ในวัย 68 ปี “ปัญญา โตกทอง” วัย 68 ปี นักสู้แห่งเมืองแม่กลอง มองชีวิตผ่านหลัก “5 พอ” ได้แก่ วัยเด็กต้อง “พึ่งพา” วัยหนุ่มสาวต้อง “พากเพียร” วัยกลางคนคือช่วง “เพิ่มพูน” หลังอายุ 60 คือเวลาของการ “พักผ่อน” ด้วยการลดการทำเพื่อตัวเอง แล้วใช้แรงที่เหลือทำประโยชน์ให้ผู้อื่น ก่อนที่วันหนึ่งทุกคนจะต้องยอม “พ่ายแพ้” ให้แก่กฎธรรมชาติ
“เมื่อก่อนกุ้งในคลองกระโดดกราวเหมือนฝนตก พอเปิดน้ำออกจากบ่อ กุ้งกองสูงเป็นภูเขา”
นี่คือความทรงจำในอดีตที่ อาปัญญา ยังจำได้ดี ในวันที่ธรรมชาติของเมืองแม่กลอง เมือง 3 น้ำ ยังอุดมสมบูรณ์ จนกลายเป็นภาพจำว่า มาแม่กลองต้องซื้อปลาทู หอยหลอด กะปิคลองโคน ไปจนถึงส้มโอขาวใหญ่
อดีตอาปัญญาก็เคยได้หาอยู่หากินกับทรัพยากรที่อุดมสมบูรณ์นี้เช่นกัน เขาเคยทำบ่อกุ้ง มีรายได้ดี มีเงินเก็บ และซื้อที่ดินเพิ่มได้จากสิ่งที่ธรรมชาติมอบให้ แต่เมื่อการเลี้ยงกุ้งเปลี่ยนจากระบบธรรมชาติไปสู่ระบบปิด ทุกอย่างก็เริ่มไม่เหมือนเดิม
จากที่เคยอาศัยอาหารตามธรรมชาติ กลายเป็นต้องซื้ออาหารสำเร็จรูป ใช้เครื่องตีน้ำ และเร่งการผลิต ขณะเดียวกันน้ำเสียจากโรงงานและฟาร์มหมูก็ค่อย ๆ ทำลายระบบนิเวศ
รายได้ที่เคยมีกลายเป็นหนี้กว่า 3–4 ล้านบาท
วันที่ชีวิตเดินมาถึงทางตัน อาปัญญาไม่มีเวลาถามตัวเองนานนักว่าจะยอมแพ้หรือไม่ เพราะข้างหลังยังมีครอบครัวที่ต้องดูแล และข้างหน้าก็ยังมีชีวิตที่ต้องไปต่อ เขาจึงเปลี่ยนบ่อกุ้งเดิมให้กลายเป็นร้านอาหาร “ข้าวใหม่ปลามัน” ชื่อที่มาจากช่วงข้าวนาปีเพิ่งเก็บเกี่ยว ขณะที่ปลาในฤดูหนาวกำลังมีเนื้อมันและรสชาติดีที่สุด
ร้านแห่งนี้จึงไม่ใช่แค่ธุรกิจใหม่ แต่คือการกลับไปหาบทเรียนที่ธรรมชาติเคยสอนว่า ทุกอย่างมีจังหวะและฤดูกาลของมัน ยิ่งเร่งมากเท่าไร บางครั้งยิ่งสูญเสียมากเท่านั้น
ร้าน “ข้าวใหม่ปลามัน” เป็นอาคารไม้ไผ่ขนาดใหญ่กลางบ่อกุ้งเก่า มี “อาละเมียด” ภรรยาคู่ทุกข์คู่ยากเป็นผู้ดูแลรสชาติ ก่อนที่ลูกชายจะเข้ามาช่วยถอดสูตรของแม่ให้เป็นมาตรฐาน
พ่อรู้เรื่องธรรมชาติ แม่มีรสมือ ส่วนลูกนำความรู้สมัยใหม่เข้ามาช่วยจัดการ ความต่างของคนสามวัยจึงไม่ได้กลายเป็นช่องว่าง แต่เป็นส่วนผสมที่ทำให้ครอบครัวผ่านวันยาก ๆ มาด้วยกัน
เมนูหลายอย่างในร้านมาจากวัตถุดิบพื้นบ้านที่คนทั่วไปอาจมองข้าม ทั้งใบชะคราม ยอดหนามพุงดอ ลูกลำแพน และลูกแสม ส่วนกุ้งแม่น้ำ ปูทะเล และหอยแครง อาปัญญารับซื้อจากชาวบ้านโดยตรง เพราะไม่อยากให้ร้านเติบโตอยู่เพียงลำพัง แต่อยากให้รายได้หมุนเวียนกลับไปหล่อเลี้ยงคนในชุมชนด้วย
จากคนทำบ่อกุ้งเพื่อเลี้ยงครอบครัว วันหนึ่งอาปัญญาต้องลุกขึ้นมาต่อสู้เพื่อปากท้องของคนทั้งชุมชน นั่นคือการเป็นหัวเรี่ยวหัวแรงเรียกร้องให้แก้ปัญหา “ปลาหมอคางดำ” ซึ่งแพร่ระบาดและทำลายอาชีพของชาวบ้านมายาวนานกว่า 14 ปี
เฉพาะตำบลแพรกหนามแดง มีการประเมินความเสียหายสูงถึง 131 ล้านบาทต่อปี หลายครอบครัวต้องเลิกทำบ่อ บางคนหมดตัวจนต้องหันไปเก็บของเก่าขาย
“พลเมือง คือพละกำลังของเมือง ไม่ใช่ภาระของเมือง”
เขาจึงไม่ได้หยุดแค่การร้องเรียน แต่ยังบุกเบิกกิจกรรมล่องแพใน “คลองผีหลอก” เพื่อสร้างรายได้เสริม และแบ่งกำไร 2% จากร้านอาหารเข้ากองทุนสวัสดิการชุมชน สำหรับดูแลสมาชิกตั้งแต่เกิด แก่ เจ็บ จนถึงวันที่จากไป
เพราะสำหรับอาปัญญา การช่วยเหลือที่ยั่งยืนไม่ใช่การยื่นปลาให้ใครเป็นครั้ง ๆ แต่คือการช่วยกันสร้างเบ็ด เพื่อให้ทุกคนยืนอยู่ได้ด้วยตัวเอง
สิ่งที่เขาอยากทิ้งไว้จึงไม่ใช่เพียงร้านอาหารหรือทรัพย์สิน แต่คือร่องรอยของคนธรรมดาที่เคยล้ม เคยเป็นหนี้ และเกือบหมดตัว แต่ยังเลือกยืนขึ้นอีกครั้ง เพื่อดูแลครอบครัว ปกป้องบ้านที่ตัวเองรัก และส่งต่อพื้นที่ที่ดีกว่าให้คนรุ่นหลัง
“อยู่เพื่อตัวเอง อยู่ได้แค่หมดลม แต่อยู่เพื่อสังคม จะอยู่ชั่วนิรันดร์”
หากอยากรู้จัก “อาปัญญา โตกทอง” และเรื่องราวการลุกขึ้นจากวิกฤต เพื่อสร้างชีวิตใหม่ให้ครอบครัวและชุมชนเมืองแม่กลองให้มากยิ่งขึ้น ติดตามชมรายการ “ต่างวัย EyeView” ในตอน ปัญญา โตกทอง นักสู่แห่งเมืองแม่กลอง จ.สมุทรสงคราม และติดตามรายการได้ทุกวันเสาร์ เวลา 16.00 น. ทางไทยพีบีเอส ช่องหมายเลข 3
อ่านเนื้อหาอื่น ๆ ที่น่าสนใจ
