วช. ผนึก 3 จังหวัดภาคเหนือ ใช้ 69 งานวิจัยแก้ PM2.5 ชูภูมิปัญญาชาติพันธุ์จัดการไฟป่า

การประชุมเชิงปฏิบัติการชี้แจงแผนติดตามและขับเคลื่อนการบูรณาการงานวิจัย PM2.5 จังหวัดเชียงราย ลำปาง และพะเยา จัดขึ้นเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ที่ จ.เชียงราย โดยมีผู้บริหารหน่วยงานภาครัฐ นักวิจัย เกษตรกร และภาคประชาสังคมเข้าร่วมประมาณ 100 คน เพื่อแลกเปลี่ยนสถานการณ์และนำผลงานวิจัยไปเชื่อมโยงกับแผนแก้ไขปัญหาระดับจังหวัด

นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า จังหวัดให้ความสำคัญกับการนำผลงานวิจัยและนวัตกรรมมาใช้แก้ไขปัญหาในพื้นที่ เนื่องจากที่ผ่านมาแม้หลายหน่วยงานจะมีแผนรองรับ แต่ปัญหาบางส่วนยังวนเวียนและไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเป็นรูปธรรม จึงต้องนำองค์ความรู้จากนักวิจัยที่ทำงานร่วมกับชุมชนมาต่อยอดให้เกิดประโยชน์จริง

โดยจังหวัดจะนำผลการวิจัยไปสนับสนุนการทำงานของกลไกระดับพื้นที่ โดยเฉพาะระดับตำบล พร้อมเชื่อมโยงแผนของหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งการสำรวจพื้นที่ การจัดทำแผนที่ และการเตรียมมาตรการป้องกันล่วงหน้า ไม่รอให้เกิดปัญหาแล้วจึงเข้าไปแก้ไข รวมถึงนำรูปแบบนวัตกรรมไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่เสี่ยงและเชื่อมโยงกับจังหวัดใกล้เคียง

ด้าน ดร.วิภารัตน์ ดีอ่อง ผู้อำนวยการสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ กล่าวว่า ความร่วมมือระหว่าง วช. กับจังหวัดต่าง ๆ เริ่มต้นตั้งแต่ปี 2568 ผ่านการจัดทำบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) ซึ่งไม่ใช่เป้าหมายหรือผลสำเร็จสุดท้าย แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการทำงานร่วมกันระหว่างนักวิจัย จังหวัด และภาคส่วนต่าง ๆ

ที่ผ่านมา มีการนำองค์ความรู้และเครื่องมือที่นักวิจัยพัฒนาสะสมไว้หลายปี มาต่อยอดและขยายผลในพื้นที่ ทั้งการแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 ไฟป่า การเผาในภาคเกษตร และปัญหาพื้นที่ชายแดน โดยระยะต่อไปจะเน้นการพัฒนาพื้นที่ต้นแบบและพื้นที่นำร่อง (Pilot Area) ที่สามารถแสดงให้เห็นผลสำเร็จได้จริง ก่อนนำไปขยายผลในพื้นที่อื่น

ขณะที่นายประลอง ดำรงค์ไทย ผู้อำนวยการแผนงาน ผู้ทรงคุณวุฒิและผู้บริหาร วช. เปิดเผยว่า การบูรณาการครั้งนี้มีโครงการวิจัยรวม 69 โครงการ แบ่งเป็น จ.เชียงราย 25 โครงการ จ.ลำปาง 20 โครงการ และ จ.พะเยา 20 โครงการ โดยจะนำงานวิจัยและนวัตกรรมจากหน่วยงานด้านวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (ววน.) มาวิเคราะห์ปัญหาและจัดทำแนวทางแก้ไขให้สอดคล้องกับสถานการณ์ของแต่ละจังหวัด

องค์ความรู้และเครื่องมือที่นำมาใช้ครอบคลุมการจัดการภาคเกษตรเพื่อลดการเผา การป้องกันไฟป่า และการจัดการเศษวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร รวมถึงการใช้เทคโนโลยีและแอปพลิเคชันสนับสนุนการทำงาน เพื่อให้ผู้ว่าราชการจังหวัดสามารถนำข้อมูลไปใช้เป็นเครื่องมือขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาได้อย่างเป็นรูปธรรม

ส่วนปัญหาหมอกควันข้ามแดน ดร.วิจารย์ สิมาฉายา ประธานคณะทำงานติดตามความสำเร็จของการบูรณาการแผนบริหารจัดการแก้ไขปัญหา PM2.5 ระดับจังหวัด กล่าวว่า การแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องขยายความร่วมมือไปยังประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งเมียนมาและลาว เนื่องจากฝุ่น PM2.5 สามารถเคลื่อนย้ายข้ามพรมแดนได้ การเผาในประเทศหนึ่งจึงอาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพอากาศในอีกประเทศหนึ่ง

แนวทางสำคัญคือการเข้าไปจัดการปัญหาตั้งแต่ต้นทาง โดยถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเกษตรบนพื้นที่สูงที่ไม่ใช้วิธีเผา ซึ่งมีลักษณะปัญหาคล้ายคลึงกับประเทศไทย พร้อมสนับสนุนให้เมียนมาจัดทำแผนปฏิบัติการ (Action Plan) เพื่อปรับเปลี่ยนรูปแบบการเกษตร ลดการเผา และส่งเสริมอาชีพทางเลือก เช่น การปลูกไม้ผลและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรในพื้นที่

ส่วนประเทศลาวมีการพัฒนาพื้นที่นำร่องเพื่อปรับเปลี่ยนวิถีเกษตรกรรม รวมถึงความร่วมมือในรูปแบบเมืองคู่ขนานระหว่างชุมชนชายแดนไทย-ลาว เช่น พื้นที่ อ.เวียงแก่น จ.เชียงราย กับชุมชนฝั่งลาว เพื่อประสานงานป้องกันและดับไฟป่าที่อาจลุกลามข้ามพรมแดน

ขณะที่อีกหนึ่งรูปแบบการจัดการไฟที่นักวิชาการเสนอ คือการนำภูมิปัญญาชาติพันธุ์มาพัฒนาเป็นนวัตกรรมจัดการไฟในชุมชน

ผศ.ดร.สุวิชาน พัฒนาไพรวัลย์ อาจารย์ประจำสำนักวิชาศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า โครงการนี้เป็นการขยายผลภูมิปัญญาการจัดการไฟของชุมชนปกาเกอะญอไปสู่กลุ่มชาติพันธุ์อื่น ผ่านนวัตกรรม 9+1 ที่ประกอบด้วยการทำแนวกันไฟ 3 ชั้น การพัฒนาระบบสื่อสารและแจ้งเตือน ทั้งการบอกต่อ กลุ่มไลน์ วิทยุสื่อสาร และรถจักรยานยนต์สื่อสารเคลื่อนที่ ตลอดจนการแบ่งหน้าที่คนในชุมชนเพื่อเฝ้าระวังไฟ

หัวใจสำคัญไม่ใช่การห้ามใช้ไฟทั้งหมด แต่เป็นการใช้ไฟอย่างมีความรับผิดชอบ โดยกำหนดพื้นที่ เวลา และผู้รับผิดชอบให้ชัดเจน ผู้จุดไฟต้องเป็นผู้ควบคุมและดับไฟเอง พร้อมใช้ความรู้ในการสังเกตทิศทางลมและสภาพพื้นที่ เพื่อป้องกันไม่ให้ไฟลุกลาม

นอกจากนี้ ยังเชื่อมโยงการจัดการไฟกับวิถีชีวิตและเศรษฐกิจของชุมชน เช่น การดูแลพื้นที่เลี้ยงสัตว์ การปลูกกาแฟ อะโวคาโด และลูกพลับ เพื่อสร้างรายได้และแรงจูงใจให้คนในชุมชนดูแลรักษาพื้นที่ของตนเอง

สำหรับองค์ประกอบที่ 10 คือการติดตามตรวจสอบด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) เพื่อบันทึกข้อมูลพื้นที่การใช้ไฟรายครอบครัว กำหนดขอบเขตและความรับผิดชอบ รวมถึงใช้กล้อง CCTV ช่วยติดตามสถานการณ์

ผศ.ดร.สุวิชาน ระบุว่า ชุมชนต้นแบบมีจุดความร้อนจากการใช้ไฟในพื้นที่ไร่หมุนเวียนประมาณ 28 จุดต่อปี สอดคล้องกับจำนวน 28 ครอบครัว แม้พื้นที่การใช้ไฟจะเปลี่ยนไปตามรอบการหมุนเวียนพื้นที่ แต่สามารถควบคุมการใช้ไฟให้สิ้นสุดภายในระยะเวลาไม่เกิน 3 วัน

โครงการดังกล่าวเริ่มต้นจาก 27 ชุมชนในปีแรก ก่อนขยายเป็น 40 ชุมชนในปีที่สอง ครอบคลุม 4 อำเภอ ได้แก่ เวียงป่าเป้า แม่สรวย เมืองเชียงราย และแม่ฟ้าหลวง

การจัดการไฟอย่างยั่งยืนต้องยอมรับบทบาทของชุมชน เพราะคนในพื้นที่เป็นกลุ่มแรกที่เข้าถึงจุดเกิดไฟและอยู่ดูแลสถานการณ์จนคลี่คลาย การเปิดโอกาสให้ชุมชนมีสิทธิและมีส่วนร่วมในการจัดการพื้นที่ จึงเป็นกลไกสำคัญในการลดไฟป่าและฝุ่นควันในระยะยาว

ทั้งนี้ การประชุมครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงการนำเสนอผลงานวิจัย แต่เป็นความพยายามเชื่อมโยงองค์ความรู้ เทคโนโลยี และภูมิปัญญาท้องถิ่น เข้ากับแผนบริหารจัดการของจังหวัด เพื่อให้การแก้ไขปัญหา PM2.5 ครอบคลุมตั้งแต่ระดับชุมชนไปจนถึงความร่วมมือระหว่างประเทศ

โกวิทย์ บุญธรรม ไทยพีบีเอส รายงาน