“วันชัย” ผอ.ไทยพีบีเอส ชี้ทางรอดสุขภาวะมนุษย์ ยุคที่โลกไม่เหมือนเดิม เมื่อสภาพภูมิอากาศแปรปรวนและสังคมเทคโนโลยีที่บิดเบี้ยว เตือนสังคมไทยรับมือวิกฤตทั้งด้านสิ่งแวดล้อม เทคโนโลยี และสังคม แนะ “การปรับตัว” และ “การตั้งคำถาม” เป็นเกราะป้องกันในวันโลกที่ผันผวน และเปลี่ยนไปอย่างไม่อาจย้อนกลับมาจุดเดิมได้อีก
นายวันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ ผู้อำนวยการ องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (ส.ส.ท.) หรือ ไทยพีบีเอส ขึ้นกล่าวบรรยายพิเศษในหัวข้อ “สุขภาวะของมนุษย์ ในวันที่โลกไม่เหมือนเดิม” ในงานประชุมวิชาการส่งเสริมสุขภาพและอนามัยสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ครั้งที่ 18 Building Sustainable Wellness Under Climate Change “สร้างสุขภาวะที่ยั่งยืนภายใต้การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศโลก” เมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2569 ณ มิราเคิล แกรนด์ คอนเวนชัน กรุงเทพมหานคร สะท้อนภาพโลกที่กำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ วิกฤตซ้อนวิกฤตที่มนุษย์กำลังเผชิญ ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม เทคโนโลยี และโครงสร้างสังคม ซึ่งกำลังกดดัน “สุขภาวะมนุษย์” ในทุกมิติ
นายวันชัยเปิดการบรรยาย ด้วยการฉายภาพวิกฤตโลกในปัจจุบัน โดยชี้ว่านักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกเห็นตรงกันว่าระบบนิเวศของโลกได้ก้าวข้าม “Planetary Boundary” หรือขีดจำกัดที่ไม่สามารถเยียวยาตัวเองได้อีกต่อไปแล้ว ใน 3 ด้านหลัก ได้แก่ การสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ การใช้สารเคมีอย่างไนโตรเจนและฟอสฟอรัสเกินขีดจำกัด และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หนึ่งในสัญญาณเตือนที่น่าเป็นห่วงที่สุด คือการคาดการณ์ว่าน้ำทะเลจะท่วมกรุงเทพฯ ภายในปี 2050 กระทบประชากรกว่า 6 ล้านคน ขณะที่อินโดนีเซียได้เริ่มย้ายเมืองหลวงเพื่อรับมือกับปัญหาในลักษณะเดียวกันแล้ว
ในมิติสังคมและเทคโนโลยี นายวันชัย ระบุบถึงภัยจาก “Echo Chamber” ที่เกิดจากอัลกอริทึมในโซเชียลมีเดีย ทำให้ผู้คนอยู่ในวงจรข้อมูลเดิม ๆ จนบิดเบือนความเข้าใจต่อโลกความเป็นจริง รวมถึงความก้าวหน้าของเทคโนโลยีและภัยคุกคามรูปแบบใหม่ เช่น การหลอกลวงออนไลน์ ที่ส่งผลต่อสุขภาพจิต และแรงกดดันทางเศรษฐกิจที่ถาโถมเข้าใส่ จนกลายเป็นปัญหาสุขภาพจิตเรื้อรังและเกิดค่านิยมการใช้ชีวิตที่ไร้ความหวังในอนาคต โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่
อย่างไรก็ตาม นายวันชัย ย้ำว่า วิกฤตเหล่านี้ไม่ใช่จุดจบ หากมนุษย์รู้จักปรับตัว โดยอ้างอิงแนวคิดของ Charles Darwin “ผู้ที่อยู่รอดได้ไม่ใช่ผู้ที่แข็งแกร่งหรือฉลาดที่สุด แต่คือผู้ที่ปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงได้ดีที่สุด” การปรับตัว คือทักษะสำคัญที่สุดของมนุษย์ พร้อมชี้ว่า การสร้าง “ความปกติใหม่” (New Normal) ไม่ใช่การยอมรับความเปลี่ยนแปลงอย่างจำยอม แต่คือการเลือกปรับตัวอย่างมีสติ เพื่อรักษาคุณภาพชีวิตและตัวตนของตนเองให้สมดุล พร้อมยกตัวอย่างนโยบายของไทยพีบีเอส ที่ให้ผู้ประกาศข่าวไม่สวมสูทเพื่อประหยัดพลังงาน จนกลายเป็นกระแสไปทั่วโลก เพื่อสื่อให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ก็สร้างแรงกระเพื่อมระดับโลกได้
อีกหนึ่งประเด็นสำคัญ คือการส่งเสริมให้สังคม “ตั้งคำถาม” มากกว่าการเชื่อตามทันที แบบไม่ไตร่ตรอง มองว่าความสามารถในการตั้งคำถามที่ดี คือจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ ซึ่งจำเป็นต่อการอยู่รอดในโลกยุคใหม่ โดยชี้ให้เห็นว่าการค้นหาคำตอบด้วยตัวเองคือรากฐานของนวัตกรรมทางความคิด
ในช่วงท้ายของการบรรยาย ได้เสนอแนวทางดูแลสุขภาวะอย่างรอบด้าน ผ่าน 5 ปัจจัยสำคัญ ได้แก่ การเปิดประสบการณ์ผ่านการเดินทาง การทำงานที่รักละมีความหมาย การช่วยเหลือสังคม การออกกำลังกาย และการเยี่ยมมิตรสหาย ซึ่งล้วนเป็นองค์ประกอบของ “ความสมดุล” ในชีวิต
“สุขภาวะไม่ใช่แค่การไม่เจ็บป่วย แต่คือความสามารถในการรับมือกับโลกที่ไม่เหมือนเดิม สังคมที่ดีไม่ใช่สังคมที่คนไม่เครียดเลย แต่คือสังคมที่คนไม่ต้องเผชิญความเครียดเพียงลำพัง” นายวันชัย กล่าว พร้อมฝากแนวคิด “Don’t expect but hope: อย่าคาดหวัง แต่จงมีความหวัง” เพื่อเป็นพลังใจให้ทุกคนก้าวข้ามวิกฤตโลกปัจจุบันไปด้วยกัน
