ใกล้เข้ามาแล้วสำหรับ เทศกาลฮาโลวีน หรือที่เราเรียกกันติดปากว่า “คืนปล่อยผี”เมื่อพูดถึงคำว่า "ผี" รูปร่างของพวกมันอาจแตกต่างกันไปตามวัฒนธรรมและความเชื่อของแต่ละท้องถิ่น แต่เคยสงสัยไหมว่า ทำไมภาพจำของ "ผีในผ้าคลุมสีขาว" ถึงกลายมาเป็นไอคอนผีสุดคลาสสิกที่คนทั่วโลก ? แล้วรูปลักษณ์นี้มีต้นกำเนิดมาจากไหน ? มาร่วมย้อนเวลาหาคำตอบไปพร้อมกัน
หากลองขอให้ใครสักคนวาดรูป “ผี” ลงบนกระดาษ ภาพแรก ๆ ที่ถูกจรดปลายปากกาคงหนีไม่พ้นร่างในชุดผ้าคลุมสีขาวที่เจาะรูขนาดใหญ่สองรูแทนดวงตา ซึ่งมองไปมองมากลับดูน่ารักน่าเอ็นดูมากกว่าชวนให้หวาดกลัว และไกลห่างจากคำว่าผีหลอกวิญญาณสิงในจินตนาการไปมาก
ทว่าเบื้องหลังภาพจำอันคุ้นตาของ “BedSheet Ghost” แท้จริงแล้วมีที่มาที่ไปย้อนกลับไปได้หลายศตวรรษ โดยเริ่มปรากฏในยุโรปยุคกลาง ซึ่งเป็นยุคที่การพิธีฝังศพในโลงไม้ที่ถูกสงวนไว้เฉพาะคนชนชั้นสูงเท่านั้น
ส่วนชาวบ้านทั่วไปที่ไม่มีกำลังทรัพย์ มักจะฝังศพตามธรรมเนียมดั้งเดิม คือการนำร่างผู้เสียชีวิตมาห่อหุ้มด้วย ผ้าลินินสีขาวเรียบ ๆ ก่อนนำลงฝังดินโดยตรงโดยไม่ได้บรรจุโลงไม้
จุดนี้เองที่ทำให้ ผ้าห่อศพ เริ่มเข้ามาจับจองพื้นที่ในจินตนาการเรื่องภูตผีของคนยุคกลาง เกิดเป็นความเชื่อร่วมกันว่า วิญญาณจะหวนกลับมาปรากฏกายในสภาพเดียวกับตอนที่ถูกนำไปฝัง ภาพพิมพ์และภาพวาดเกี่ยวกับความตายในยุคนั้นจึงมักถ่ายทอดผีให้ออกมาในรูปลักษณ์สยดสยอง ราวกับซากศพที่เพิ่งคลานขึ้นมาจากหลุม หรือเป็นร่างโครงกระดูกที่มีเศษผ้าดิบเก่า ๆ พันอยู่รอบตัว
"The Three Living and the Three Dead" ภาพสะท้อนความไม่จีรัง
ตัวอย่างที่ชัดเจนคือภาพวาดโด่งดังในยุคกลางอย่าง "The Three Living and the Three Dead" (สามผู้มีชีวิตและสามผู้ตาย) ที่เล่าถึงการเผชิญหน้ากันระหว่างขุนนางชนชั้นสูง 3 คน กับวิญญาณคนตายในร่างโครงกระดูก 3 ร่างที่คลุมด้วยผ้าห่อศพเก่า ๆ วิญญาณเหล่านี้ปรากฏตัวขึ้นเพื่อเตือนสติคนมีชีวิตให้ใช้ชีวิตอย่างมีคุณธรรม และพึงระลึกว่าความตายนั้นไม่เคยเลือกชนชั้นวรรณะ
ภาพวาดนี้สะท้อนคติธรรมที่สอดคล้องกับยุคสมัย ซึ่งผู้คนต้องเผชิญกับโรคระบาด สงคราม และภาวะอดอยากอยู่ตลอดเวลา ซูซาน โอเวนส์ (Susan Owens) นักประวัติศาสตร์ศิลปะชาวอังกฤษ ผู้ศึกษาเรื่องภูตผีในงานศิลปะและวรรณกรรม ได้อธิบายไว้ใน Reader’s Digest ว่า ภาพวาดผีตั้งแต่ยุคกลางจนถึงศตวรรษที่ 18 มักถูกสร้างให้ดูสยดสยอง ก็เพื่อเตือนใจให้ผู้คนระลึกถึงความไม่เที่ยงของชีวิตนั่นเอง
ยุคสมัยแห่งการเปลี่ยนหน้าตาของ ‘ผี’
เข้าสู่ศตวรรษที่ 16 เมื่อละครเวทีกลายเป็นความบันเทิงหลัก ตัวละครผีจึงเริ่มมีบทบาทเด่นบนเวที ในยุคแรก นักแสดงมักสวมผ้าคลุมเก่า ๆ ส่งเสียงร้องโหยหวนและทำท่าทางเลียนแบบวิญญาณ ทว่าผู้ชมกลับรู้สึกว่ามันดูน่าตลกมากกว่าน่ากลัว
ต่อมา วงการละครเวทีจึงเริ่มคิดค้นภาพลักษณ์ใหม่ ๆ ให้ผี เช่น ในบทละครเรื่อง Hamlet ของ วิลเลียม เชกสเปียร์ (William Shakespeare) ที่เปลี่ยนให้วิญญาณของพระราชาปรากฏกายในชุดเกราะอัศวินอันเกรงขาม
จนกระทั่งยุควิกตอเรีย (Victorian Era) ภาพจำของผีบนเวทีก็พลิกโฉมอีกครั้งด้วย ‘Pepper’s Ghost’ (ผีของเพปเพอร์) เทคนิคลวงตาที่คิดค้นโดย เฮนรี ดิร์คส์ (Henry Dircks) และ จอห์น เฮนรี เพปเพอร์ (John Henry Pepper) นักวิทยาศาสตร์ชาวอังกฤษ เทคนิคนี้ใช้การสะท้อนของแผ่นกระจกสร้างภาพวิญญาณโปร่งแสงล่องลอยกลางอากาศได้อย่างสมจริง ซึ่งไม่เพียงสร้างความตื่นตะลึงให้ผู้ชมละครเวที แต่ยังกลายเป็นพื้นฐานสำคัญของเทคนิคเอฟเฟกต์ในโลกภาพยนตร์ยุคต่อมา
สัญลักษณ์แห่งเทศกาล และการเติบโตในพ็อปคัลเชอร์
จากภาพจำของ BedSheet Ghost ที่เคยสร้างความสยองขวัญในอดีต เมื่อเดินทางเข้าสู่ต้นศตวรรษที่ 20 รูปร่างของผีผ้าคลุมก็ถูกปรับเปลี่ยนให้เข้าถึงง่ายขึ้นผ่านโลกแอนิเมชันสำหรับเด็ก ไม่ว่าจะเป็น Lonesome Ghosts (1937) การ์ตูน ผีน้อยแคสเปอร์ (Casper the Friendly Ghost) ที่เปลี่ยนวิญญาณน่ากลัวให้กลายเป็นผีขี้เหงาแสนใจดี
และในที่สุด ผ้าคลุมผีสีขาว ก็กลายมาเป็นชุดคอสตูมสุดคลาสสิกที่ทำง่ายที่สุด ที่เด็ก ๆ ทั่วโลกนิยมแต่งออกไปเดินเคาะประตูขอขนม (Trick-or-Treat) ในค่ำคืนวันฮาโลวีนมาจนถึงปัจจุบัน
สำหรับใครที่ยังคิดไม่ออกว่าจะแต่งตัวธีมไหนไปปาร์ตี้ฮาโลวีนปีนี้ เรื่องราวของ BedSheet Ghost ก็อาจเป็นไอเดียที่เรียบง่าย หาอุปกรณ์ง่าย แต่ดูหลอนแบบคลาสสิกไม่เบา ขอให้ทุกคนมีความสุขและสนุกไปกับเทศกาลฮาโลวีนปีนี้นะ
ติดตามเรื่องราวเกร็ดประวัติศาสตร์ ประเพณี และวัฒนธรรมสนุก ๆ จากทั่วทุกมุมโลก สามารถรับฟังและรับชมรายการคุณภาพจาก Thai PBS ได้ทาง
- สารคดีภูตผีวิถีฅน
- เปิดมุมมองวัฒนธรรมและเรื่องราวชีวิตผู้คน รายการท่องโลกกว้าง l Thai PBS
- ผีในหัว : ผีมีจริงหรือเกิดในสมอง ? l รายการก็มันคาใจ
ที่มา: Reader’s Digest, U.S. History, Sceintific American
