ยังมีความกังวลว่า เนื่องจากบ่ออยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำ สารปนเปื้อนอาจซึมลงสู่แหล่งน้ำใต้ดินได้หรือไม่ จนถึงขณะนี้ยังไม่มีหน่วยงานเข้าตรวจสอบคุณภาพน้ำในบ่อดังกล่าว ทำให้ไม่สามารถมั่นใจในความปลอดภัยได้

นายคำ กล่าวว่าถึงแม่น้ำสายในช่วง 2-3 เดือนที่ผ่านมา แม่น้ำสายมีสภาพขุ่นอย่างเห็นได้ชัด แม้ฝนจะลดลงแล้ว แต่สภาพน้ำยังไม่กลับมาใสเหมือนในอดีต นอกจากไม่กล้านำน้ำมาใช้ทำการเกษตร ตอนนี้คนในหมู่บ้านไม่มีใครลงไปหาปูหาปลาเหมือนที่ผ่านมา เพราะกังวลว่าจะได้รับสารปนเปื้อน

นางกัญญา กันวะนา ชาวชุมชนถ้ำผาจม ต.เวียงพางคำ อ.แม่สาย กล่าวว่าในอดีตชาวบ้านทั้งสองฝั่งไทย-เมียนมา แม่น้ำยังใส ออกหาปลากันเป็นประจำ แต่ระยะหลังพบว่าคนหาปลาลดลง ส่วนครอบครัวของเธอใช้น้ำบาดาลเป็นหลักมานานแล้ว และเคยใช้น้ำจากลำธารใกล้บ้านรดต้นไม้

ในปี 2565 เธอสังเกตว่าหลังนำน้ำจากลำธารมารดต้นไม้ ต้นไม้บางส่วนเริ่มตาย และใบไม้ประดับมีลักษณะคล้ายมีคราบหรือแผ่นฟิล์มเคลือบอยู่ จึงหยุดใช้น้ำจากลำธารตั้งแต่นั้นมา แม้ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดว่าเกิดจากคุณภาพน้ำหรือปัจจัยอื่น

กัญญา ระบุว่าปัญหาน้ำปนเปื้อนทำให้ประชาชนริมแม่น้ำต้องเผชิญความกังวลหลายด้าน ทั้งสุขภาพ อาชีพและรายได้ โดยเฉพาะหลังเหตุการณ์น้ำท่วมปี 2567 ได้สร้างความเสียหายให้กับชุมชน หลายคนต้องการเริ่มต้นอาชีพใหม่ แม้แต่การเปิดร้านอาหารขนาดเล็กก็ยังต้องคิดหนัก เพราะกังวลว่าลูกค้าอาจไม่มั่นใจในความปลอดภัยของอาหาร หากร้านตั้งอยู่ใกล้แม่น้ำที่มีความกังวลเรื่องสารปนเปื้อนนอกจากนี้ ยังส่งผลกระทบต่อการท่องเที่ยวในชุมชน โดยมีนักท่องเที่ยวลดลง ทำให้การฟื้นฟูอาชีพและรายได้ของประชาชนเป็นไปได้ยากขึ้น

ถ้าพูดในฐานะประชาชนคนหนึ่ง ก็อยากฝากให้รัฐบาลทั้งทางฝั่งไทยและเมียนมาหาทางร่วมมือกันแก้ไขปัญหานี้ค่ะ รวมถึงอยากให้ยุติการทำเหมืองหรือกิจกรรมต่าง ๆ ที่ก่อให้เกิดผลกระทบ เพราะตอนนี้ประชาชนได้รับผลกระทบจนแทบจะไม่สามารถใช้ชีวิตอยู่ได้แล้วค่ะ

เตือนแม่น้ำสายเสี่ยงขุ่น 14,000 NTU ซ้ำ หากไม่แก้ตะกอนเหมืองต้นน้ำ

รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ผู้อำนวยการหน่วยภารกิจฐานข้อมูลและระบบดิจิทัล สกสว. และอาจารย์ประจำสำนักวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร กล่าวว่า กรณีแม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงถึง 14,000 NTU เมื่อวันที่ 5 พ.ย.ที่ผ่านมา จนต้องหยุดผลิตประปามีโอกาสเกิดขึ้นซ้ำได้ หากยังไม่มีการแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุบริเวณพื้นที่เหมืองแร่ในเมียนมา

จากการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างและศึกษากิจกรรมเหมืองแร่ในเมียนมา พบว่าเหมืองแร่หลายแห่งมีการปล่อยน้ำที่มีตะกอนลงสู่แหล่งน้ำโดยตรง ซึ่งเป็นลักษณะที่พบจากการสำรวจพื้นที่ แม้การดำเนินการลักษณะนี้จะไม่สามารถทำได้ภายใต้กฎหมายของประเทศไทย แต่กฎระเบียบในเมียนมาอาจเปิดช่องให้ดำเนินการได้

การวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียมและแบบจำลองการเคลื่อนที่ของตะกอน ซึ่งระบุพื้นที่เหมืองต้องสงสัย 2 โซน จึงมีความเป็นไปได้สูงที่ตะกอนจากพื้นที่ดังกล่าวจะไหลลงสู่แม่น้ำและทำให้เกิดความขุ่นในระดับสูงได้อีก

รศ.ดร.ธนพล ระบุว่า การวิจัยเริ่มตรวจพบสัญญาณการเพิ่มขึ้นของสารหนูและตะกอนในแม่น้ำตั้งแต่เดือน มิ.ย.ที่ผ่านมา แต่ขณะนั้นระดับความเข้มข้นยังไม่สูงเท่ากับเหตุการณ์ล่าสุดที่ตรวจวัดค่าความขุ่นได้ถึง 14,000 NTU ซึ่งถือเป็นระดับที่สูงมาก หากไม่มีการควบคุมการปล่อยตะกอนจากเหมืองแร่ตั้งแต่ต้นทาง แม่น้ำสายยังมีความเสี่ยงเผชิญปัญหาความขุ่นรุนแรงซ้ำอีก

แม่น้ำสายเสี่ยงเกิดความขุ่นสูงซ้ำ หลังตรวจพบค่าความขุ่นพุ่ง 14,000 NTU ชี้หากยังไม่แก้ปัญหาการปล่อยตะกอนจากเหมืองแร่ในเมียนมาที่ต้นทาง ยังมีโอกาสเกิดเหตุการณ์ลักษณะนี้ได้อีก

สำหรับแนวทางแก้ไขระยะสั้น เสนอให้พิจารณาหาพื้นที่ใน อ.แม่สาย เพื่อก่อสร้างบ่อดักตะกอนและกักเก็บน้ำให้มีระยะเวลาพักนานเพียงพอ เพื่อให้ตะกอนตกลงสู่ก้นบ่อก่อนนำน้ำไปใช้ประโยชน์ เนื่องจากผลการศึกษาพบว่าสารหนูประมาณร้อยละ 80 ที่ตรวจพบในแม่น้ำสายอยู่ในรูปที่จับกับตะกอนขนาดเล็ก

อย่างไรก็ตาม การสร้างบ่อดักตะกอนเป็นเพียงมาตรการชั่วคราว เพราะหากยังไม่มีการควบคุมการปล่อยตะกอนจากต้นทาง ปริมาณตะกอนและความขุ่นอาจเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง จนต้องขยายขนาดบ่อดักตะกอนให้ใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ

ส่วนแนวทางระยะยาว จำเป็นต้องเจรจากับเมียนมาให้ควบคุมและลดการปล่อยตะกอนจากกิจกรรมเหมืองแร่ หากไม่สามารถดำเนินการได้ อาจต้องพิจารณาสร้างระบบบ่อดักตะกอนขนาดใหญ่ก่อนที่น้ำจะไหลเข้าสู่ประเทศไทย เพื่อควบคุมคุณภาพน้ำให้เป็นไปตามมาตรฐานของไทย ซึ่งกำหนดค่าสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร

เสนอเจรจาเมียนมาแก้สารพิษข้ามแดน

ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เสนอให้รัฐบาลไทยเร่งผลักดันการเจรจากับรัฐบาลเมียนมา เพื่อแก้ปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง โดยต้องสร้างความร่วมมือระหว่างสองประเทศและตรวจสอบปัญหาที่ต้นทางอย่างเป็นระบบ พร้อมเสนอดำเนินการ 4 ข้อเสนอ

ข้อเสนอแรก คือ เชิญผู้นำระดับสูงของเมียนมา ได้แก่ พลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ลงพื้นที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพื่อรับทราบสถานการณ์และผลกระทบด้วยตนเอง รวมถึงรับฟังเสียงสะท้อนจากประชาชนทั้งฝั่งไทยและเมืองท่าขี้เหล็กของเมียนมา

ข้อเสนอที่ 2 เร่งจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา เพื่อตรวจสอบคุณภาพน้ำข้ามพรมแดน ตามกรอบความร่วมมือที่ทั้งสองประเทศลงนามร่วมกันเมื่อวันที่ 6 สิงหาคม 2568 หลังผ่านมาประมาณ 3 เดือน แต่ยังไม่มีการประชุมคณะทำงานร่วม จึงควรเร่งผลักดันให้เกิดขึ้น โดยเสนอให้ใช้ อ.แม่สาย เป็นพื้นที่หารือ เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่เห็นปัญหามลพิษข้ามพรมแดนได้ชัดเจน และเดินทางสะดวก

ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัจจุบันทั้งสองประเทศมีการตรวจสอบคุณภาพน้ำในพื้นที่ที่เกี่ยวข้องอยู่แล้ว โดยกรมควบคุมมลพิษของไทยเก็บตัวอย่างน้ำจากแม่น้ำสาย 3 จุด แม่น้ำรวก 2 จุด และแม่น้ำโขง 1 จุด ขณะที่ฝั่งเมียนมามีจุดตรวจสอบประมาณ 6 จุด และมีการเก็บตัวอย่างน้ำครั้งล่าสุดเมื่อต้นเดือนตุลาคมที่ผ่านมา จึงควรนำข้อมูลจากทั้งสองฝ่ายมาเปรียบเทียบและตรวจสอบร่วมกัน

ส่วนข้อเสนอที่ 3 คือ ผลักดันให้ทางการเมียนมาจัดระบบตรวจสอบและเปิดเผยข้อมูลการดำเนินงานของเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำทั้ง 6 โซนอย่างเป็นระบบ ครอบคลุมการอนุญาตประกอบกิจการ การจัดการน้ำเสีย การดูแลสิ่งแวดล้อม ความปลอดภัยในการทำงาน ตลอดจนกระบวนการจัดซื้อและรับซื้อแร่ โดยเสนอให้นำหลัก ESG ซึ่งประกอบด้วยสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล มาเป็นกรอบกำกับดูแล เพื่อให้ทั้งสองประเทศมีข้อมูลร่วมกันและสามารถตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษได้

ข้อเสนอที่ 4 คือ ยกระดับปัญหามลพิษข้ามพรมแดนจากกิจกรรมเหมืองแร่เป็นวาระระดับภูมิภาค โดยประสานประธานอาเซียน และใช้กลไกคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง หรือ MRC เข้ามามีส่วนร่วม เนื่องจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเชื่อมต่อกับแม่น้ำโขง ซึ่งเกี่ยวข้องกับหลายประเทศในภูมิภาค ทั้งไทย เมียนมา ลาว กัมพูชา และเวียดนาม โดยแม้เมียนมาไม่ได้เป็นสมาชิกเต็มรูปแบบของ MRC แต่มีสถานะเป็นประเทศคู่เจรจา จึงสามารถใช้กลไกดังกล่าวเป็นช่องทางหารือได้

ดร.สืบสกุล เห็นว่า ในบรรดาข้อเสนอทั้ง 4 ประการ การเชิญรัฐมนตรีเมียนมาลงพื้นที่และการจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา เป็น 2 แนวทางที่มีโอกาสดำเนินการได้ก่อน เนื่องจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทยเคยแสดงเจตจำนงที่จะเชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขของเมียนมาลงพื้นที่แล้ว ส่วนการประชุมร่วมถือเป็นโอกาสสำคัญที่จะทำให้ทั้งสองประเทศกลับมาหารือ หลังพยายามผลักดันมาแล้วหลายเดือนแต่ยังไม่มีความคืบหน้า

เมื่อผู้สื่อข่าวถามว่าหากทางการเมียนมาปฏิเสธความร่วมมือ ดร.สืบสกุล เสนอให้รัฐบาลไทยพิจารณาใช้มาตรการทางการค้า โดยอาจระงับการนำเข้าแร่สำคัญจากเมียนมา รวมถึงการส่งออกเครื่องจักร อุปกรณ์ และสารเคมีที่เกี่ยวข้องกับกิจการเหมืองแร่

เนื่องจากไทยเป็นทั้งประเทศทางผ่านและจุดเชื่อมโยงการขนส่งแร่สำคัญจากเมียนมาไปยังจีน เช่น แร่ดีบุก พลวง ตะกั่ว ทองแดง ทังสเตน และแมงกานีส จึงเห็นว่ามาตรการด้านการนำเข้าและส่งออก รวมถึงการพิจารณาดำเนินการผ่านด่านชายแดนที่เกี่ยวข้อง อาจเป็นเครื่องมือสร้างแรงกดดันให้เมียนมาเข้ามาร่วมแก้ไขปัญหามลพิษจากกิจกรรมเหมืองแร่ที่ส่งผลกระทบต่อประเทศไทย

จีนควรมีบทบาทร่วมแก้ปัญหาเหมืองแร่ข้ามพรมแดน

เมื่อผู้สื่อข่าวถามถึงแนวทางแก้ปัญหา หากพื้นที่เหมืองแร่ในเมียนมาอยู่ภายใต้อิทธิพลของกองกำลังจะแก้อย่างไร ดร.สืบสกุล กล่าวว่า ประเทศจีนควรเข้ามามีบทบาทร่วมแก้ไขปัญหามลพิษจากกิจกรรมเหมืองแร่ด้วย เนื่องจากจีนมีส่วนเกี่ยวข้องทั้งในด้านการลงทุนและการรับซื้อแร่ โดยแร่ส่วนหนึ่งส่งออกผ่านประเทศไทย โดยเฉพาะท่าเรือแหลมฉบัง ซึ่งเป็นหนึ่งในเส้นทางหลักในการขนส่งแร่ไปยังจีน ขณะที่แร่ทองคำและแร่หายากบางส่วนอาจใช้เส้นทางอื่นที่ไม่ผ่านประเทศไทย

ดร.สืบสกุล กล่าวว่า จีนควรเข้ามามีบทบาทแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม โดยที่ผ่านมา สถานเอกอัครราชทูตจีนเคยแสดงท่าทีเมื่อเดือน มิ.ย. 2569 ว่า ต้องการให้เกิดการหารือระหว่างไทยและเมียนมา รวมถึงแสดงความพร้อมที่จะใช้กลไกความร่วมมือล้านช้าง-แม่โขง ซึ่งมีจีนเป็นผู้นำ เข้ามาช่วยแก้ไขปัญหา

นอกจากนี้ จีนยังแสดงเจตนารมณ์ที่จะกำชับให้รัฐวิสาหกิจและบริษัทจีนที่เข้าไปลงทุนในต่างประเทศ เคารพกฎหมายและข้อกำหนดด้านสิ่งแวดล้อมของประเทศที่เข้าไปลงทุน

ดังนั้น นอกจากรัฐบาลไทยจะเจรจากับเมียนมาแล้ว ควรใช้โอกาสที่นายกรัฐมนตรีจีนมีกำหนดเดินทางเยือนไทยในวันที่ 13-14 พ.ย.นี้ หารือกับฝ่ายจีนเพื่อผลักดันให้เข้ามามีส่วนร่วมแก้ไขปัญหาอย่างจริงจัง และติดตามให้เกิดผลการดำเนินงานที่เป็นรูปธรรม