สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NARIT เปิดเผย 12 วัตถุทางดาราศาสตร์สุดหลอนต้อนรับวันฮาโลวีน บางดวงมีชื่อมาจากปีศาจ บางแห่งมีรูปร่างเหมือนใบหน้าแม่มด และบางแห่งเป็นซากดวงดาวที่ระเบิดไปนานแล้ว แต่แสงยังเดินทางมาถึงเรา โดยทั้ง 12 วัตถุทางดาราศาสตร์ มีดังนี้
1. ดวงตาปีศาจแห่งกลุ่มดาวเพอร์ซีอุส - อัลกอล (Algol)
ชื่อมาจากภาษาอาหรับ ra’s al-ghul แปลว่า "หัวของปีศาจ" ในตำนานกรีก เพอร์ซีอุสคือวีรบุรุษผู้ถือหัวเมดูซา และดาวอัลกอลคือดวงตาของมัน เป็นระบบดาว 3 ดวง ทุกครั้งที่ดาวดวงที่สว่างสุดถูกบังด้วยดาวอีกดวง จะทำให้ผู้สังเกตเห็นความสว่างของดาวลดลงทุก ๆ ประมาณ 2.87 วัน เหมือนปีศาจขยิบตา
2. เนบิวลาหัวกะโหลก NGC 246 – Skull Nebula
NGC 246 ได้รับฉายาว่า "เนบิวลาหัวกะโหลก" เนื่องจากรูปร่างของเนบิวลาประกอบกับดาวที่อยู่ใกล้ใจกลาง ทำให้ดูคล้ายใบหน้ากะโหลกที่มีเบ้าตาลึกโบ๋ เนบิวลาแห่งนี้เกิดจากดาวฤกษ์ที่มีมวลใกล้เคียงกับดวงอาทิตย์ ซึ่งในช่วงวาระสุดท้ายจะพ่นชั้นแก๊สด้านนอกออกมาเป็นเปลือกห่อหุ้มตัวเอง เรียกว่า “เนบิวลาดาวเคราะห์” (planetary nebula) แม้จะไม่เกี่ยวข้องกับดาวเคราะห์เลยก็ตาม (ชื่อนี้ตั้งขึ้นตั้งแต่สมัยที่กล้องโทรทรรศน์ยังเห็นวัตถุประเภทนี้เป็นดวงกลมคล้ายดาวเคราะห์) อยู่ห่างจากโลกประมาณ 1,600 ปีแสง ในทิศทางของกลุ่มดาวเซตุส (Cetus)
3. มือแห่งพระเจ้า MSH 15-52 - Hand of God
ภาพในช่วงคลื่นรังสีเอกซ์จากกล้องโทรทรรศน์อวกาศจันทรา (Chandra X-ray Observatory) เผยโครงสร้างคล้ายมือโครงกระดูกยักษ์ที่เอื้อมออกมาจากความมืดมิด ซึ่งมีขนาดกว้างราว 150 ปีแสง ต้นกำเนิดของ "มือ" นี้คือพัลซาร์ PSR B1509-58 ดาวนิวตรอนอายุราว 1,700 ปีที่หมุนรอบตัวเองเกือบ 7 รอบต่อวินาที และปล่อยอนุภาคพลังงานสูงออกมาเป็นกระแสคล้ายลม อนุภาคเหล่านี้ปะทะกับแก๊สรอบ ๆ จนเกิดเป็นรูปฝ่ามือและนิ้ว อยู่ห่างจากโลกประมาณ 17,000 ปีแสง ในทิศทางของกลุ่มดาววงเวียน (Circinus)
4. เนบิวลาหัวแม่มด IC 2118 – Witch Head Nebula
IC 2118 ได้รับฉายาว่า "เนบิวลาหัวแม่มด" จากรูปร่างที่คล้ายใบหน้าด้านข้างของแม่มดแก่จมูกงุ้ม คางแหลม กำลังอ้าปากหัวเราะ โดยหันหน้าไปทางดาวไรเจล (Rigel) ดาวสว่างในกลุ่มดาวนายพราน (Orion) เนบิวลาแห่งนี้ไม่ได้เปล่งแสงเอง แต่เป็นกลุ่มฝุ่นที่สะท้อนแสงจากดาวไรเจล จึงเรียกว่า “เนบิวลาสะท้อนแสง” (reflection nebula) และเนื่องจากอนุภาคฝุ่นกระเจิงแสงสีน้ำเงินได้ดีกว่าสีแดง (หลักการเดียวกับที่ทำให้ท้องฟ้าบนโลกเป็นสีฟ้า) เราจึงเห็นเนบิวลานี้เป็นสีน้ำเงินจาง ๆ อยู่ในบริเวณกลุ่มดาวแม่น้ำ (Eridanus) อยู่ห่างจากโลกประมาณ 900 ปีแสง
5. เนบิวลาวิญญาณ IC 1848 – Soul Nebula
IC 1848 เป็นกลุ่มแก๊สไฮโดรเจนขนาดใหญ่ที่เรืองแสง เนื่องจากได้รับพลังงานจากรังสีอัลตราไวโอเลตของดาวฤกษ์อายุน้อยที่ร้อนจัดภายใน จึงเรียกว่า “เนบิวลาเปล่งแสง” (emission nebula) และยังเป็นแหล่งกำเนิดดาวฤกษ์ดวงใหม่อีกด้วย เนบิวลาแห่งนี้มักถูกพูดถึงคู่กับเนบิวลาหัวใจ (Heart Nebula) ซึ่งอยู่ติดกันบนท้องฟ้า จนนักดาราศาสตร์สมัครเล่นเรียกทั้งคู่รวมกันว่า "หัวใจและวิญญาณ" (Heart and Soul) อยู่ห่างจากโลกประมาณ 6,500 ปีแสง ในทิศทางของกลุ่มดาวแคสซิโอเปีย (Cassiopeia)
6. กาแล็กซีผี M74 - Phantom Galaxy
M74 ได้รับฉายาว่า "กาแล็กซีผี" (Phantom Galaxy) เนื่องจากมีความสว่างพื้นผิวต่ำ จึงเป็นหนึ่งในวัตถุท้องฟ้าที่นักดาราศาสตร์สมัครเล่นสังเกตด้วยตาได้ยากที่สุด นอกจากนี้ M74 มีแขนกังหันที่โดดเด่น สมมาตร และมีรูปร่างชัดเจน จึงเรียกว่า "Grand-design spiral galaxy" ประกอบกับผู้สังเกตบนโลกมองเห็นกาแล็กซีนี้ในลักษณะเกือบหันหน้าเข้าหาเราโดยตรง (face-on) ทำให้เห็นโครงสร้างอันซับซ้อนของมันได้อย่างสมบูรณ์แบบ นักดาราศาสตร์คาดว่ากาแล็กซีแห่งนี้มีดาวฤกษ์อยู่ราว 1 แสนล้านดวง และอยู่ห่างจากโลกประมาณ 32 ล้านปีแสง ในทิศทางของกลุ่มดาวปลา (Pisces)
7. ไม้กวาดแม่มด NGC 6960 - Witch’s Broom Nebula
NGC 6960 ได้รับฉายาว่า "ไม้กวาดแม่มด" จากเส้นใยแก๊สเรืองแสงที่ทอดยาวและแตกปลายเป็นพู่ คล้ายไม้กวาดของแม่มดที่กำลังเหาะข้ามจักรวาล เนบิวลาแห่งนี้เป็นส่วนหนึ่งของเนบิวลาผ้าคลุมไหล่ (Veil Nebula) ซึ่งเป็นซากของดาวฤกษ์มวลมากที่ระเบิดเมื่อราว 10,000-20,000 ปีก่อน จึงเรียกว่าซากซูเปอร์โนวา (supernova remnant) คลื่นกระแทกจากการระเบิดยังคงขยายตัวออกไปและกวาดแก๊สระหว่างดาวจนเรืองแสง นอกจากนี้ ดาวสว่างที่ดูเหมือนอยู่ตรงด้ามไม้กวาดคือดาว 52 Cygni เป็นดาวฤกษ์ฉากหน้าที่อยู่ใกล้โลกมากกว่า อยู่ห่างจากโลกประมาณ 2,400 ปีแสง ในทิศทางของกลุ่มดาวหงส์ (Cygnus)
8. เนบิวลาปู M1 – Crab Nebula
M1 เป็นซากซูเปอร์โนวาในกลุ่มดาววัว (Taurus) ที่นักดาราศาสตร์จีนบันทึกการระเบิดไว้ในปี ค.ศ. 1054 ซึ่งครั้งนั้นสว่างจนมองเห็นได้แม้ในเวลากลางวันนานราว 23 วัน ส่วนชื่อ "เนบิวลาปู" มาจากภาพวาดของลอร์ดรอสส์ (Lord Rosse) นักดาราศาสตร์ชาวไอริชเมื่อราว ค.ศ. 1844 ที่เห็นเส้นใยแก๊สแผ่ออกคล้ายขาปู ใจกลางของเนบิวลามีดาวนิวตรอนที่หมุนรอบตัวเองราว 30 รอบต่อวินาที และส่งสัญญาณเป็นจังหวะสม่ำเสมอ เรียกว่า “พัลซาร์” (pulsar) เสมือนว่าเป็น "หัวใจที่ยังเต้นอยู่ในซากศพของดวงดาว" อยู่ห่างจากโลกประมาณ 6,500 ปีแสง
9. เนบิวลาผีแห่งกลุ่มดาวแคสซิโอเปีย IC 63 - The Ghost of Cassiopeia
IC 63 ได้รับฉายาว่า "เนบิวลาผี" จากรูปร่างที่ดูคล้ายเงาผีลอยอยู่ข้างดาวสว่าง ซึ่งก็คือดาวแกมมาแคสซิโอเปีย (Gamma Cassiopeiae) ในกลุ่มดาวแคสซิโอเปีย (Cassiopeia) ดาวฤกษ์สีน้ำเงินที่ร้อนจัดและปล่อยรังสีอัลตราไวโอเลตออกมาอย่างรุนแรง รังสีนี้ทำให้แก๊สไฮโดรเจนในเนบิวลาเรืองแสงสีแดง นอกจากนี้ รังสีดังกล่าวยังค่อย ๆ กัดกร่อนเนบิวลาแห่งนี้ให้สลายไปทีละน้อย เหมือนผีที่กำลังจางหายไปในแสงสว่าง และอยู่ห่างจากโลกประมาณ 550 ปีแสง
10. ผีแห่งดาวพฤหัสบดี NGC 3242 – Ghost of Jupiter
NGC 3242 เป็นเนบิวลาดาวเคราะห์สีฟ้าอมเขียว มีชั้นแก๊สซ้อนกันเป็นวงรอบดาวฤกษ์ใจกลาง ดูคล้าย "ดวงตาของวิญญาณ" ส่วนฉายา "ผีแห่งดาวพฤหัสบดี" มาจากขนาดปรากฏที่ใกล้เคียงกับดาวพฤหัสบดีเมื่อมองผ่านกล้องโทรทรรศน์ ประกอบกับสีซีดจาง ๆ ที่ดูคล้ายเงาผีของดาวเคราะห์ดวงนี้ นอกจากนี้ NGC 3242 ยังเป็นเนบิวลาดาวเคราะห์ที่ค่อนข้างสว่าง จึงสังเกตได้แม้ใช้กล้องโทรทรรศน์ขนาดเล็ก อยู่ในทิศทางของกลุ่มดาวไฮดรา (Hydra)
11. ดาวซอมบี้แห่งกลุ่มดาวนายพราน - บีเทลจุส (Betelgeuse)
บีเทลจุสเป็น “ดาวมหายักษ์แดง” (red supergiant) ที่อยู่ในช่วงท้ายของอายุขัย อยู่ห่างจากโลกประมาณ 550-700 ปีแสง มีขนาดใหญ่มากจนหากนำมาวางแทนดวงอาทิตย์ ผิวดาวจะแผ่ไปถึงวงโคจรของดาวพฤหัสบดี ช่วงปลายปี ค.ศ. 2019 ถึงต้นปี ค.ศ. 2020 ดาวบีเทลจุสมีความสว่างลดลงอย่างผิดปกติ จนเกิดกระแสคาดการณ์ว่าอาจกำลังจะระเบิด อย่างไรก็ตาม การศึกษาภายหลังพบว่าเกิดจากดาวพ่นมวลออกมา แล้วมวลนั้นเย็นตัวลงกลายเป็นฝุ่นบดบังแสงไว้ชั่วคราว นักดาราศาสตร์คาดว่าบีเทลจุสจะระเบิดเป็นซูเปอร์โนวาในอีกราวแสนปีข้างหน้า ดาวดวงนี้จึงเปรียบเหมือนซอมบี้ที่ใกล้ตายแต่ยังไม่ตาย
12. เทพแห่งยมโลก - พลูโต (Pluto)
พลูโตได้ชื่อตามเทพเจ้าแห่งยมโลกของโรมัน โดยผู้เสนอชื่อคือเวนิเชีย เบอร์นีย์ (Venetia Burney) เด็กหญิงวัย 11 ปีจากเมืองออกซ์ฟอร์ด ประเทศอังกฤษ ในปี ค.ศ. 1930 ซึ่งเป็นชื่อที่เหมาะกับโลกอันโดดเดี่ยวในความมืดและหนาวเหน็บ เนื่องจากพลูโตอยู่ห่างจากดวงอาทิตย์เฉลี่ยราว 5,900 ล้านกิโลเมตร และมีอุณหภูมิพื้นผิวต่ำราว -230 องศาเซลเซียส ในอดีตเคยเป็นดาวเคราะห์ดวงที่ 9 ในระบบสุริยะ แต่ปัจจุบันถูกจัดให้เป็น “ดาวเคราะห์แคระ” (dwarf planet) เนื่องจากไม่สามารถกวาดวัตถุอื่นในแนววงโคจรของตัวเองให้หมดไปได้ ซึ่งเป็นหนึ่งในเกณฑ์ของดาวเคราะห์ตามนิยามที่สหพันธ์ดาราศาสตร์สากล (IAU) กำหนดขึ้นในปี ค.ศ. 2006
เรียบเรียง : นายศุภฤกษ์ คฤหานนท์ - ผู้ช่วยผู้อำนวยการ
นายธนกร อังค์วัฒนะ - เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์ สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (องค์การมหาชน)
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
