วันนี้ (17 พ.ย.2569) นายสืบสกุล กิจนุกร อาจารย์ประจำสำนักวิชานวัตกรรมสังคม สาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รมว.เกษตรและสหกรณ์ และ น.ส.ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รมช.เกษตรและสหกรณ์ ระบุว่า ปัญหาปนเปื้อนสารโลหะหนักในแม่น้ำกก สาย รวก โขง เนื่องมาจากเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา เกิดผลกระทบเป็นวงกว้างต่อภาคการเกษตรของประเทศไทย และปัญหานี้กำลังสั่นคลอนความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย
นักวิชาการ ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงรมต.เกษตร เรียกร้องเร่งแก้พืช 24 ชนิดปนเปื้อนสารหนู
ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับสถานการณ์ผลกระทบแม่น้ำปนเปื้อนในภาคเกษตร
1.ผักและผลไม้ 24 ชนิด 2 ตำบล อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ปนเปื้อนสารโลหะหนัก ตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 จนถึงปัจจุบัน ข้อมูลจากสำนักงานเกษตรแม่อาย ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ พบพืชผักผลไม้ ในตำบลท่าตอน และตำบลแม่นาวาง อำเภอแม่อาย ที่เพาะปลูกในที่ดินริมแม่น้ำกก มีสารหนู ตะกั่ว และ แคดเมียม เกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค โดยผลผลิตทั้งหมดถูกจำหน่าย และบริโภคในท้องถิ่นในประเทศและต่างประเทศ
นักวิชาการ ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงรมต.เกษตร เรียกร้องเร่งแก้พืช 24 ชนิดปนเปื้อนสารหนู
2.เกษตรกรใช้แม่น้ำปนเปื้อนทำนาข้าว 1 แสนไร่ ในลุ่มแม่น้ำกก สายและรวก เกษตรกรกำลังกังวลใจเป็นอย่างมากว่า ยังสามารถใช้น้ำกก สาย และรวก ในการทำนาปรังที่จะเริ่มต้นขึ้นในเดือนธันวาคมที่จะถึงนี้หรือไม่
3.กรมชลประทาน ตรวจดินเพาะปลูกและเมล็ดข้าวในนาปรัง เนื้อที่ 1 แสนไร่ ที่เก็บเกี่ยวเดือนพฤษภาคม 2569 พบว่าในดินและเมล็ดข้าว มีสารหนูและตะกั่ว เกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค นาข้าวลุ่มแม่น้ำกกมีสารหนูในเมล็ดข้าว 7 จุดจาก 20 จุด มีสารตะกั่วในเมล็ดข้าว 1 จุด ส่วนในนาข้าวลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก มีสารหนูในแปลงดินเกินค่ามาตรฐาน 11 จุด จาก 20 จุด มีสารหนูในเมล็ดข้าว 16 จุด จาก 20 จุด และมีสารตะกั่ว 1 จุด
นักวิชาการ ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงรมต.เกษตร เรียกร้องเร่งแก้พืช 24 ชนิดปนเปื้อนสารหนู
4.ขาดมาตรการตรวจผลผลิตก่อนเก็บเกี่ยว ผลผลิตจากในพื้นที่แม่น้ำปนเปื้อนจึงหลุดเข้าไปในท้องตลาด ส่งผลให้ผู้บริโภคเสี่ยงรับสารโลหะหนักจากอาหารปนเปื้อน เนื่องจากผลการตรวจสอบการปนเปื้อนในผลผลิตออกมาล่าช้าเกินกำหนดระยะเวลาการเก็บเกี่ยว และ ขาดข้อมูลแสดงแหล่งกำเนิดสินค้า ส่งผลให้ผู้บริโภคขาดข้อมูลประกอบการตัดสินใจในการเลือกซื้อสินค้า และ มีความเสี่ยงบริโภคสินค้าเกษตรที่ปนเปื้อนสารโลหะหนักสะสมในร่างกาย
5.เกษตรกรถูกกดราคาและระงับการปลูก และ ขาดการตรวจสอบและเฝ้าระวังที่ดี ส่งผลกระทบด้านลบต่อการเกษตรมากขึ้น นอกจากนี้เกษตรกรในหลายพื้นที่ยังถูกระงับการปลูกพืชเศรษฐกิจส่งออกอีกด้วย เช่น ข้าวโพดหวานและกระเจี๊ยบเขียว
6. กรมอนามัยออกคำเตือนการบริโภคปลา ในลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำโขงงดการบริโภคเครื่องในปลา เนื่องจากตรวจพบสารโลหะหนักสะสมปริมาณมาก งดบริโภคสัตว์หน้าดินในแม่น้ำ เช่นกุ้งและหอย เนื่องจากเสี่ยงสะสมสารโลหะหนักจากตะกอนดินที่ปนเปื้อน งดบริโภคปลาซ้ำชนิดเป็นระยะเวลาติดต่อกัน
7. จังหวัดเชียงรายยกระดับเฝ้าระวังคุณภาพแม่น้ำสาย และ ออกประกาศให้ประชาชนงดใช้แม่น้ำสายในการอุปโภคและบริโภคโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นการปรุงอาหาร ผลิตน้ำแข็ง น้ำดื่ม ล้างผัก จับสัตว์น้ำ ตลอดจนเลี่ยงใช้แม่น้ำสายอันอาจทำให้สารโลหะหนักเข้าสู่ร่างกาย ซึ่งย่อมรวมถึงการใช้น้ำในการเพาะปลูกด้วย
นักวิชาการ ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงรมต.เกษตร เรียกร้องเร่งแก้พืช 24 ชนิดปนเปื้อนสารหนู
จุดอ่อนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ที่ต้องปรับปรุงเป็นการด่วนที่สุด
1. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ขาด 5 นโยบายและแผนทำงาน ดังนี้ 1) การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร (ดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิต และสัตว์น้ำ) 2) การเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ 3) การฟื้นฟูดินปนเปื้อน 4) การจัดหาแหล่งน้ำทดแทนแม่น้ำปนเปื้อน 5) การจัดสรรงบประมาณดำเนินการ
2. สืบเนื่องจากการขาดนโยบายและแผนการทำงานจากกระทรวง ส่งผลให้หน่วยงานระดับกรม ยังขาดเป้าหมายที่ชัดเจนว่าต้องการตรวจสอบการปนเปื้อนเพื่อให้เกิดการปรับปรุง เปลี่ยนแปลง และแก้ไขปัญหาผลกระทบในภาคเกษตรอย่างไร รวมถึงขาดการบูรณาการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงานระดับกรมและเจ้าหน้าที่ในระดับปฏิบัติประจำพื้นที่
3. ขาดศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัด การตรวจตัวอย่างดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิตการเกษตร ต้องส่งไปยังห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ที่ผ่านการรับรองมาตรฐานในส่วนกลางทั้งหมด ใช้ระยะเวลายาวนาน 1 - 2 เดือน ส่งผลให้หน่วยงานตัดสินใจระดับจังหวัดได้รับข้อมูลย้อนหลัง และ เกษตรกรก็ทำการเก็บเกี่ยวผลผลิตและจำหน่ายสู่ท้องตลาดไปแล้ว
4. ขาดการบูรณาการข้อมูลผลการตรวจระหว่างหน่วยงาน ยังขาดการส่งต่อและเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างกัน จึงทำให้งานมีความซ้ำซ้อนและขาดเอกภาพ
5. ขาดการเปิดเผยข้อมูลต่อประชาชาชนอย่างโปร่งใส ผลการตรวจเฝ้าระวังของหน่วยงานมักถูกจัดชั้นความลับเอาไว้เฉพาะหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเท่านั้น
6. เจ้าหน้าที่ระดับปฏิบัติงานขาดงบประมาณดำเนินการ ทุกเดือนเจ้าหน้าที่ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ต้องเก็บตัวอย่างผลผลิตการเกษตรส่งตรวจ โดยในกรณีจังหวัดเชียงรายได้รับงบประมาณสนับสนุนการตรวจจากศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่1/1 กระทรวงสาธารณสุข แต่กระทรวงเกษตรฯ ขาดงบประมาณดำเนินการโดยตรง ส่งผลให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่ต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายในการเก็บตัวอย่างเอง มีรายงานจากเจ้าหน้าที่ว่า ค่าเดินทางไปเก็บตัวอย่าง และขอซื้อผลผลิตส่งตรวจก็ต้องใช้เงินส่วนตัวของเจ้าหน้าที่
ข้อเสนอแนะ เพื่อเป็นทางออก
1. จัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ต้องจัดตั้งกลไกระดับชาติขึ้นมา โดยคำนึงถึงการมีส่วนร่วมจากภาครัฐ วิชาการ ประชาสังคมในพื้นที่ กลุ่มเกษตรกร และองค์กรผู้บริโภค เพื่อเป็นหน่วยงานกลางกำหนดนโยบายและแผนงานแก้ไขปัญหาผลกระทบสารโลหะหนักปนเปื้อนในภาคเกษตร
2. จัดทำนโยบายและแผนการแก้ไขปัญหาที่ครอบคลุม 6 ด้าน 5 ปี และบูรณาการทุกหน่วยงาน ได้แก่ 1) การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร (ดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร ผลผลิต และสัตว์น้ำ) 2) การตรวจผลผลิตก่อนการเก็บเกี่ยว 3) การเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ 4) การฟื้นฟูดินปนเปื้อน 5) การจัดหาแหล่งน้ำการเกษตรทดแทนแม่น้ำปนเปื้อน 6) การจัดสรรงบประมาณ โดยต้องบูรณาการทุกหน่วยงานของกระทรวงเกษตรเข้าด้วยกัน และต้องจัดทำนโยบายและแผนดำเนินการเป็นเวลาอย่างน้อย 5 ปี เพื่อให้สอดคล้องกับระยะการตรวจสอบและเฝ้าระวังสุขภาพของกระทรวงสาธารณสุข
3. จำแนกเขตพื้นที่เสี่ยงภาคเกษตรออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่ 1 พื้นที่ในเขตชลประทาน ประกอบด้วยพื้นที่ปลูกข้าวกรมชลประทานจัดสรรน้ำกก สาย รวก สำหรับทำการเกษตร กลุ่มที่ 2 พื้นที่นอกเขตชลประทาน โดยเฉพาะพื้นที่น้ำกก สาย รวกท่วมถึงเป็นประจำ ซึ่งเกษตรกรใช้พื้นที่เพาะปลูกในช่วงฤดูแล้ง ใช้น้ำใต้ดินและน้ำจากแม่น้ำปลูกพืช กลุ่มที่ 3 กลุ่มเกษตรริมโขง พื้นที่การเกษตรริมฝั่งแม่น้ำโขงที่ใช้ดินตะกอนแม่น้ำทำการเกษตร
4. จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตรปนเปื้อนและปลอดภัย เป็นเครื่องมือเชิงพื้นที่ที่ใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) ร่วมกับข้อมูลการตรวจวิเคราะห์ทางห้องปฏิบัติการ แบ่งออกเป็นโซนสีเขียว (ปลอดภัย) สีเหลือง (เฝ้าระวัง) และสีแดง พื้นที่เสี่ยง และออกมาตรการกำกับการใช้ประโยชน์ที่ดินในแต่ละโซนให้ชัดเจนและเป็นไปได้ในทางปฏิบัติ
5. จัดทำแผนการตรวจสอบดินเพาะปลูก น้ำการเกษตร และผลผลิต 3 รอบต่อชนิดพืช ตามรอบปฏิทินการผลิต แผนการตรวจสอบเฝ้าระวังต้องเป็นไปตามชนิดพืชและปฏิทินการผลิต โดยต้องเก็บตัวอย่างจำวน 3 รอบ ได้แก่รอบเตรียมการเพาะปลูก รอบพืชเจริญเติบโต และรอบก่อนเก็บเกี่ยวผลผลิต
6. จัดหาแหล่งน้ำสำรองการเกษตร เกษตรกรมีความจำเป็นต้องใช้น้ำในการเกษตรทดแทนการใช้แม่น้ำปนเปื้อน
7. จัดทำมาตรการตรวจผลผลิตก่อนการเก็บเกี่ยว เพื่อสร้างหลักประกันด้านราคาสำหรับเกษตรกรและความปลอดภัยสำหรับผู้บริโภค
8. จัดตั้งกองทุนเยียวยาชดเชยเกษตรกรผู้ได้รับผลกระทบ ในกรณีที่ตรวจพบพื้นที่การเกษตรและผลผลิตมีสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานจนไม่สามารถเพาะปลูกหรือเก็บเกี่ยวได้ เกษตรกรต้องได้รับการเยียวยาชดเชยรายได้ที่สูญเสียไป
9. การเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารให้กับเกษตรกรและผู้บริโภค กระทรวงต้องมีระบบข้อมูลกลางที่ประชาชนทั้งที่เป็นเกษตรกระและผู้บริโภคสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารโดยง่ายและมีความโปร่งใส
10. จัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ เพื่อลดระยะเวลาการตรวจ ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลทันท่วงที ให้เกษตรกรและผู้บริโภคเข้าถึงข้อมูลประกอบการตัดสินใจ
ทั้งนี้จังหวัดเชียงรายได้เสนอให้มีการจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดจำนวน 3 ศูนย์ ได้แก่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา เชียงราย มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง และศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1
นายสืบสกุล ระบุด้วยว่า ก่อนหน้านี้ตัวเขาและกลุ่มเกษตรกรเคยยื่นหนังสือถึงรัฐมนตรีทั้งสองคนมาก่อนหน้านี้แล้ว จึงคาดหวังว่าจดหมายเปิดผนึกฉบับนี้จะถึงมือรัฐมนตรีทั้ง 2 คน ได้พิจารณาเพื่อเป็นประโยชน์ต่อการปกป้องห่วงโซ่สินค้าเกษตร ห่วงโซ่อาหาร อันเป็นหัวใจสำคัญของความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย
อ่านต่อ :
พบสารหนูในคนจริง! สธ.เร่งสอบสวนโรค ย้ำยังไม่พบผู้ป่วยพิษเฉียบพลัน
เปิดเส้นทางมลพิษ "สารหนู" ในน้ำกก-น้ำสาย แกะรอยจากชั้นหินสู่ห่วงโซ่อาหาร
เรียกร้องรัฐดูแลประชาชนริมน้ำโขง หลังพบคน 4 จังหวัด มีสารหนูในร่างกาย
