ก้อนอิฐในมือสามัญชน

โลกใบเก่า vs ทุนนิยมใหม่ ที่สภาวะยกเว้นปลดปล่อยการขูดรีดให้เสรี สิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือ การต่อสู้และต่อต้านของแรงงานทาสกลุ่มใหม่ทั่วโลก

สังคมไทยไม่สามารถดำเนินไปบนสมมุติฐานว่าคนทุกคนหรือทุกกลุ่มมีความสามารถในการเข้าถึงโลกดิจิทัลในระดับเดียวกันอีกต่อไป เพราะการเพิกเฉยเท่ากับว่าสถาบันทางสังคมต่าง ๆ ไม่ว่าระบบการศึกษา การแข่งขันทางเศรษฐกิจ หรือตลาดแรงงาน จงใจที่จะให้แต้มต่อกับกลุ่มคนที่มีความได้เปรียบ

“ดราม่าฟู๊ดแพนด้า” ไม่สามารถทำให้คนตั้งคำถาม ถึงอำนาจของแพลตฟอร์มและสถานะคนงานของไรเดอร์?

เมื่อกฎเกณฑ์ไม่เป็นธรรม จึงเป็นธรรมดาที่การแข่งขันย่อมไม่เป็นธรรมตามไปด้วย และผู้เล่นที่กำลังเสียเปรียบในสนามรบอันป่าเถื่อนของธุรกิจแพลตฟอร์มกลับเป็นผู้มีส่วนได้เสียที่เหลือทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นคนงาน ผู้บริโภค หรือร้านค้า-ผู้ค้ารายย่อย

ลองจินตนาการกันว่าหากเวลาส่วนใหญ่ในการทำงานของคุณหมดไปกับการรอ เวลาที่ถูกใช้ในการทำงานอาจมีน้อย แต่ตราบเท่าที่คุณได้รับค่าตอบแทนจากเวลาที่คุณใช้ไปทั้งหมด ก็คงไม่มีปัญหาอะไรกับการต้องรอ

“อาหารจากเหงื่อและเลือดของคนงาน” ไรเดอร์ส่งอาหารชาวจีนคนหนึ่ง ที่เปลวไฟกำลังลุกไหม้จนเกิดควันไฟขึ้นบนร่าง กลายเป็นไวรัลไปทั่วประเทศจีน หลังจากเขาถูกปฏิเสธการจ่ายค่าแรงที่แพลตฟอร์มยึดเอาไว้

หากคุณเป็นพนักงานทำความสะอาด ลองจินตนาการใหม่ โดยลบภาพจำเดิมที่ค่าตอบแทนจากการทำงานของคุณแต่ละครั้ง ถูกกำหนดจากใครคนหนึ่งหรือคนกลุ่มหนึ่ง ที่เขาหรือพวกเขาอาจไม่เคยแม้แต่จับด้ามไม้กวาดขึ้นมาทำความสะอาดบ้านตัวเอง และไม่ต้องพูดถึงว่าพวกเขาเข้าใจคุณค่าของงานทำความสะอาดของคุณแค่ไหน

โควิด-19 กำลังทำให้สภาพ “นิวโลว์” ต่ำลงได้อีก เมื่อความเสี่ยงของคนทำงานสวนทางกับความรับผิดชอบของบริษัทแพลตฟอร์ม

ร่วมหาคำตอบในบทความนี้ ว่าอะไรทำให้แพลตฟอร์มที่ทำหน้าที่คล้าย ‘พ็อดแคสต์’ และ ‘โทรศัพท์’ แบบประชุมรวมสายได้รับความนิยมอย่างมากในเวลาสั้นๆ ปรากฏการณ์แห่สมัครคลับเฮาส์บอกอะไรกับเรา การตลาดของแพลตฟอร์มน้องใหม่นี้กำลังสะท้อนให้เห็นอะไรบ้าง ทำไมผู้คนไม่น้อยจึงยอมเสียเงินหลักร้อยไปจนถึงพันเพื่อซื้อคำเชิญเข้าร่วม (invitation) ที่มีคนแอบเอามาขายต่อทางอินเทอร์เน็ต หรือรอคอยอย่างใจจดจ่อให้ถึงคิวที่เหล่า ‘ประชากรแอนดรอยด์’ จะได้เข้าไปฟังบ้าง

เพราะเหตุใด สตาร์ทอัพที่กำลังกำหนดความหมายใหม่ให้กับงาน โดยฉีกสัญญาประชาคมของระบบการจ้างงานแบบเดิมนั้น กลับได้รับคำยกย่องจากสังคมและได้รับการสนับสนุนจากนักลงทุน จนทำให้คุณสมบัติของ “ดิสรัปชั่น” กลายเป็นเกณฑ์ของสตาร์ทอัพที่ดี อาจเป็นเพราะ “ดิสรัปชั่น” ที่เกิดขึ้นนั้น ยังดิสรัปไม่พอ

รูปแบบของการจ้างงานของอูเบอร์ กลายเป็นโมเดลกระแสหลัก กำหนดรูปแบบการจ้างงานที่เป็น “มาตรฐาน” ของแพลตฟอร์มในภาพรวม โมเดลนี้ทำให้เกิดรูปแบบการจ้างงานที่เฉพาะเจาะจงรูปแบบหนึ่ง คือ ดูดเอาทรัพยากรมาใช้อย่างสิ้นเปลือง (extractive) และเอาเปรียบขูดรีด (exploitative) ทั้งที่มันไม่จำเป็นต้องเป็นแบบนั้น

ในช่วงห้าปีที่ผ่านมา สังคมไทยได้เห็นการเจริญเติบโตอย่างก้าวกระโดดของธุรกิจแพลตฟอร์ม เช่นการเติบโตของแพลตฟอร์มเดลิเวอรีในเขตเมือง ภาพของไรเดอร์ส่งอาหารกลายเป็นภาพชินตา ฝูงชนของพนักงานเดลิเวอรี่หลากสีกลายเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์ของเมืองใหญ่