คนไทยรักการอ่าน ลบมายาคติ “คนไทยอ่านหนังสือปีละ 8 บรรทัด”

“คนไทยอ่านหนังสือปีละ 8 บรรทัด” ไม่ว่าเวลาจะผ่านไปนานแค่ไหน ประโยคนี้ก็ยังถูกหยิบยกขึ้นมาเพื่อแสดงให้เห็นว่าสังคมไทยไม่ได้เป็นสังคมแห่งการอ่าน ควบคู่ไปกับความเชื่อที่ว่าหนังสือเล่มกำลังจะถูกหนังสือออนไลน์ (e-book) เข้ามาแทนที่ เป็นภาพจำที่ฝังอยู่ในสังคมไทย ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว อาจไม่ได้ใกล้เคียงกับสิ่งที่กล่าวอ้างมาเลยด้วยซ้ำ

งานมหกรรมหนังสือระดับชาติ ครั้งที่ 31 ที่เพิ่งปิดฉากลงเมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน 2569 น่าจะตอบข้อสงสัยนี้ได้เป็นอย่างดี เพราะมีผู้เข้าชมงานที่คาดว่ากว่า 1.4 ล้านคน และเม็ดเงินสะพัดมากกว่า 500 ล้านบาท โดยกลุ่ม Gen Z มีสัดส่วนผู้เข้าชมสูงสุด ตามผลสำรวจของสมาคมผู้จัดพิมพ์และผู้จำหน่ายหนังสือแห่งประเทศไทย (PUBAT)

Thai PBS ขอชวนผู้อ่านทุกท่านย้อนดูเรื่องราวเบื้องหลัง ตั้งแต่ที่มาของประโยค “ปีละ 8 บรรทัด” พฤติกรรมของนักอ่านที่เรียกกันว่า “กองดอง” ไปจนถึงพฤติกรรมการอ่านของนักอ่าน Gen Z ร่วมสำรวจโลกของคนรักการอ่านไปพร้อม ๆ กัน

คนไทยอ่านหนังสือปีละ 8 บรรทัด มีที่มาจากไหน

จากการค้นหาบนพบว่าประโยคนี้เคยปรากฏในงานวันที่ระลึกสากลแห่งการรู้หนังสือเมื่อปี พ.ศ. 2555 มีการให้ข้อมูลว่าคนไทยรู้หนังสือเพิ่มขึ้นร้อยละ 97 แต่การอ่านหนังสือยังน้อยเฉลี่ย 8 บรรทัด/ปี ขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านในอาเซียน เช่น มาเลเซีย เวียดนาม อ่านหนังสือเฉลี่ยปีละ 5 เล่ม แต่ไม่ได้บอกว่าเป็นการสำรวจของหน่วยงานใด และมีวิธีการวัดอย่างไร

ผลสำรวจการอ่านของประชากร สะท้อนให้เห็นว่า คนไทยอ่านหนังสือปีละ 8 บรรทัด อาจไม่เป็นความจริง

ย้อนกลับไปนานกว่านั้น ปี พ.ศ. 2549 สำนักงานสถิติแห่งชาติ (สสช.) ได้เคยให้สัมภาษณ์ไว้กับนิตยสาร สารกระตุ้น ระบุว่าไม่ทราบที่มาของตัวเลขนี้ และยังกล่าวอีกว่าเราไม่สามารถแปลงค่าเฉลี่ยในการอ่านหนังสือเป็นจำนวนบรรทัดได้ เนื่องจากความอัตราในการอ่านต่อบรรทัดของแต่ละคนไม่เท่ากัน การแปลงเป็นค่าเฉลี่ยจะมีความคลาดเคลื่อนเป็นอย่างมาก

คนไทยใช้เวลากับการอ่านเฉลี่ย เกือบ 2 ชั่วโมง/วัน

ผลสำรวจการอ่านของประชากร โดย สำนักงานสถิติแห่งชาติ ร่วมกับสำนักงานอุทยานการเรียนรู้ (TK Park) ในปี พ.ศ. 2561 พบว่าคนไทยใช้เวลากับการอ่านเฉลี่ย 80 นาที/วัน นิยมอ่านในรูปแบบเล่ม 88% และอ่านในรูปแบบออนไลน์ (E-book) 75.4% สะท้อนให้เห็นว่าคนไทยยังคงนิยมอ่านหนังสือ และอ่านในรูปแบบออนไลน์เพิ่มมากขึ้น และล่าสุดเมื่อปี 2567 ตัวเลขการอ่านหนังปรับขึ้นอย่างชัดเจน คนไทยมีพฤติกรรมการอ่านเฉลี่ย 113 นาที หรือเกือบ 2 ชั่วโมง/วัน ข้อมูลจากจุดนี้น่าจะพอบอกกับเราได้แล้วว่าปีละ 8 บรรทัด อาจไม่เป็นความจริง

ทุกวันนี้คนไทยอ่านหนังสือกันอย่างไร

เมื่อมองการอ่านให้กว้างขึ้น ผลสำรวจล่าสุดที่ศูนย์วิจัยกสิกรไทยรวบรวมไว้ชี้ว่าคนไทยใช้เวลาอ่านมากกว่าชั่วโมงครึ่งต่อวัน ทั้งข่าว นิยายออนไลน์ และ e-book สะท้อนว่าการอ่านไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่ย้ายไปอยู่ในที่ที่เราหยิบจับขึ้นมาได้ทุกเวลา

การอ่านไม่ได้หายไปไหน แต่กระจายตัวอยู่บนโลกออนไลน์

ส่วนผลสำรวจของ PUBAT มีข้อสังเกตที่น่าสนใจ ผู้ตอบกว่าสี่ในสิบอ่านหนังสือทุกวัน เฉลี่ยราว 22 เล่ม/ปี และเกินครึ่งบอกว่าปีที่ผ่านมาตนเองได้อ่านน้อยกว่าที่อยากอ่าน ความรู้สึกว่า “อยากอ่านให้มากกว่านี้” จึงเป็นสิ่งที่หลายคนมีร่วมกัน

PUBAT ยังระบุอีกว่า งานหนังสือ 2 งานใหญ่ประจำปี คืองานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 54 และมหกรรมหนังสือระดับชาติ ครั้งที่ 31 มีผู้เข้าชมและยอดขายเติบโตขึ้นทั้งสองงาน แนวหนังสือที่ขายดีเป็นพิเศษคือนิยายแนว Romantasy (โรแมนติกแฟนตาซี) แนวสืบสวนสอบสวน และมังงะ จนสำนักพิมพ์ต้องแข่งกันซื้อลิขสิทธิ์หนังสือแปลคุณภาพสูงจากต่างประเทศ และผลสำรวจยังพบว่าผู้ซื้อหนังสือกระดาษแบบออฟไลน์ราวสามในสี่ซื้อจากงานหนังสือ

งานหนังสือมีผู้เข้าร่วมงานเป็นจำนวนมาก

ภาพบรรยากาศวันแรกของมหกรรมหนังสือตามที่ปรากฏในภาพข่าวจากหลายสำนัก คือ นักอ่านจำนวนมากรอหน้าประตูฮอลล์ตั้งแต่ก่อน 10.00 น. พอประตูเปิดก็วิ่งตรงไปยังคูหาสำนักพิมพ์ที่หมายตาไว้ หนังสือและสินค้าพิเศษหลายรายการหมดลงอย่างรวดเร็ว ทั้งที่ก่อนเปิดงาน ผู้จัดและสำนักพิมพ์ยังกังวลว่าอุทกภัยในหลายพื้นที่อาจกระทบกำลังซื้อ แต่ตัวเลขของงานกลับเติบโตขึ้น

“กองดอง” พฤติกรรมของนักอ่านหนังสือ

ใครที่เป็นนักอ่าน ลองหันไปมองชั้นหนังสือที่บ้าน หากพบหนังสือที่ซื้อมาแล้วแต่ยังไม่ได้อ่านเป็นจำนวนมาก ก็นับว่าเข้าข่ายพฤติกรรมที่เรียกว่า “กองดอง” ซึ่งพบได้ในนักอ่านทั่วโลก เช่น ในประเทศญี่ปุ่นมีคำว่า “ซุนโดคุ” (Tsundoku) ใช้เรียกการสะสมหนังสือที่ยังไม่ได้อ่าน โดยมีการระบุว่าคำนี้ปรากฏมาตั้งแต่สมัยเมจิ หรืออุมแบร์โต เอโค (Umberto Eco) นักเขียนนวนิยายชาวอิตาลี ที่เล่ากันว่าเก็บหนังสือไว้มากถึง 30,000 เล่ม และยอมรับว่าตนเองอ่านไม่ครบทุกเล่ม

สำหรับสังคมไทย ยังไม่มีผลสำรวจที่วัดพฤติกรรมกองดองโดยตรง แต่ภาพจากงานหนังสือก็ชวนให้คิดว่านักอ่านน่าจะซื้อหนังสือกลับไปเก็บไว้เป็นตัวเลือกในยามที่มีเวลาว่าง การดองหนังสือไม่ใช่เรื่องผิด เพียงแต่ควรซื้อตามกำลังทรัพย์ของตนเอง

"กองดอง" พฤติกรรมของนักอ่านในยุคปัจจุบัน

การดองยังอาจเป็นอีกหนึ่งสัญญาณว่าความอยากอ่านและความต้องการหนังสือของคนไทยยังมีอยู่มาก ส่วนในมุมของผู้ขาย หนังสือทุกเล่มที่ถูกซื้อคือยอดขายที่ช่วยให้สำนักพิมพ์และนักเขียนทำงานต่อได้ จึงมีผู้มองว่าหนังสือที่ถูกซื้อไปเก็บไว้ก็เป็นแรงหนุนให้ตลาดหนังสืออยู่ได้อย่างยั่งยืน แต่ถึงอย่างไรก็ตาม ความยั่งยืนในระยะยาวจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีผู้หยิบหนังสือขึ้นมาอ่าน แนะนำบอกต่อ จนนักอ่านท่านอื่นสนใจตามมา

Gen Z กับหนังสือ ภาพที่ไม่ได้มีด้านเดียว

เมื่อพูดถึงคนรุ่นใหม่กับหนังสือ ภาพที่ได้ยินมักแยกเป็น 2 ฝั่ง ฝั่งหนึ่งมองว่า Gen Z ติดหน้าจอจนห่างหนังสือ อีกฝั่งมองว่าพวกเขากำลังพาหนังสือเล่มกลับมาได้รับความนิยมอีกครั้ง ทั้ง 2 มุมมองต่างมีข้อเท็จจริงบางอย่างที่ชวนให้ขบคิดต่อ

Gen Z กับการอ่านหนังสือ หลากมุมมองที่ชวนให้ขบคิดต่อ

มุมหนึ่งเป็นเรื่องของความกังวล จากรายงานของ Fortune ระบุว่าอาจารย์มหาวิทยาลัยในสหรัฐฯ หลายคนพบว่านักศึกษาอ่านข้อความยาว ๆ ได้ยากขึ้น สาเหตุส่วนหนึ่งอาจมาจากนิสัยอ่านเพียงเพื่อหาคำตอบ และการใช้ AI สรุปเนื้อหาแทนการอ่านทั้งหมด ทำให้ความอดทนในการอ่านลดน้อยลง ซึ่งอาจไม่เป็นผลดีต่อวงการหนังสือในระยะยาว

อีกมุมหนึ่งก็มองว่า Gen Z ทั้งหมดไม่ได้เป็นแบบนั้น หนังสือในรูปแบบเล่มยังคงเป็นรูปแบบการอ่านที่ได้รับความนิยม ส่วนหนึ่งเพราะ Gen Z ต้องการพักจากโลกดิจิทัล รวมไปถึงการอ่านแบบเดิมอาจไม่ครอบคลุมสิ่งที่คนรุ่นใหม่ทำกับหนังสือ เช่น การอ่านแล้วนำข้อมูลที่ได้มาเขียนเป็นแฟนฟิกชัน หรือเปลี่ยนหนังสือให้กลายเป็นสื่อในรูปแบบอื่น ๆ ซึ่งถือเป็นการช่วยเปิดมุมมองใหม่ ๆ ในการอ่านให้กว้างไกลมากเดิม

กิจกรรมจากการอ่านได้รับความสนใจในกลุ่ม Gen Z

ที่น่าสนใจอีกอย่างก็คือ การอ่านของคนรุ่นนี้มีมิติทางสังคมมากขึ้น ในอดีตการเป็นนักอ่านมักหมายถึงการนั่งอ่านเงียบ ๆ คนเดียว แต่ปัจจุบันมีกิจกรรมชวนคนมานั่งอ่านหนังสือด้วยกัน กลุ่มที่แต่งคอสเพลย์เป็นตัวละครจากหนังสือ และการโพสต์ข้อความที่ประทับใจจากหนังสือลงโซเชียลมีเดีย

จะเห็นได้ว่าภาพนักอ่านที่รอหน้าประตูฮอลล์ตั้งแต่เช้า คือคำตอบที่เรียบง่ายต่อประโยค “ปีละ 8 บรรทัด” ขณะที่ข้อมูลการสำรวจชี้ว่าคนไทยจำนวนมากอ่านเป็นประจำ และแม้หนังสือที่ซื้อมาจะยังรอวันเปิดอ่านอยู่บนชั้นในรูปแบบกองดอง ก็ยังสะท้อนว่าความรักในการอ่านและความต้องการหนังสือยังอยู่ในใจผู้คน ส่วนคนรุ่นใหม่เองก็อาจไม่ได้อ่านน้อยลง แต่อ่านและใช้หนังสือในรูปแบบที่เปลี่ยนไป

ความรักในการอ่านและความต้องการหนังสือยังอยู่ในใจผู้คน

แต่ถึงอย่างไรก็ตาม ร้านหนังสือและสำนักพิมพ์ก็ยังจำเป็นต้องปรับตัวให้ทันพฤติกรรมการอ่านอยู่ตลอดเวลา เพราะเวลาของผู้อ่านอาจถูกแบ่งไปให้สื่ออื่นที่ดึงดูดความสนใจได้มากกว่า แต่ตราบใดที่ยังมีคนอยากอ่าน ยังมีพื้นที่ให้คนรักหนังสือได้พบกัน และยังมีหนังสือที่ใช่รอผู้อ่านอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง หนังสือก็ยังมีที่ยืนในสังคมไทยต่อไป

ติดตามเนื้อหาที่น่าสนใจเกี่ยวกับหนังสือและการอ่าน

อ้างอิง

ธุรกิจร้านหนังสือปรับตัวรับพฤติกรรมอ่านออนไลน์ | ศูนย์วิจัยกสิกรไทย
รายงานผลสำรวจพฤติกรรมการอ่านและการซื้อหนังสือของคนไทย และสรุปข้อมูลงานสัปดาห์หนังสือแห่งชาติ ครั้งที่ 54 | PUBAT
ผลสำรวจการอ่านของประชากร ประจำปี พ.ศ. 2561 | สำนักงานสถิติแห่งชาติ ร่วมกับสำนักงานอุทยานการเรียนรู้ (TK Park)
คนไทย ใครว่าอ่านหนังสือแค่ปีละ 8 บรรทัด ? | The Principia
Gen Z อ่านหนังสือน้อยลง 40% ในรอบ 10 ปี ผู้เชี่ยวชาญเตือนเสี่ยงอ่านไว แต่ไม่เข้าใจ | Techsauce