ภัยพิบัติที่คาดเดาไม่ได้ ความขัดแย้ง และการสู้รบที่ยืดเยื้อ ไม่เพียงทิ้งร่องรอยความเสียหายต่อชีวิตและทรัพย์สินเท่านั้น แต่ยังทิ้งบาดแผลลึกไว้ในใจของใครหลายคน โดยเฉพาะ "คนที่ยังอยู่" ภาพความสูญเสียที่เกิดขึ้นซ้ำเล่าอาจทำให้เกิดคำถามที่กัดกินใจว่า “ทำไมเราถึงช่วยอะไรไม่ได้เลย ?”
ในทางจิตวิทยา เราเรียกความรู้สึกนี้ว่า "Survivor’s Guilt" หรือ ความรู้สึกผิดของผู้รอดชีวิต วันนี้เราจะมาทำความเข้าใจภาวะดังกล่าว พร้อมแนวทางในการก้าวข้ามความรู้สึกนี้ไปด้วยกัน
Survivor's Guilt คืออะไร?
คือภาวะทางจิตใจที่เกิดขึ้นกับผู้ที่ผ่านเหตุการณ์รุนแรงสะเทือนขวัญและรอดชีวิตมาได้ เช่น ผู้ประสบภัยพิบัติ ทหารผ่านศึก หรือเหยื่อจากเหตุการณ์ก่อการร้าย ผู้ที่เผชิญภาวะนี้มักรู้สึกผิดที่ตนเองรอดพ้นจากอันตรายเพียงลำพัง รู้สึกละอายใจจนไม่กล้ามีความสุข หรือแม้แต่โทษตัวเองว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้ผู้อื่นบาดเจ็บหรือเสียชีวิต
ความรู้สึกนี้ยังส่งผลกระทบไปถึงผู้ที่ไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์โดยตรง แต่อาจเป็นคนใกล้ชิดที่ต้องเห็นครอบครัวหรือเพื่อนเผชิญกับเรื่องเลวร้าย จนเกิดความรู้สึกผิดที่ตัวเองไม่สามารถช่วยเหลือได้เท่าที่ควร
สัญญาณเตือนที่ควรสังเกต ภาวะ Survivor’s Guilt แสดงออกได้ทั้งทางร่างกายและจิตใจ
- ทางจิตใจ จมอยู่กับความคิดโทษตัวเอง อยากแยกตัวจากสังคม รู้สึกไร้ค่า วิตกกังวล หรือซึมเศร้า
- ทางร่างกาย มีอาการนอนไม่หลับ ฝันร้ายบ่อยครั้ง ปวดศีรษะ หรือปวดท้องโดยไม่ทราบสาเหตุ
แม้ Survivor’s Guilt จะไม่ใช่โรคทางจิตเวชโดยตรง แต่หากปล่อยไว้จะส่งผลเสียต่อคุณภาพชีวิตอย่างมาก Michelle Tennant Nicholson ผู้เชี่ยวชาญด้านการพัฒนามนุษย์ ได้แบ่งปันแนวคิดเพื่อก้าวข้ามความรู้สึกนี้ไว้ ดังนี้
รับรู้และยอมรับความรู้สึกที่เกิดขึ้น
หลายครั้งเรากดดันตัวเองให้ต้อง "รีบหายดี" หรือแสร้งทำเป็นเข้มแข็งเพื่อให้คนรอบข้างสบายใจ แต่การเก็บกดอารมณ์มีแต่จะส่งผลเสียในระยะยาว
ขั้นแรกที่สำคัญที่สุดคือการยอมรับว่าความเศร้าและความรู้สึกผิดที่เกิดขึ้นนั้น "เป็นเรื่องปกติ" และยอมรับว่าใจเราก็มีบาดแผลที่ไม่ต่างจากบาดแผลทางกาย ลองระบายความรู้สึกกับคนที่ไว้ใจ หรือฝึกเขียนบันทึกระบุอารมณ์ (Labeling) เพื่อให้ความรู้สึกที่ท่วมท้นเบาบางลง
เปลี่ยนความรู้สึกผิด เป็นการลงมือทำเพื่อผู้อื่น
ความรู้สึกผิดนี้เป็นเครื่องหมายว่าคุณเป็นคนที่มี "ความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นสูง" (Empathy) สามารถรับรู้ เข้าใจ อารมณ์ความรู้สึกของคนอื่นได้อย่างลึกซึ้ง คุณจึงรู้สึกไม่สามารถมีความสุขได้เต็มที่ ในขณะที่ผู้อื่นกำลังเผชิญความสูญเสีย
การเยียวยาที่ดีที่สุดจึงเป็นการเปลี่ยนพลังงานเหล่านั้นให้เป็นการส่งต่อสิ่งดี ๆ เช่น การเป็นอาสาสมัครช่วยเหลือชุมชนหลังเหตุการณ์ภัยพิบัติ หรือการเป็นผู้รับฟังที่ดีให้กับคนรอบข้าง ไม่ว่าจะเป็นครอบครัว เพื่อน หรือแม้แต่คนแปลกหน้า ก็มีคุณค่าทางใจไม่แพ้การช่วยเหลือด้วยวัตถุ
การได้รับรู้ว่า "การมีอยู่ของเรา" สามารถสร้างประโยชน์ให้ผู้อื่นได้ จะช่วยให้เรามองเห็นคุณค่าของการมีชีวิตอยู่มากขึ้น
พาตัวเองกลับเข้าสู่วิถีชีวิตที่มั่นคง
การกลับไปทำกิจวัตรประจำวันเดิมๆ แม้จะเป็นเรื่องเล็กน้อย เช่น การชงกาแฟตอนเช้า หรือการเดินเล่นในสวน จะช่วยให้จิตใจรู้สึกถึงความมั่นคงและกลับมาควบคุมชีวิตตัวเองได้อีกครั้ง
ดูแลกายใจให้พร้อม
สุขภาพกายและใจเชื่อมถึงกันเสมอ ควรพักผ่อนให้เพียงพอและขยับร่างกายบ้าง เพราะสารเอนดอร์ฟินจากการออกกำลังกายจะช่วยลดความเครียดและทำให้จิตใจผ่อนคลายขึ้น
ก้าวผ่านภาวะ Survivor's Guilt และความรู้สึกผิดของผู้รอดชีวิต ด้วยการยอมรับและรู้จักเมตตาต่อตนเอง เพราะการมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุขคือวิธีให้เกียรติความสูญเสียที่งดงามที่สุด
เพราะการมีชีวิตอยู่คือของขวัญที่ล้ำค่าที่สุด และการจมอยู่กับอดีตที่แก้ไขไม่ได้อาจไม่เกิดประโยชน์กับใคร ดังนั้น จะดีกว่าไหมหากเราจะก้าวข้ามภาวะ Survivor's Guilt ด้วยการหันมามอบความเมตตาให้ตัวเอง เหมือนที่เคยมอบให้ผู้อื่นแล้วใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ส่งต่อสิ่งดี ๆ เพื่อเป็นการให้เกียรติแก่ผู้ที่จากไปอย่างมีความหมายที่สุด
ติดตามเนื้อหาเพิ่มเติม
- น้ำลดแต่เครียดพุ่ง! มธ.เตือน Survivor's Guilt คนรู้สึกผิดที่รอดชีวิต
- ทำผิดแต่ไม่รู้สึกผิด เป็นโรคจิตแบบใด ? l วันใหม่วาไรตี้
- เปิดโลกใหม่ของการกินเค้ก ไม่แพ้ และไม่รู้สึกผิด l ดูให้รู้ Dohiru
ที่มา: psychologytoday.com, Fort Behavioral Health, centerstone.org
คอลัมน์ต่อยอด l เสริมความคิด ต่อยอดความรู้ สื่อสารความเข้าใจ โดย ศูนย์สื่อสารและส่งเสริมการตลาดเพื่อสาธารณะ ไทยพีบีเอส (CCM)
