“ช้าง” ในสื่อไทยมักถูกนำเสนอผ่านภาพจำที่เต็มไปด้วยความงามสง่า ความผูกพันกับประวัติศาสตร์ชาติ หรือไม่ก็ความน่ารักซื่อใสไร้เดียงสา แต่ในสารคดีเรื่องนี้ เรากลับได้เห็นช้างในอีกรูปลักษณ์หนึ่งซึ่งทั้งอันตราย น่าหวาดหวั่นใจ และชวนให้ตั้งคำถามว่าสัตว์ป่าที่ถูกมองว่าเป็นมิตรกับมนุษย์มาแสนนานนั้น แท้จริงแล้วทั้งสองฝ่ายยังสามารถเป็นเพื่อนกันได้อยู่หรือไม่
Unfriend Elephants เป็นตอนหนึ่งในสารคดีชุด The Sixth Mass Extinction: การสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ครั้งที่ 6 กำกับโดย วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ ผู้ทำงานด้านสารคดีและสิ่งแวดล้อมมายาวนาน และเคยทำงานข่าวในพื้นที่จริงมาแล้วนับไม่ถ้วน สารคดีเรื่องนี้ใช้เวลาถ่ายทำนานราวสองปี โดยต้องเข้าไปทำงานในพื้นที่ที่มีช้างป่าอาศัยอยู่จริงซึ่งแปลว่าทีมงานจำเป็นต้องยอมรับความเสี่ยงที่ไม่อาจประเมินล่วงหน้าได้ ทั้งจากภูมิประเทศ สภาพแวดล้อม และพฤติกรรมของสัตว์ป่า
วันชัยเลือกเล่าเรื่องช้างป่าที่ระยะหลังมักตกเป็นข่าวการรุกล้ำพื้นที่ไร่นาของมนุษย์ ทำลายพืชผล หรือถึงขั้นทำร้ายผู้คน ซึ่งบ่อยครั้งข่าวเหล่านั้นมักจบลงด้วยคำอธิบายเดิม ๆ ไม่ว่าจะเป็นความเสื่อมโทรมของป่าที่บีบให้ช้างต้องออกมาหาอาหารภายนอก หรือการมีช้างจำนวนมากเกินกว่าพื้นที่อยู่อาศัยของมันจะรองรับได้ อย่างไรก็ตาม สารคดีไม่ได้หยุดอยู่แค่คำอธิบายเหล่านี้ หากก้าวข้ามไปสู่ประเด็นที่น่าใคร่ครวญกว่า นั่นคือเรื่องของ “พื้นที่ทับซ้อน”
คำสั้น ๆ คำนี้มีความเกี่ยวข้องอย่างลึกซึ้งกับการตัดสินใจเชิงนโยบายที่ลากยาวมาหลายทศวรรษ ทั้งการพัฒนา การจัดสรรที่ดิน และการขยายเศรษฐกิจของทั้งภาครัฐและเอกชน ซึ่งมักมองผืนป่าในฐานะแหล่งทรัพยากรสำรอง มากกว่าจะมองว่าเป็นระบบนิเวศที่มีสรรพชีวิต สารคดีพาเราไปยังหลายพื้นที่ทั่วประเทศเพื่อเล่าให้เห็นว่า ปัญหาการรุกล้ำก้ำเกินกันระหว่างสัตว์ป่ากับคนนั้นไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะจุด แต่มันเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่าและดำเนินไปภายใต้รูปแบบเดิม ๆ เสมอนั่นคือ พื้นที่ป่าหดเล็กลง เส้นทางดั้งเดิมของช้างถูกตัดขาด แหล่งอาหารไม่เพียงพอ และเมื่อช้างต้องเอาชีวิตรอด พื้นที่เกษตรของมนุษย์ก็กลายเป็นคำตอบที่มันไม่จำเป็นต้องขออนุญาตใคร
เราอาจคุ้นเคยกับเรื่องราวเหล่านี้ในมุมของการอนุรักษ์กันมาบ้าง แต่น่าสนใจที่สารคดีเรื่องนี้ยังเปิดพื้นที่ให้เราได้ฟังเสียงของชาวบ้านผู้ได้รับความเสียหายด้วย การถูกช้างป่าทำลายไร่นาหมายถึงการต้องสูญเสียรายได้ หนี้สินที่เพิ่มขึ้น และความไม่มั่นคงของชีวิตในแต่ละฤดูกาล ความขัดแย้งระหว่างพวกเขากับช้างจึงไม่อาจถูกมองเป็นแค่ขาวกับดำ หรือเป็นเพียงความขัดแย้งระหว่างคนกับธรรมชาติในมิติแบน ๆ ได้ เพราะแท้จริงแล้ว ชาวบ้านเองก็เป็นเพียงคนธรรมดาที่ต้องเผชิญกับผลลัพธ์จากโครงสร้างการจัดการทรัพยากรที่พวกเขาไม่เคยมีส่วนร่วมในการออกแบบใด ๆ ทั้งสิ้น
อีกประเด็นที่สารคดีถ่ายทอดได้อย่างน่าสนใจคือ ความชาญฉลาดของช้างซึ่งปรับตัวได้รวดเร็วมาก เมื่อมนุษย์พยายามรับมือกับการรุกล้ำของมันด้วยมาตรการต่าง ๆ ช้างก็สามารถเรียนรู้และหาหนทางให้ตัวเองได้เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนเส้นทาง เลี่ยงแนวป้องกัน แถมมันยังจดจำรูปแบบการจัดการของมนุษย์ได้แม่นยำอีกด้วย ขณะที่ในทางกลับกัน มาตรการของรัฐและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกลับขยับตัวอย่างเชื่องช้า ขาดการบูรณาการ และมักเป็นเพียงการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าที่เกิดขึ้นไปแล้ว
ชื่อเรื่อง Unfriend Elephants จึงไม่ได้หมายถึงการที่มนุษย์ต้องตัดญาติขาดมิตรกับช้าง แต่หมายถึงสถานการณ์ที่ความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองฝ่ายกำลังถูกผลักให้เดินมาถึงจุดที่ไม่อาจอยู่ร่วมกันด้วยความรักได้อีกต่อไป และการที่คำบรรยายเพื่อประชาสัมพันธ์สารคดีเรื่องนี้มีข้อความว่า ความพยายามรับมือกับปัญหาของมนุษย์ “เป็นความพยายามที่ล้มเหลว” นั้นก็ถือว่าใช้คำไม่เกินจริง เพราะสิ่งที่สารคดีเอ่ยย้ำอย่างชัดเจนคือ ปัญหานี้ไม่อาจแก้ได้ด้วยแนวคิดที่ล้าสมัย หรือด้วยเครื่องมือและเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่จำเป็นต้องแก้ไขโครงสร้างการใช้พื้นที่และเศรษฐกิจชนบทอันเป็นรากของความขัดแย้งทั้งหมด
▶ ติดตามสารคดี Unfriend Elephants สารคดีผลิตโดยฝีมือคนไทย กล่าวถึงความพยายามในการแก้ปัญหาพื้นที่ทับซ้อนระหว่าง ช้างป่า มนุษย์ และสิ่งแวดล้อม วิกฤตความขัดแย้งที่เกิดขึ้นนี้ ก่อให้เกิดความยากและความซับซ้อนมากขึ้นเรื่อย ๆ สุดท้าย ต้องกลายเป็นความล้มเหลว
รับชมได้ทาง www.VIPA.me และ VIPA Application
