ย้อนกลับไปช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ ผู้คนในประเทศตะวันตกอาจยังไม่รู้จักประเทศไทยดีนัก แต่การเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรปทางราชการของในหลวง รัชกาลที่ ๙ และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๓ นั้น ได้พลิกโฉมให้ไทยโดดเด่นและเป็นที่จดจำบนเวทีโลก

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก่อเสด็จถึงกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. สหรัฐอเมริกา เมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๓ (เครดิต: หอภาพยนตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) และ Facebook U.S. Embassy Bangkok)

ความสำคัญของการเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรป พ.ศ. ๒๕๐๓

ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยือนสหรัฐอเมริกาและประเทศต่าง ๆ ในยุโรปรวม ๑๕ ประเทศ ได้แก่ สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร เยอรมนี โปรตุเกส สวิตเซอร์แลนด์ เดนมาร์ก นอร์เวย์ สวีเดน อิตาลี นครรัฐวาติกัน เบลเยียม ฝรั่งเศส ลักเซมเบิร์ก เนเธอร์แลนด์ และสเปนตามลำดับ

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และเจ้าชายฟิลิป ดยุกแห่งเอดินบะระ ณ กรุงลอนดอน สหราชอาณาจักร เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ (เครดิต: Central Press/AFP)

การเสด็จเยือนต่างประเทศครั้งนี้นับเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญครั้งหนึ่งของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องจากเป็นโอกาสอันดีที่ไทยจะได้สานสัมพันธ์ไมตรีกับนานาประเทศที่กำลังฟื้นตัวจากสงครามโลกครั้งที่ ๒ และอยู่ในภาวะตึงเครียดช่วงสงครามเย็น อีกทั้งแสดงให้โลกเห็นว่า ประเทศไทยนั้นเจริญก้าวหน้าทัดเทียมโลกตะวันตก แต่ก็มีความภาคภูมิใจในเอกลักษณ์วัฒนธรรมของตนเองเช่นกัน

เมื่อพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร – ในฐานะประมุขแห่งราชอาณาจักรไทย – จะต้องเสด็จไปเจริญพระราชไมตรีกับนานาประเทศ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงเล็งเห็นถึงผลประโยชน์ที่ประเทศไทยจะได้รับ จึงทรงตัดสินพระราชหฤทัยตามเสด็จพระราชดำเนิน และทรงพระวิริยะยิ่งในการผูกมิตรกับต่างชาติในนามของปวงชนชาวไทย

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรปครั้งนี้ เพราะพระองค์ทรงเป็นตัวแทนของ “สตรีไทยสมัยใหม่” ผู้พร้อมทำงานและออกเดินทางเฉกเช่นบุรุษมาโดยตลอด อย่างเช่นเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๙ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงทำหน้าที่ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ขณะที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงผนวช

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงมีพระราชดำริที่จะแต่งพระองค์ด้วยฉลองพระองค์ทั้งในแบบฝรั่งและแบบไทย จึงมีรับสั่งให้ปีแอร์ บัลแม็ง (Pierre Balmain) ดีไซเนอร์ชาวฝรั่งเศสที่อยู่ในกรุงเทพฯ ณ ขณะนั้น ออกแบบฉลองพระองค์กลิ่นอายตะวันตกสำหรับโอกาสและฤดูกาลต่าง ๆ

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และปีแอร์ บัลแม็ง ณ งานแสดงแฟชั่นโอต์กูตูร์ เมื่อวันที่ ๑๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ณ กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส (เครดิต: AFP)

ขณะเดียวกัน พระองค์ทรงศึกษาธรรมเนียมของสตรีไทยในราชสำนักโบราณ รับสั่งให้หม่อมหลวงมณีรัตน์ บุนนาค นางสนองพระโอษฐ์ในพระองค์ ช่วยค้นคว้าศึกษาการแต่งกายของสตรีไทยสมัยต่าง ๆ พร้อมทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อุไร ลืออำรุง ช่างตัดฉลองพระองค์ประจำราชสำนัก ออกแบบฉลองพระองค์ชุดไทยที่ผสมผสานเข้ากับวิธีการตัดเย็บสมัยใหม่

การตามเสด็จอเมริกาและยุโรปเมื่อหน้าร้อน พ.ศ. ๒๕๐๓ นับว่าเป็นการตามเสด็จทางราชการครั้งใหญ่ที่สุดครั้งแรกของข้าพเจ้า รู้สึกว่าทุกสิ่งทุกอย่างน่าตื่นเต้นไปหมด การตระเตรียมเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายก็นับว่าเป็นเรื่องสำคัญสำหรับผู้หญิงเรา […] ในที่สุดข้าพเจ้าก็ตกลงใจว่า จะใช้เครื่องแต่งกายทั้งแบบไทยและสากลซึ่งทั่วโลกนิยมในการตามเสด็จครั้งใหญ่นี้เห็นจะเข้าทีที่สุด – ความทรงจำในการตามเสด็จต่างประเทศทางราชการ พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

เช่นนี้เอง จึงกลายเป็นที่มาของชุดไทยพระราชนิยมในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผ้าซิ่นและผ้าไหมถือเป็นแกนกลางสำคัญของชุดไทยพระราชนิยมทุกแบบ บางชุดนั้นมีการทอผ้าแบบยกทอง และ/หรือตกแต่งด้วยสไบปัก เช่น ชุดไทยอมรินทร์ ชุดไทยจักรี และชุดไทยจักรพรรดิ กลายเป็นที่จดจำไปทั่วโลกจวบจนปัจจุบัน ต่อมา พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างสรรค์ชุดไทยพระราชนิยมเพิ่มเติม รวมเป็น ๘ แบบ และพระราชทานพระราชานุญาตเผยแพร่ให้สตรีทั่วไปนำไปแต่งกายได้

[…] มีแบบเสื้อชุดไทยขึ้นหลายชุด แต่ละชุดเหมาะแก่โอกาสและสถานที่โดยเฉพาะผ้าซิ่นและเสื้อแขนกระบอกทำด้วยผ้าไหมของเราเอง เป็นที่นิยมชมชอบของชาวต่างประเทศ เพราะเป็นแบบที่เรียบ ๆ ไม่ล้าสมัยง่าย ๆ เดี๋ยวนี้ผู้หญิงไทยก็นิยมใช้แบบเหล่านี้มากขึ้นทุกที จนกระทั่งเป็นที่รู้จักแพร่หลายไปในต่างประเทศ ในที่สุดก็กลายเป็นเครื่องแต่งกายประจำชาติไปแล้ว – ความทรงจำในการตามเสด็จต่างประเทศทางราชการ พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

การกล่าวชื่นชมพระสิริโฉมและพระราชจริยวัตรในหมู่ชาวสเปน

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงได้รับการต้อนรับจากประเทศต่าง ๆ อย่างใกล้ชิด เช่น ในสหรัฐอเมริกา ประชาชนอเมริกันกว่า ๗๕,๐๐๐ คนเดินทางมายังกรุงวอชิงตัน ดี.ซี. เพื่อชื่นชมพระบารมีของทั้ง ๒ พระองค์ เมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๓ ขณะที่ประธานาธิบดีดไวต์ ดี. ไอเซนฮาวร์ (Dwight D. Eisenhower) กล่าวว่า การถวายการต้อนรับแด่พระประมุขและพระราชินีแห่งราชอาณาจักรไทยนั้นสร้าง “ความปีติยินดีเป็นล้นพ้น” ให้แก่เขาและประเทศ

ดไวต์ ดี. ไอเซนฮาวร์ ถวายการต้อนรับ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เมื่อวันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๓ (เครดิต: หอภาพยนตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) และ Facebook U.S. Embassy Bangkok)

ทุกครั้งที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงปรากฏพระองค์ โดยเฉพาะตอนที่พระองค์แต่งพระองค์ด้วยฉลองพระองค์ชุดไทย ประชาชนและสื่อของประเทศต่าง ๆ ล้วนให้ความสนใจ และชื่นชมในพระราชจริยวัตรอันงดงามของพระองค์ นอกจากจะเป็นการกระชับสัมพันธไมตรีกับมิตรประเทศแล้ว ยังเป็นการบอกโดยนัยต่อคนทั้งโลกด้วยเช่นกันว่า ประเทศไทยโอบรับความทันสมัยไปพร้อมกับการรักษามรดกวัฒนธรรมของชาติ

ข่าวการเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาทางราชการของพระประมุขไทย บนหน้าหนังสือพิมพ์ The New York Times ฉบับวันที่ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๓ (เครดิต: The New York Times)

สเปน ถือเป็นตัวอย่างประเทศหนึ่งที่ให้ความสนใจอย่างมากต่อการเสด็จพระราชดำเนินของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และเป็นประเทศสุดท้ายที่ทั้ง ๒ พระองค์เสด็จเยือน ระหว่างวันที่ ๓ ถึง ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ ไม่เพียงแต่ผู้นำและประชาชนในเมืองต่าง ๆ ของสเปนจะถวายการต้อนรับอย่างอบอุ่นและสมพระเกียรติ หนังสือพิมพ์ท้องถิ่นหลายฉบับได้นำเสนอข่าวตั้งแต่ก่อนจนถึงจบการเสด็จเยือนสเปนอย่างละเอียด พร้อมทั้งกล่าวถึงพระราชจริยวัตรของพระประมุขแห่งราชอาณาจักรไทย อาทิ

“ประมุขของทั้งสองประเทศเป็นศูนย์กลางของเสียงแซ่ซ้องตลอดเส้นทางของเมืองที่เสด็จผ่าน” (Ambos jefes de Estado fueron objeto de clamorosas ovaciones a su paso por las calles de la ciudad. – Madrid, ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ หน้า ๑)

“กษัตริย์ไทยทรงปรากฏกายขึ้นอีกครั้งพร้อมกล้องถ่ายภาพ และทรงเล็งกล้องมาทางผู้นำสเปนและภริยา ทรงถ่ายภาพไปหลายภาพ เป็นสิ่งเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่แสดงให้เห็นแง่มุมความเป็นมนุษย์ปุถุชนของกษัตริย์ไทย สะท้อนให้เห็นความเรียบง่ายของพระองค์ อีกทั้งความรู้สึกเป็นมิตรและรักใคร่ที่พระองค์มีเมื่อยามต้องจากลาเมืองหลวงของประเทศสเปน” (…volvió a aparecer el Rey de Tailandia, esta vez con una máquina fotográfica, y dirigiendo el objetivo hacia el Jefe del Estado y su esposa, les hizo varias fotografías. Un detalle humanísimo del Monarca tailandés, que refleja la sencillez de su carácter y la simpatía y el cariño con que se ha despedido de la capital de España. – Pueblo, ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ หน้า ๑)

หนังสือพิมพ์สเปนยังเขียนข่าวเกี่ยวกับสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยใช้คำคุณศัพท์ต่าง ๆ ได้แก่ bella (งดงาม) elegante (สง่า) encantadora (มีเสน่ห์) sonriente (ยิ้มแย้ม) และ simpática (เป็นมิตร) เพื่อบรรยายพระสิริโฉมของพระองค์ ขณะเดียวกัน ก็มีการกล่าวยกย่องการปฏิบัติงานราชการแผ่นดินในฐานะผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ และบทบาทในครอบครัวของพระองค์ด้วยเช่นกัน ตามตัวอย่างข้อความดังต่อไปนี้

“ปารีสต้อนรับสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ พระราชินีผู้ทรงพระสิริโฉมที่สุดในโลก ความมีเสน่ห์และประกายเจิดจรัสกำลังสร้างตำนานให้แก่ประเทศของพระองค์” (Paris acoge a Sirikit, la reina más bella del mundo, cuyo encanto y brillo evocando las leyendas de su país. – YA, ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ หน้า ๖)

“พระองค์ทรงปฏิบัติภารกิจได้อย่างยอดเยี่ยมและประสบผลสำเร็จ รัฐบาลจึงเสนอเรื่องกราบบังคมถวายพระยศในลำดับสูงขึ้น ณ ปัจจุบันพระองค์ คือ ‘สมเด็จพระบรมราชินีนาถ’” (“Realizó tan bien y tan satisfactoriamente su cometido que por recomendación del Gobierno se concedió a la reina un título de aún mayor importancia. Ahora es “SomdechPhraboromRajiinath.’” - La Vanguardia Española, ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ หน้า ๕)

“สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชซึ่งจะเสด็จพระราชดำเนินถึงกรุงมาดริดวันนี้พร้อมพระราชโอรสและพระราชธิดาทั้ง ๔ พระองค์ เป็นครอบครัวแสนสุข เมื่อทรงมีเวลาว่างจากราชการแผ่นดิน ทรงโปรดการเดินทางท่องเที่ยวทั้งทางทะเลและในชนบท” (“Sirikit y Bhumibol, que hoy llegan a Madrid, constituyen con sus cuatro hijos, una familia feliz. Cuando sus deberes oficiales se lo permiten, gustan de las excursiones marítimas y campestres.” – YA, ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ หน้า ๑๗)

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และอิวอนน์ เดอ โกล ภายหลังจากการแสดงบัลเล่ต์ถวาย ณ โรงอุปรากร Paris Opera เมื่อวันที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ (เครดิต: AFP)

การเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรป พ.ศ. ๒๕๐๓ นับว่ามีคุณค่าอย่างยิ่งทางประวัติศาสตร์และทางการทูต ด้วยพระปรีชาสามารถ สายพระเนตรอันกว้างไกล และพระราชจริยวัตรอันน่าชื่นชมของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทำให้ประเทศเล็ก ๆ ณ ขณะนั้นอย่างไทยมีที่ยืนบนเวทีโลกอย่างภาคภูมิ ในห้วงเวลาที่นานาประเทศต่างสร้างมิตรภาพและความร่วมมือระหว่างกัน

อ้างอิง

ความทรงจำในการตามเสด็จต่างประเทศทางราชการ พระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง, อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ จมื่นสวัสดิ์วังราช (เปลี่ยน เกตุทัต), โรงพิมพ์สมาคมสังคมศาสตร์แห่งประเทศไทย, พ.ศ. ๒๕๑๗.
Aina Sarita Swartz, Decades of Style: Exploring Queen Sirikit’s Legacy of Fashion at the QSMT, Bangkok Art City.
Bess Furman, Thai King and Queen Are Welcomed by Eisenhower, The New York Times (June 29, 1960).
Pornsan Watanangura, Queen Sirikit on Her Majesty’s State Visits in 1960 and 1962, The Journal of the
Royal Institute of Thailand, Volume IV – 2012.
จุฑาทิพย์ อังศุสิงห์, พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จฯ เยือนสหรัฐอเมริกาและประเทศในทวีปยุโรป, นิตยสารศิลปากร ปีที่ ๔๙ ฉบับที่ ๖ พ.ย. - ธ.ค. ๒๕๕๙.
เพ็ญพิสาข์ ศรีวรนารถ, การนำเสนอข่าวการเสด็จพระราชดำเนินเยือนประเทศสเปนของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรในหนังสือพิมพ์ของสเปน. วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ปีที่ 22 ฉบับที่ 2 พฤษภาคม – สิงหาคม 2565.
ประวัติ ชุดไทยพระราชนิยม ชุดประจำชาติ การแต่งกาย ความภูมิใจในความเป็นไทย, กรมหม่อนไหม.
สำนักงานพระคลังข้างที่, ไทยพระราชนิยม.

ติดตามแถลงการณ์และประกาศ ชมสารคดีเทิดพระเกียรติฯ "สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง" ที่: www.thaipbs.or.th/QueenSirikit

สรุปประเด็นให้โดย Generative AI

พระบารมีของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ระหว่างการเสด็จเยือนสหรัฐอเมริกาและยุโรป พ.ศ. ๒๕๐๓