ภัยพิบัติที่คาดเดาไม่ได้ ความขัดแย้ง และการสู้รบที่ยืดเยื้อ ไม่เพียงทิ้งร่องรอยความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินเท่านั้น แต่ยังทิ้งบาดแผลลึกไว้ในใจของใครหลายคน โดยเฉพาะ "คนที่ยังอยู่" ภาพความสูญเสียที่เกิดขึ้นซ้ำเล่าอาจทำให้เกิดคำถามที่กัดกินใจว่า “ทำไมเราถึงช่วยอะไรไม่ได้เลย ?”

ในทางจิตวิทยา เราเรียกความรู้สึกนี้ว่า "Survivor’s Guilt" หรือ ความรู้สึกผิดของผู้รอดชีวิต วันนี้เราจะมาทำความเข้าใจภาวะดังกล่าว พร้อมแนวทางในการก้าวข้ามความรู้สึกนี้ไปด้วยกัน

Survivor's guilt

Survivor's Guilt คืออะไร?
คือภาวะทางจิตใจที่เกิดขึ้นกับผู้ที่ผ่านเหตุการณ์รุนแรงสะเทือนขวัญและรอดชีวิตมาได้ เช่น ผู้ประสบภัยพิบัติ ทหารผ่านศึก หรือเหยื่อจากเหตุการณ์ก่อการร้าย ผู้ที่เผชิญภาวะนี้มักรู้สึกผิดที่ตนเองรอดพ้นจากอันตรายเพียงลำพัง รู้สึกละอายใจจนไม่กล้ามีความสุข หรือแม้แต่โทษตัวเองว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้ผู้อื่นบาดเจ็บหรือเสียชีวิต

ความรู้สึกนี้ยังส่งผลกระทบไปถึงผู้ที่ไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์โดยตรง แต่อาจเป็นคนใกล้ชิดที่ต้องเห็นครอบครัวหรือเพื่อนเผชิญกับเรื่องเลวร้าย จนเกิดความรู้สึกผิดที่ตัวเองไม่สามารถช่วยเหลือได้เท่าที่ควร

Survivor's guilt

สัญญาณเตือนที่ควรสังเกต ภาวะ Survivor’s Guilt แสดงออกได้ทั้งทางร่างกายและจิตใจ

ทางจิตใจ จมอยู่กับความคิดโทษตัวเอง อยากแยกตัวจากสังคม รู้สึกไร้ค่า วิตกกังวล หรือซึมเศร้า
ทางร่างกาย มีอาการนอนไม่หลับ ฝันร้ายบ่อยครั้ง ปวดศีรษะ หรือปวดท้องโดยไม่ทราบสาเหตุ

แม้ Survivor’s Guilt จะไม่ใช่โรคทางจิตเวชโดยตรง แต่หากปล่อยไว้จะส่งผลเสียต่อคุณภาพชีวิตอย่างมาก Michelle Tennant Nicholson ผู้เชี่ยวชาญด้านการพัฒนามนุษย์ ได้แบ่งปันแนวคิดเพื่อก้าวข้ามความรู้สึกนี้ไว้ ดังนี้

Survivor's guilt

รับรู้และยอมรับความรู้สึกที่เกิดขึ้น

หลายครั้งเรากดดันตัวเองให้ต้อง "รีบหายดี" หรือแสร้งทำเป็นเข้มแข็งเพื่อให้คนรอบข้างสบายใจ แต่การเก็บกดอารมณ์มีแต่จะส่งผลเสียในระยะยาว

ขั้นแรกที่สำคัญที่สุดคือการยอมรับว่าความเศร้าและความรู้สึกผิดที่เกิดขึ้นนั้น "เป็นเรื่องปกติ" และยอมรับว่าใจเราก็มีบาดแผลที่ไม่ต่างจากบาดแผลทางกาย ลองระบายความรู้สึกกับคนที่ไว้ใจ หรือฝึกเขียนบันทึกระบุอารมณ์ (Labeling) เพื่อให้ความรู้สึกที่ท่วมท้นเบาบางลง

เปลี่ยนความรู้สึกผิด เป็นการลงมือทำเพื่อผู้อื่น

ความรู้สึกผิดนี้เป็นเครื่องหมายว่าคุณเป็นคนที่มี "ความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นสูง" (Empathy) สามารถรับรู้ เข้าใจ อารมณ์ความรู้สึกของคนอื่นได้อย่างลึกซึ้ง คุณจึงรู้สึกไม่สามารถมีความสุขได้เต็มที่ ในขณะที่ผู้อื่นกำลังเผชิญความสูญเสีย

การเยียวยาที่ดีที่สุดจึงเป็นการเปลี่ยนพลังงานเหล่านั้นให้เป็นการส่งต่อสิ่งดี ๆ เช่น การเป็นอาสาสมัครช่วยเหลือชุมชนหลังเหตุการณ์ภัยพิบัติ หรือการเป็นผู้รับฟังที่ดีให้กับคนรอบข้าง ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว เพื่อน หรือแม้แต่คนแปลกหน้า ก็มีคุณค่าทางใจไม่แพ้การช่วยเหลือด้วยวัตถุ

การได้รับรู้ว่า "การมีอยู่ของเรา" สามารถสร้างประโยชน์ให้ผู้อื่นได้ จะช่วยให้เรามองเห็นคุณค่าของการมีชีวิตอยู่มากขึ้น

พาตัวเองกลับเข้าสู่วิถีชีวิตที่มั่นคง

การกลับไปทำกิจวัตรประจำวันเดิมๆ แม้จะเป็นเรื่องเล็กน้อย เช่น การชงกาแฟตอนเช้า หรือการเดินเล่นในสวน จะช่วยให้จิตใจรู้สึกถึงความมั่นคงและกลับมาควบคุมชีวิตตัวเองได้อีกครั้ง

ดูแลกายใจให้พร้อม

สุขภาพกายและใจเชื่อมถึงกันเสมอ ควรพักผ่อนให้เพียงพอและขยับร่างกายบ้าง เพราะสารเอนดอร์ฟินจากการออกกำลังกายจะช่วยลดความเครียดและทำให้จิตใจผ่อนคลายขึ้น

ก้าวผ่านภาวะ Survivor's Guilt และความรู้สึกผิดของผู้รอดชีวิต ด้วยการยอมรับและรู้จักเมตตาต่อตนเอง เพราะการมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุขคือวิธีให้เกียรติความสูญเสียที่งดงามที่สุด

เพราะการมีชีวิตอยู่คือของขวัญที่ล้ำค่าที่สุด และการจมอยู่กับอดีตที่แก้ไขไม่ได้อาจไม่เกิดประโยชน์กับใคร ดังนั้น จะดีกว่าไหมหากเราจะก้าวข้ามภาวะ Survivor's Guilt ด้วยการหันมามอบความเมตตาให้ตัวเอง เหมือนที่เคยมอบให้ผู้อื่นแล้วใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ส่งต่อสิ่งดี ๆ เพื่อเป็นการให้เกียรติแก่ผู้ที่จากไปอย่างมีความหมายที่สุด

ติดตามเนื้อหาเพิ่มเติม

ที่มา: psychologytoday.com, Fort Behavioral Health, centerstone.org

คอลัมน์ต่อยอด l เสริมความคิด ต่อยอดความรู้ สื่อสารความเข้าใจ โดย ศูนย์สื่อสารและส่งเสริมการตลาดเพื่อสาธารณะ ไทยพีบีเอส (CCM)

สรุปประเด็นให้โดย Generative AI

รู้สึกผิดที่ช่วยอะไรไม่ได้? รู้จักภาวะ Survivor's Guilt บาดแผลทางใจของผู้รอดชีวิต