เหตุผลที่ “แมลง” ชอบแสงไฟ “แมลงเม่า” บินว่อนตอมไฟช่วงหัวค่ำส่งสัญญาณอะไร?

อธิบายด้วยวิทยาศาสตร์ หากสังเกตยามค่ำคืนในบางฤดูกาลจะพบว่า เมื่อเปิดไฟในบ้านหรือหน้าบ้านจะมีแมลงเข้ามาไต่ตอมอยู่รอบ ๆ แสงไฟ แมลงเหล่านี้ส่วนใหญ่จะเป็นแมลงที่มีพฤติกรรมหากินในเวลากลางคืน ได้แก่ ผีเสื้อกลางคืน ด้วงบางชนิด ตั๊กแตน เพลี้ย ชีปะขาว จิ้งหรีด แมลงดานา แมลงเม่า ที่บางคนเรียกแมงเม่า เป็นต้น แมลงพวกนี้มักทำให้เรารำคาญเพราะมักจะมาไต่ตอมเราไปด้วย หรืออาจบินลงในแก้วน้ำ ถ้วยจานชามอาหารทำให้เสียบรรยากาศในการรับประทานอาหารหรือพักผ่อน

การที่เราเห็นแมลงชอบลงมาบินรอบแสงไฟนั้น เป็นปฏิกิริยาของร่างกายของสิ่งมีชีวิตต่อแสงไฟ ที่เรียกว่า Phototaxis กล่าวคือ แมลงบางจำพวกเมื่อเห็นแสงไฟจะบินเข้าหาโดยอัตโนมัติ และมีแมลงบางชนิดเช่นกันที่เห็นแสงไฟแล้วจะวิ่งหนีหัวซุกหัวซุน เช่น แมลงสาบ เมื่อเราเปิดไฟมันจะรีบวิ่งหลบไปเข้ามุมมืดทันที

ทำไม? “แมลง” ชอบแสงไฟ

ในเรื่องนี้ กลุ่มสื่อสารองค์กร (สอ.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ให้ความรู้ว่า ทฤษฎีพื้นฐานของปฏิกิริยาเช่นนี้ของแมลงคือ “แมลง” เหล่านั้นส่วนใหญ่จะเป็นแมลงที่หากินกลางคืน โดยอาศัยเพียงแสงจันทร์หรือแสงดาวตามธรรมชาติช่วยในการนำทาง (navigation) เท่านั้น ดังนั้นเมื่อมีแสงส่องสว่างจ้าเกินกว่าที่พวกมันคุ้นเคย แสงจึงกลายเป็นสิ่งที่สว่างเกินแสงธรรมชาติการที่แมลงอาศัยแสงจันทร์ในการนำทางมันจะบินไปตามแนวแสงสว่าง เนื่องจากเป็นพื้นที่บริเวณกว้าง แต่สำหรับแสงไฟหรือกองไฟจะเป็นแสงสว่างในวงจำกัดหรืออยู่ในแนวแคบ ๆ ดังนั้น จึงเกิดปรากฏการณ์ว่าแมลงดังกล่าวบินวนรอบแสงไฟหรือกองไฟเพราะบินตามแนวแสงที่สายตาเห็น เราจึงพบว่าในกรณีที่เป็นกองไฟ เมื่อแมลงบินใกล้เกินไปปีกจะถูกเผาไหม้หรือได้รับความร้อนมากเกินพอจนร่วงลงมาตายกลาดเกลื่อนเสมือนหนึ่งฆ่าตัวตาย จนมีคำพังเพยที่ว่า “แมลงเม่าบินเข้ากองไฟ” ซึ่งเปรียบเสมือนคนเราที่ลุ่มหลงสิ่งใดหรือใครบางคนซึ่งเป็นสิ่งลวงตาและเข้าไปใกล้เกินไปจนตายในที่สุด

เหตุผลอีกประการหนึ่งคือ เมื่อแมลงบินเห็นแสงสว่างจากกองไฟจ้าขึ้นอาจคิดว่าเส้นทางนั้นปลอดภัย โล่ง สว่าง จึงบินมุ่งไปยังทิศทางนั้น ๆ ทำให้บินเข้าไปในกองไฟโดยปริยายส่วนที่บินรอบหลอดไฟแมลงอาจไม่ถึงกับตาย หากหลอดไฟนั้นไม่ร้อนจนเกินไป แต่อาจสร้างความรำคาญให้แก่ผู้คนได้

นักวิทยาศาสตร์บางคนสันนิษฐานว่า แมลงบางประเภทกินดอกไม้เป็นอาหาร ซึ่งดอกไม้เหล่านี้จะสะท้อนแสง UV หรือ Ultraviolet ออกมา ดังนั้นแมลงจึงคิดว่า หลอดไฟที่ส่องแสงและมีปริมาณรังสี UV ทั้งนี้หากสังเกตจะพบว่าแมลงชอบบินเข้าหาหลอดไฟที่มีรังสี UV มากกว่าหลอดไฟที่ส่องแสงสีเหลืองหรือสีแดงนอกจากนี้ยังมีอีกทฤษฎีหนึ่งกล่าวว่า การที่แมลงบินเข้าหาแสงไฟนั้นเป็นเพราะคิดว่าเป็นตัวเมีย ดังนั้นแมลงตัวผู้จึงบินเข้าไปหาเต็มที่ โดยเฉพาะแสงเทียนอ่อน ๆ แมลงต่าง ๆ เหล่านี้มักจะดึงดูดเข้าหาแสงที่เป็นอัลตราไวโอเลตมากกว่าแสงที่มีคลื่นความยาวกว่า อย่างเช่น อินฟราเรด

พฤติกรรมเช่นนี้ของแมลงอาจกล่าวได้ว่าเป็นพฤติกรรมที่มีมาตั้งแต่เกิด เป็นลักษณะเฉพาะของสัตว์แต่ละชนิดที่ไม่ต้องอาศัยการเรียนรู้ ส่วนมากพบในสัตว์ที่ไม่มีกระดูกสันหลัง โดยไฟสีต่างกันจะมีผลดึงดูดและกระตุ้นต่อการเคลื่อนที่ของแมลงต่างกัน เช่น แมลง บางชนิดชอบหลอดแบบแสงจันทร์ บางชนิดชอบแบบหลอดไฟสีม่วง เช่น แมลงดานา ดังนั้น เราจึงพบหลอดไฟสีต่าง ๆ ตามชนบทในยามค่ำคืน เพราะชาวบ้านต้องการจับแมลงบางชนิดที่กินได้ และอาจเอาไปขายต่อหรือเก็บไว้กินเอง

หากจะถามว่าแมลงเหล่านี้เมื่อบินเข้ากองไฟหรือหลอดไฟแล้วไม่รู้สึกร้อนหรือจึงบินเข้าไปแบบทุ่มสุดตัว คำตอบก็คือ แมลงไม่ได้คำนึงถึงความร้อน เพราะสมองของแมลงยังไม่เจริญ มีเพียงปมประสาทเท่านั้น จึงไม่รู้สึกร้อนหรือหนาว

แล้ว “แมลงเม่า” บินว่อนตอมไฟช่วงหัวค่ำส่งสัญญาณอะไร?

ในประเด็นนี้ รศ. ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์ อาจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาฯ ได้อธิบายพร้อมกับให้ความรู้ในเฟซบุ๊ก “Jessada Denduangboripant” ไว้ว่า ช่วงสัปดาห์นี้ (หรือจริง ๆ ก็ช่วงเดือนกุมภาพันธ์ของทุกปี) เรามักจะเห็นแมลงเม่าออกมาบินเล่นแสงไฟเป็นจำนวนมาก ในพลบค่ำ เวลาประมาณ 1 ทุ่มไปจนถึงสัก 2 ทุ่มถึงจะหายไป โดยพบเห็นได้แทบทุกพื้นที่ ไม่ว่าจะในเมืองหรือในต่างจังหวัด ทั้งตามไฟส่องสว่างริมถนนริมทางเดิน หรือแม้แต่ในบ้านของเรา ก็มุดช่องประตูหน้าต่างเข้ามาบินเล่นไฟ สร้างความรำคาญอย่างมาก

และก็น่าสงสัยว่า ทำไมมันถึงออกมาพร้อม ๆ กันแบบนี้ นัดมาสังสรรค์ปาร์ตี้กันหรืออย่างไร หรือจะเป็นลางบอกเหตุเภทภัย พายุใหญ่ น้ำท่วม ฯลฯ อะไรหรือเปล่า?

คำตอบก็คือ “ไม่ใช่” แต่มันเป็นปรากฎการณ์ธรรมชาติที่เกิดขึ้นได้ เมื่อแมงเม่า (ซึ่งก็คือ ปลวก ตัวเต็มวัยและพร้อมจะผสมพันธุ์) รับรู้ได้ถึงสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป จากอากาศร้อนไปสู่อากาศที่ชื้นขึ้น และเหมาะสมต่อพวกมันที่จะออกมาจากรังใต้ดิน บินขึ้นจับคู่ผสมพันธุ์ ใต้แสงไฟ

“แมลงเม่า” เป็นปลวกในระยะที่จะออกจากรังเพื่อขยายอาณานิคม ด้วยการจับคู่ผสมพันธุ์ และหาที่เหมาะสมมาสร้างรังปลวกใหม่ จึงมักจะเห็นโผล่ออกมาในช่วงฤดูฝน หรือหลังฝนตก ที่มีอากาศชื้น โดยเฉพาะตอนกลางคืนเมื่อเปิดไฟ แมงเม่าจะถูกดึงดูดด้วยแสงไฟ ให้บินเข้าหา โดยเฉพาะไฟสีขาวหรือแสงไฟแสงไฟฟลูออเรสเซนต์

แม้จะมีอายุสั้น และก็ไม่ได้กัดหรือทำร้ายคนโดยตรง แต่การที่แมลงเม่าบินเข้าบ้านจำนวนมาก อาจสร้างความรำคาญ ทำให้พื้นและเฟอร์นิเจอร์สกปรก เลอะเทอะ จากปีกที่หลุดร่วง อีกทั้งยังเป็นสัญญาณเตือน ว่าบริเวณรอบบ้านอาจมีรังปลวกอยู่ โดยเฉพาะตามพื้นที่รอบบ้าน ที่มีดินชื้นหรือไม้ผุ อาจเป็นแหล่งที่อยู่และวางไข่ของปลวกได้

สำหรับวิธีการที่จะป้องกันแมลงเม่าเข้าบ้านนั้น เริ่มจากการลดการเปิดไฟนอกบ้าน และปิดแสงไฟในบ้าน ขณะที่เห็นแมงเม่าออกมาบินชุมนุม เลือกใช้ไฟที่เป็นสีเหลือง หรือแสง warm white จะดึงดูดแมลงเม่าได้น้อยกว่าไฟสีขาว ติดมุ้งลวดและปิดช่องว่างประตูหน้าต่างป้องกันแมลง ทำกับดักน้ำสบู่ โดยตั้งถาดน้ำผสมสบู่ใต้แสงไฟ เพื่อให้แมลงเม่าตกลงไป และไม่บินกลับขึ้นมา  และควรป้องกันกำจัดปลวกที่อยู่ในบริเวณใต้ดินของบ้าน เพื่อไม่ให้เกิดแมงเม่าขึ้นมาด้วย

ส่อง 10 วิธีกำจัดแมลงเม่ามีอะไรบ้าง

สำหรับ 10 วิธีดังกล่าว กรมวิทยาศาสตร์บริการ ให้ข้อมูลว่า ในฤดูผสมพันธุ์แมลงเม่าจะบินเข้าหาไฟเพื่อหาคู่ แหล่งไฟเหล่านั้นมักจะเป็นหลอดไฟสาธารณะ บ้าน และคอนโด ซึ่งนอกจากจะสร้างความรำคาญให้แล้ว ยังต้องทำความสะอาดปีกที่แมลงเม่าสลัดอีก ทั้งนี้ไม่ควรปล่อยไว้เพราะแมลงเม่าเป็นอีกช่วงชีวิตหนึ่งของปลวก เมื่อมาสลัดปีกในบ้านแสดงว่ามีโอกาสที่ปลวกจะทำรังอาศัยอยู่ในบ้าน ฉะนั้นมาไล่แมลงเม่าด้วยวิธีกำจัดแมลงเม่าง่าย ๆ กัน

1. กับดักถุงร้อน

ติดเทปใสที่ปากถุงร้อนใสแล้วนำไปติดกับหลอดไฟ ถ้าเป็นหลอดฟลูออเรสเซนต์สามารถติดเทปใสบนหลอดไฟโดยตรง แต่ถ้าเป็นหลอดตะเกียบไม่ควรติดกับหลอดไฟโดยตรง เพราะหลอดไฟจะร้อน ทำให้เทปใสละลายและอาจก่อให้เกิดไฟไหม้ได้

2. กระดาษหนังสือพิมพ์ทาน้ำมันพืช

นำน้ำมันพืชทาบาง ๆ ให้ทั่วกระดาษหนังสือพิมพ์ จากนั้นนำไปแขวนใกล้ ๆ กับหลอดไฟ ปีกของแมลงเม่าที่บินมาตอมหลอดไฟจะติดกับน้ำมันพืชที่อยู่บนกระดาษหนังสือพิมพ์ แล้วก็จะบินไปไหนไม่ได้

3. กับดักน้ำมันพืช

เทน้ำมันพืชใส่จานหรือถาดก้นแบน ไม่ต้องใส่เยอะให้ท่วมก้นภาชนะ จากนั้นนำไปวางใต้หลอดไฟที่แมลงเม่าชอบมาตอม แล้วก็รอเวลาแมลงเม่าบินเข้ากับดัก

4. กะละมังใส่น้ำ

ใส่น้ำประมาณครึ่งกะละมัง แล้วนำไปวางใต้หลอดไฟตอนกลางคืน แมลงเม่าที่ตกลงไปในน้ำจะลอยอยู่บนผิวน้ำและบินขึ้นมาไม่ได้และตายในที่สุด

5. ลังกระดาษ

เพราะลังกระดาษมีกลิ่นที่แเมลงเม่าชอบ ฉะนั้นก็แค่ตัดลังกระดาษเป็นแผ่นแล้วฉีดด้วยน้ำสะอาดเพื่อให้กลิ่นแรงขึ้น นำเทปกาวติดลังกระดาษ โดยเอาด้านที่เป็นกาวออก ติดแค่ตรงกลางและขอบทั้งสองข้าง จากนั้นนำไปวางใต้หลอดไฟ

6. ใช้น้ำมันสกัดจากเปลือกส้ม

กลิ่นจากส้มจะมีลิโมนีน (Limonene) ช่วยไล่แมลง ขจัดเห็บเหา รวมถึงแมลงเม่าด้วย เริ่มจากใส่น้ำมันใส่ขวดสเปรย์โดยที่ไม่ต้องผสมน้ำเปล่า จากนั้นนำไปฉีดไล่แมลงเม่าที่บินเข้ามาในบ้านและตามหลอดไฟ 
  
7. เปลี่ยนเป็นไฟสีส้ม

จะสังเกตได้ว่าร้านอาหารส่วนใหญ่จะใช้ไฟสีส้ม เนื่องจากแมลงต่าง ๆ จะไม่บินเข้ามาหาไฟสีส้ม ในขณะเดียวกันจะชอบและบินไปหาแหล่งไฟที่มีสีขาว แค่เปลี่ยนสีหลอดไฟแล้วใช้กับดักช่วยกำจัดแมลงเม่าควบคู่กัน

8. ใช้ไฟล่อแมลง

ไฟล่อแมลงจะดึงดูดแมลงเม่าได้ดีกว่าไฟในบ้าน ให้ติดตั้งไฟล่อแมลงให้ห่างจากตัวบ้านพอประมาณ เพื่อป้องกันไม่ให้แมลงเม่าที่สลัดปีกแล้วคลานเข้ามาทำรังในบ้าน

9. ใช้น้ำมันสะระแหน่

ผสมน้ำ 2 ส่วน กับน้ำสบู่ 1 ส่วน ใส่ขวดสเปรย์ เติมน้ำมันสะระแหน่ 2-3 หยด เขย่าให้เข้ากัน จากนั้นนำไปฉีดใส่แมลงเม่าที่เข้ามาตอมไฟในบ้าน ใช้ธรรมชาติกำจัดธรรมชาตินี่แหละได้ผลที่สุด

10. ใช้น้ำยาล้างจานฉีด

น้ำยาล้างจานจะทำให้ร่างกายของแมลงเม่าแห้งและขาดน้ำ โดยผสมน้ำเปล่ากับน้ำสบู่ใส่ขวดสเปรย์ จากนั้นเติมน้ำยาล้างจานประมาณ 2-3 หยด ก่อนฉีดใส่ฝูงแมลงเม่า

📌อ่าน : “ผีเสื้อกลางคืน” ทำไม ? หลงไฟ

อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS  

แหล่งข้อมูลอ้างอิง : นางสาวสุวดี เหมือนอ้น กลุ่มสื่อสารองค์กร (สอ.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม, รศ. ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์, กรมวิทยาศาสตร์บริการ

“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech