ส่องพัฒนาการ "ไอโอ" รับมืออย่างไรในยุคที่สื่อถูกโจมตี

สำรวจพัฒนาการ "ไอโอ" เสพสื่ออย่างไรไม่ให้ตกเป็นเครื่องมือโจมตี

ปรากฏการณ์ไอโอ (IO) ที่ตึงเครียดมากขึ้นในประเทศไทยช่วงที่ผ่านมา ผู้ได้รับผลกระทบในกรณีของ "ฐปนีย์ เอียดศรีไชย" ผู้สื่อข่าวและผู้ก่อตั้ง The Reporter แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ได้เปิดเวที Talk อะ Rights พูดคุยเรื่องไอโอ ถึงความจริง ผลกระทบ ความรับผิดชอบและมาตรการแก้ไข

จันจิรา สมบัติพูนศิริ นักวิจัยสถาบัน The German Institute for Global and Area Studies (GIGA) เปิดเผยข้อมูลวิจัยว่า ไอโอไม่ใช่การปฏิบัติการข่าวสารรูปแบบในอดีต แต่เป็นปฏิบัติการปราบข้อมูลข่าวสาร ซึ่งไปไกลมากกว่าไอโอโดยรัฐ ตามการเปลี่ยนแปลงของโซเชียลมีเดีย

ไอโอมีการจัดตั้งที่ส่งต่อข้อความอย่างใดอย่างหนึ่ง มีงบประมาณการจ้างคน ใช้อัลกอริทึม (algorithm) เพิ่มเอนเกจหรือการเข้าถึง (engagement) ไปสู่การสร้างพลังให้กับเรื่องเล่าให้คนติดตาม

เป็นพฤติกรรมการส่งต่อข้อความเดิม ๆ เนื้อหามีความหลากหลาย โดยเนื้อหาเชิงลบเป็นการใส่ร้ายป้ายสีที่สร้างความเสื่อมเสียชื่อเสียง เชิงบวกที่ยกย่องเชิดชู และเนื้อหาสีเทาในการส่งข้อความเดิมซ้ำ ๆ ทำให้ข้อความอื่นหายไป และตรวจเจอการใช้โปรแกรมผสมการเขียนโค้ดและใช้ AI สร้างภาพเพื่อส่งต่อเนื้อหาด้วยเช่นกัน

คนไทยต้องการคอนเทนต์ออริจินัลมากขึ้น สถิติข้อมูลจึงเจอการทำงานร่วมกันระหว่างคนกับโปรแกรมมากขึ้น และมีการส่งต่อในบัญชีเครือข่ายของเขาหรือคลังไอโอนับได้หมื่น ๆ บัญชี

"การปฏิบัติการปราบข้อมูลข่าวสารที่มียอดแชร์เยอะในช่วงเวลาสั้น ๆ ดูเหมือนกระแสของมนุษย์ จึงไม่สามารถสรุปว่าใครเป็นผู้ก่อตั้งและแบ่งแยกอย่างชัดเจนได้ว่า ข้อความไหนผ่านการจัดตั้งหรือออร์แกนิก" จันจิรา กล่าว

ฐปนีย์ เอียดศรีไชย

ขณะที่ ฐปนีย์ เอียดศรีไชย ผู้สื่อข่าวที่ได้รับผลกระทบจากไอโอ เปิดเผยกระบวนการการทำระบบไอโอ เริ่มจากเพจไอโอ มีอินฟลูเอนเซอร์มาขยาย ร่วมกับการใช้เอไอ และมีสื่อสำนักข่าวเอาเนื้อหาไปทำข่าวต่อ ปฏิบัติการไอโอส่งผลกระทบทางด้านจิตใจและความน่าเชื่อถือในการทำงานข่าวและคนที่ถูกทำให้เสื่อมเสียชื่อเสียง

กลัวมากที่สุดคือการถูกลดทอนความน่าเชื่อถือในการเป็นนักข่าว คุณค่าของการเป็นนักข่าวถูกทำให้หายไป กระทบไปยังสำนักข่าวตน รวมถึงด้านจิตใจที่กระทบต่อคนอื่นด้วย จนต้องตัดสินใจไปพบนักจิตวิทยา

สฤณี อาชวานันทกุล นักวิชาการด้านธุรกิจและการเงิน มองว่า ปัจจัยที่ทำให้ไอโอประสบความสำเร็จ เพราะพัฒนาการที่ถูกทำให้คนเห็นว่า ไอโอโดยรัฐของหน่วยงานความมั่นคงในปฏิบัติการทางจิตวิทยายังมีประโยชน์ ทั้งที่ไอโอโดยรัฐหรือเอกชนไม่แตกต่างกัน

ไอโอโดยรัฐมีโครงสร้างที่เข้มแข็งมากขึ้น จากความสามารถด้านงบประมาณ มีระบบปฏิบัติการ (operation) เข้ากับการโจมตีทางไซเบอร์ (cyber attack)

เงื่อนไขการปฏิบัติการที่สนับสนุนให้รัฐใช้เอไอเข้ามามีบทบาท อย่างกรณีความขัดแย้งไทย-กัมพูชา ซึ่งทำให้คนยอมรับให้มีการทำปฏิบัติการไอโอมากขึ้น

นักวิชาการด้านธุรกิจและการเงิน ยังบอกถึงไอโอจากเอกชนว่า บริษัทเอเจนซีที่รับงานทำประชาสัมพันธ์สำคัญอย่างมากในนิเวศสื่อ ที่จะต้องมีความรับผิดชอบทางธุรกิจ และไม่ควรรับงานทำสื่อให้ไอโอ

เทวฤทธิ์ มณีฉาย

เชื่อมโยงกับที่ เทวฤทธิ์ มณีฉาย สมาชิกวุฒิสภา ชี้ว่า รายละเอียดข้อมูลงบประมาณของกองทัพ เกี่ยวข้องกับงบด้านต่าง ๆ หรือ "งบลับ" ที่ตรวจสอบลงลึกไม่ได้ และเปิดเผยเอกสารที่เป็นคู่มือการสื่อสารทางยุทธศาสตร์กองทัพไทยของวิทยาลัยป้องกันราชอาณาจักร (วปอ.) ปี 2559 จะเห็นว่าปฏิบัติการไอโอมีจริง

ปฏิเสธไม่ได้ว่ารัฐไทยมีปฏิบัติการเช่นนี้ จากตัวอย่างการฟ้องศาลปกครอง แม้จะเป็นเอกสารราชการจริง แต่ศาลให้เหตุผลว่าอาจเป็นการปฏิบัติหน้าที่ในเวลาส่วนตัว

ไอโอที่ไม่หยุดพัฒนา : ประเทศไทยมีความคืบหน้ามาตรการป้องกันอย่างไร

ปรากฏการณ์ไอโอที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องและมีผู้ได้รับผลกระทบไม่เพียงแต่ผู้ที่ตกเป็นเป้าหมาย ไม่ว่านักปกป้องสิทธิมนุษยชน หรือผู้สื่อข่าว แต่ยังส่งผลกระทบต่อทุกคนในสังคมได้เช่นเดียวกัน อาจทำให้ผู้เสพสื่อหรือผู้ที่ใช้แพลตฟอร์มต่าง ๆ ติดตามข่าวสารเกิดความสับสนในข้อมูลการสื่อสาร และเข้าใจข้อมูลบิดเบือนที่ถูกโจมตี

ชัยฤทธิ์ ยนเปี่ยม อุปนายกฝ่ายสิทธิเสรีภาพและการปฏิรูปสื่อ สมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย ชี้ว่า พฤติกรรมของไอโอที่เกิดขึ้นกระทบต่อความปลอดภัยของสื่อมวลชนอย่างชัดเจน หากสื่อไม่มีความเข้มแข็งในการทำหน้าที่มากพอ

การทำงานของสมาคมฯ มีการตรวจสอบสถานการณ์ที่เกิดขึ้นด้วยการมอนิเตอร์และไล่ตรวจสอบเพจที่มีความน่าสงสัย เข้าข่ายเป็นบัญชีไอโออยู่ตลอดเวลา และใช้วิธีการออกหนังสือแจ้งเตือนเพื่อสกัดกั้นเหตุที่จะเกิดขึ้น

ชัยฤทธิ์ ยนเปี่ยม

สมาคมฯ มีการจัดหาทนายความด้วยการทำ MOU ร่วมกับสภาทนายความ ให้การช่วยเหลือแก่ผู้สื่อข่าวที่ถูกคุกคาม เป็นการสร้างความเชื่อมั่นและช่วยลดความกังวลใจของผู้สื่อข่าว ให้ปฏิบัติหน้าที่ได้เต็มที่ และชี้ว่ากระบวนการไอโอเป็นการทำผิดกฎหมายตามรัฐธรรมนูญและที่ระบุในกฎหมายอื่น

สมาคมต้องทำหน้าที่รักษาผู้สื่อข่าวที่ทำหน้าที่เป็นปากเป็นปากเป็นเสียงของสังคม

ด้านนารีลักษณ์ แพไชยภูมิ ผู้อำนวยการกองกฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม ให้สัมภาษณ์กับไทยพีบีเอสว่า ภาพข่าวที่เห็นการนำไอโอมาใช้ปั่นกระแสต่าง ๆ ปัจจุบันยังไม่มีการเก็บข้อมูลเฉพาะว่ามีการใช้ไอโอจำนวนกี่เคส และประเด็นใดบ้าง แต่มองว่าเป็นความจำเป็นเร่งด่วนที่จะต้องพัฒนาระบบข้อมูล

นารีลักษณ์ แพไชยภูมิ

หน่วยงานหลักที่ดูแลเรื่องไอโอคือ กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) และตำรวจไซเบอร์ ส่วนกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม มีหน้าที่ให้ความช่วยเหลือที่เน้นให้คำปรึกษาทางกฎหมาย รับเรื่องร้องเรียน และให้ความคุ้มครองพยาน

ไอโอในปัจจุบันมีเยอะขึ้น จึงต้องพัฒนาระบบปฏิบัติการของหน่วยงานราชการในการสืบสวนสอบสวนให้มีผู้เชี่ยวชาญมากขึ้น และมาตรการตรวจสอบติดตามที่รวดเร็ว การพัฒนากฎหมายและนโยบายเท่าทันเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ให้ทันสถานการณ์

ส่วนผู้ร่วมเสวนามองการแก้ปัญหาไอโอว่า แพลตฟอร์มคือต้นเหตุที่เปิดให้มีการสร้างเนื้อหาส่งต่อความเกลียดชัง แม้มีระบบคัดกรอง แต่ปัจจุบันไม่สามารถตรวจสอบได้ทั้งหมด และจะต้องทำให้แพลตฟอร์มต่าง ๆ ให้ความสำคัญกับปัญหาที่เกิดขึ้น

การป้องกันที่ดีจะต้องมีการทำข้อมูลทางสถิติที่เป็นระบบ สร้างทักษะการป้องกันภัยคุกคามบนโลกออนไลน์ (digital security) และทำความเข้าใจให้ประชาชนรู้เท่าทันสื่อ (critical media literacy) ที่เกิดจากไอโอ

รายงานโดย : ธารารัตน์ วิจาราณ์ นักศึกษาฝึกงาน โต๊ะข่าวสังคมและสถานการณ์ทั่วไป ไทยพีบีเอส

อ่านข่าว

"คอร์รัปชันภาครัฐ" ฉุดต้นทุนธุรกิจพุ่ง 58% เปิด 10 หน่วยงาน รับสินบนสูงสุด

เปิดขบวนการ "นอมินี" เกาะพะงัน อ้างมีเจ้าหน้าที่รัฐเอี่ยวช่วยต่างชาติ

คณะกรรมการกลั่นกรองฯ ไฟเขียว "ไทยช่วยไทยพลัส" ประเดิมใช้เงินกู้ 4 แสนล้าน