ย้อนรอยการก่อตั้ง ‘กรุงเทพมหานคร’ และรายชื่อผู้ว่าฯ กทม.

เมื่อเอ่ยถึง ‘กรุงเทพมหานคร’ หลายคนอาจนึกถึงสถานที่สำคัญ ๆ ชีวิตชีวาสไตล์คนกรุง หรือแม้แต่ชื่อเมืองที่ยาวที่สุดในโลก แต่ถ้าพูดถึงในแง่ของการบริหารเมืองล่ะ กรุงเทพมหานครผ่านการเปลี่ยนแปลงอะไรมาบ้าง ?

ไทยพีบีเอส มีเกร็ดความรู้เกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของกรุงเทพมหานคร และรายชื่อ ‘พ่อเมือง’ ที่ผ่านมา ก่อนที่คนกรุงจะได้ใช้สิทธิเลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. ครั้งใหม่ ในวันที่ 28 มิถุนายน พ.ศ. 2569 นี้

พัฒนาการจาก ‘มณฑล’ สู่ ‘กรุงเทพมหานคร’ อย่างที่เรารู้จัก

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงสถาปนากรุงเทพมหานครให้เป็นเมืองหลวงของประเทศ เมื่อวันที่ 21 เมษายน 2325 เนื่องจากกรุงธนบุรี เมืองหลวงเดิมนั้นมีพื้นที่คับแคบและไม่ต้องด้วยหลักพิชัยสงคราม นับแต่นั้น กรุงเทพมหานครก็ผ่านการพัฒนารูปแบบการบริหารงานมาโดยตลอด แรกเริ่มนั้น กรุงเทพมหานครอยู่ในความดูแลรับผิดชอบของกรมเวียง ต่อมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงให้ทดลองนำเอา ‘ระบบคณะกรรมการ’ มาใช้ตามแบบตะวันตก เพื่อให้ประชาชนได้มีส่วนร่วมในการปกครอง แต่เมื่อไม่ประสบผลสำเร็จ ณ ขณะนั้น พระองค์จึงได้โปรดเกล้าฯ ให้ยกเลิก และเปลี่ยนฐานะของกรมเวียงมาเป็นกระทรวงเมือง

เกร็ดความรู้เกี่ยวกับการก่อตั้งกรุงเทพมหานคร

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ยังมีการรวมกรุงเทพมหานคร ธนบุรี นนทบุรี ปทุมธานี นครเขื่อนขันธ์ สมุทรปราการ ธัญญบุรี และมีนบุรี ไว้ด้วยกันเป็น ‘มณฑลกรุงเทพมหานคร’ พร้อมทั้งเปลี่ยนกระทรวงเมืองให้เป็นกระทรวงนครบาล เพื่อดูแลมณฑลกรุงเทพมหานคร และในปี 2440 (ร.ศ. 116) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศใช้พระราชกำหนดสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 ขึ้น จนเกิด ‘สุขาภิบาลกรุงเทพ’ ขึ้น เพื่อดูแลความเป็นระเบียบเรียบร้อยและสุขอนามัยของเมือง ทั้งนี้ สุขาภิบาลถือเป็นรูปแบบการปกครองส่วนท้องถิ่นที่เก่าแก่ที่สุดในไทย และวางรากฐานการกระจายอำนาจการปกครองในเวลาต่อมา

ตัดมาที่ปี 2476 เกิดการปรับปรุงโครงสร้างการบริหารราชการแผ่นดินใหม่ โดยยุบมณฑลลงให้เหลือแต่จังหวัดและอำเภอ อีกทั้งยังมีการออกพระราชบัญญัติจัดระเบียบเทศบาล พ.ศ. 2476 ด้วย เพื่อให้ท้องถิ่นได้มีอำนาจปกครองตนเอง โดยอิงรูปแบบจากประเทศตะวันตก ในช่วงนี้ จังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีมีฐานะเป็นหน่วยการปกครองส่วนภูมิภาค ส่วนบริเวณชุมชนหนาแน่นของทั้ง 2 จังหวัดนี้ก็พัฒนาเป็น ‘เทศบาลนครกรุงเทพ’ และ ‘เทศบาลนครธนบุรี’ ในปี 2480 กิจการและทรัพย์สินหลายอย่างในความดูแลของรัฐบาลถูกโอนย้ายมาให้แก่เทศบาลนครกรุงเทพ

เสาชิงช้า สถานที่สำคัญในกรุงเทพมหานคร

 หลังรัฐประหารปี 2514 จอมพลถนอม กิตติขจร นายกรัฐมนตรีและหัวหน้าคณะรัฐประหาร สั่งการให้รวมจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีเข้าด้วยกัน จนเป็น ‘จังหวัดนครหลวงกรุงเทพธนบุรี’ ส่วนเทศบาลทั้งสองก็ยุบรวมเป็น ‘เทศบาลนครหลวง’ และให้ผู้ว่าราชการนครหลวงกรุงเทพธนบุรีนั้นดำรงตำแหน่งนายกเทศมนตรีเทศบาลกรุงเทพธนบุรีควบกันไปด้วย และในเดือนธันวาคม 2515 นครหลวงกรุงเทพธนบุรีได้ชื่อใหม่ว่า ‘กรุงเทพมหานคร’ มีการรวมกิจการการปกครองต่าง ๆ ไว้ อีกทั้งเกิด ‘สมาชิกสภากรุงเทพมหานคร (ส.ก.)’ จากการเลือกตั้งของราษฎรขึ้น อย่างไรก็ตาม ผู้ว่าราชการและรองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครนั้นจะแต่งตั้งและถอดถอนโดยคณะรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยยังมีอำนาจแต่งตั้งผู้ทรงคุณวุฒิให้เป็น ส.ก. เท่ากับจำนวนเขต

ต่อมา พระราชบัญญัติระเบียบบริหารกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2518 กำหนดให้ผู้ว่าฯ กรุงเทพมหานคร และรองผู้ว่าฯ อีก 4 คนมาจากการเลือกตั้ง พร้อมทั้งแบ่งเขตพื้นที่ปกครองให้เป็น ‘เขต’ และ ‘แขวง’ แทนอำเภอและตำบล ตามลำดับ และ 10 ปีให้หลัง พระราชบัญญัติระเบียบบริหารกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2528 กำหนดให้รองผู้ว่าฯ กทม. มาจากการแต่งตั้งของผู้ว่าฯ กทม. แทนการเลือกตั้ง และมีบทบัญญัติเกี่ยวกับ ‘สมาชิกสภาเขต (ส.ข.)’ ที่ได้รับเลือกตั้งจากประชาชนให้เป็นตัวแทนดูแลการดำเนินงานของเขตต่าง ๆ พระราชบัญญัติฉบับนี้เองทำให้กรุงเทพมหานครมีรูปแบบการบริหารงานอย่างที่เราคุ้นเคยกันในปัจจุบันนั่นเอง

กรุงเทพมหานครช่างใหญ่เสียจน “จ้างก็หาไม่เจอ” ?

เชื่อว่าหลายคนคงเคยฟังเพลง ‘สัญญาหน้าฝน’ ของคาราบาว และอาจคุ้นเนื้อเพลงท่อนท้าย ๆ ที่ว่า “หลงเมืองกรุงทั้งยาวทั้งใหญ่ จ้างก็หาไม่เจอ” ถ้าดูเพียงขนาดพื้นที่ กรุงเทพมหานครมีอาณาเขตทั้งหมด 1,568.737 ตารางกิโลเมตร มีขนาดใหญ่เป็นอันดับที่ 68 ของไทย ซึ่งเล็กว่าจังหวัดที่ใหญ่ที่สุดในไทยอย่างนครราชสีมาเกือบ 13 เท่า แต่ในแง่ของจำนวนประชากรนั้น กรุงเทพมหานครมีประชากรตามทะเบียนบ้านราว 5.42 ล้านคนตามข้อมูลปี 2568 นับว่ามากที่สุดในประเทศ และหากนับประชากรแฝงรวมด้วย กรุงเทพมหานครจะมีประชากรถึง 10 ล้านคน

สภาพความเป็นเมืองของกรุงเทพมหานครในปัจจุบัน (แฟ้มภาพ: AFP)

แม้แนวโน้มจำนวนประชากรในกรุงเทพมหานคร (และทั้งประเทศ) จะลดลงจากปัจจัยเศรษฐกิจ-สังคมในปัจจุบัน แต่ความซับซ้อนและการพัฒนาเมืองไม่ได้ลดน้อยถอยลงไปด้วย ทำให้กรุงเทพมหานครต้องปรับรูปแบบการบริหารงานและการแบ่งเขต/แขวงให้เหมาะสมกับพื้นที่อยู่ตลอด ปัจจุบัน กรุงเทพมหานครมีทั้งหมด 50 เขต 210 แขวง และแบ่งกลุ่มการปฏิบัติงานได้ดังนี้

1) กลุ่มกรุงเทพกลาง (9 เขต) ประกอบด้วย เขตพระนคร เขตดุสิต เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย เขตสัมพันธวงศ์ เขตดินแดง เขตห้วยขวาง เขตวังทองหลาง เขตราชเทวี และเขตพญาไท

2) กลุ่มกรุงเทพเหนือ (7 เขต) ประกอบด้วย เขตจตุจักร เขตลาดพร้าว เขตบางซื่อ เขตหลักสี่ เขตดอนเมือง เขตสายไหม และเขตบางเขน

3) กลุ่มกรุงเทพใต้ (10 เขต) ประกอบด้วย เขตปทุมวัน เขตบางรัก เขตสาทร เขตบางคอแหลม เขตยานนาวา เขตคลองเตย เขตวัฒนา เขตพระโขนง เขตสวนหลวง และเขตบางนา

4) กลุ่มกรุงเทพตะวันออก (9 เขต) ประกอบด้วย เขตบางกะปิ เขตสะพานสูง เขตบึงกุ่ม เขตคันนายาว เขตลาดกระบัง เขตมีนบุรี เขตหนองจอก เขตคลองสามวา และเขตประเวศ

5) กลุ่มกรุงธนเหนือ (8 เขต) ประกอบด้วย เขตธนบุรี เขตคลองสาน เขตจอมทอง เขตบางกอกใหญ่ เขตบางกอกน้อย เขตบางพลัด เขตตลิ่งชัน และเขตทวีวัฒนา

6) กลุ่มกรุงธนใต้ (7 เขต) ประกอบด้วย เขตภาษีเจริญ เขตบางแค เขตหนองแขม เขตบางขุนเทียน เขตบางบอน เขตราษฎร์บูรณะ และเขตทุ่งครุ

เปิดทำเนียบ ‘พ่อเมือง’ ก่อนเปิดคูหาเลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. 69

นับตั้งแต่ปี 2516 มีผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครแล้วทั้งสิ้น 17 คน แบ่งเป็นผู้ว่าฯ กทม. ที่ได้รับการแต่งตั้ง 9 คน และ ผู้ว่าฯ กทม. ที่ได้รับการเลือกตั้งจากประชาชน 8 คน ดังรายนามดังต่อไปนี้

1) นายชำนาญ ยุวบูรณ์ (1 มกราคม 2516 – 22 ตุลาคม 2516) ได้รับการแต่งตั้งจากคณะรัฐมนตรี

2) นายอรรถ วิสูตรโยธาภิบาล (1พฤศจิกายน 2516 – 4 มิถุนายน 2517) ได้รับการแต่งตั้งจากคณะรัฐมนตรี

3) นายศิริ สันตะบุตร (5 มิถุนายน 2517 – 13 มีนาคม 2518) ได้รับการแต่งตั้งจากคณะรัฐมนตรี

4) นายสาย หุตะเจริญ (29 พฤษภาคม 2518 – 9 สิงหาคม 2518) ได้รับการแต่งตั้งจากคณะรัฐมนตรี

5) นายธรรมนูญ เทียนเงิน (10 สิงหาคม 2518 – 29 เมษายน 2520) ได้รับการเลือกตั้ง สังกัดพรรคประชาธิปัตย์

6) นายชลอ ธรรมศิริ (29 เมษายน 2520 – 14 พฤษภาคม 2522) ได้รับการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย

7) นายเชาวน์วัศ สุดลาภา (4 กรกฎาคม 2522 – 16 เมษายน 2524) ได้รับการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย

8) พลเรือเอกเทียม มกรานนท์ (28 เมษายน 2524 – 1 พฤศจิกายน 2527) ได้รับการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย

9 นายอาษา เมฆสวรรค์ (6 พฤศจิกายน 2527 – 13 พฤศจิกายน 2528) ได้รับการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย

ศาลาว่าการกรุงเทพมหานคร ที่ทำงานของผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร

10) พลตรีจำลอง ศรีเมือง ได้รับการเลือกตั้ง

• สมัยที่ 1:14 พฤศจิกายน 2528 – 14 พฤศจิกายน 2532  สังกัดกลุ่มรวมพลัง
• สมัยที่ 2: ระหว่าง 7 มกราคม 2533 – 22 มกราคม 2535 สังกัดพรรคพลังธรรม

11) ร้อยเอกกฤษฎา อรุณวงษ์ ณ อยุธยา (19 เมษายน 2535 – 18 เมษายน 2539) สังกัดพรรคพลังธรรม

12) นายพิจิตต รัตตกุล (2 มิถุนายน 2539 – 11 พฤษภาคม 2543) สังกัดกลุ่มมดงาน

13) นายสมัคร สุนทรเวช (23 กรกฎาคม 2544 – 6 กรกฎาคม 2547) สังกัดพรรคประชากรไทย

14) นายอภิรักษ์ โกษะโยธิน ได้รับการเลือกตั้ง สังกัดพรรคประชาธิปัตย์

• สมัยที่ 1: 29 สิงหาคม 2547 – 22 สิงหาคม 2551
• สมัยที่ 2: 5 ตุลาคม 2551 - 19 พฤศจิกายน 2551

15) หม่อมราชวงศ์สุขุมพันธุ์ บริพัตร ได้รับการเลือกตั้ง สังกัดพรรคประชาธิปัตย์

• สมัยที่ 1: 14 มกราคม 2552 – 10 มกราคม 2556
• สมัยที่ 2: 29 มีนาคม 2556 – 18 ตุลาคม 2559

16) พลตำรวจเอกอัศวิน ขวัญเมือง (18 ตุลาคม 2559 – 24 มีนาคม 2565) ได้รับการแต่งตั้งโดยคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.)

17) นายชัชชาติ สิทธิพันธุ์ (1 มิถุนายน 2565 – 18 พฤษภาคม 2569) ได้รับเลือกตั้ง สังกัดอิสระ

วันอาทิตย์ที่ 28 มิถุนายน 2569 นี้ คนกรุงเทพฯ ผู้มีสิทธิเลือกตั้งกว่า 4.5 ล้านคน จะได้เข้าคูหากาผู้สมัครผู้ว่าฯ กทม. และ ส.ก. กันอีกครั้ง เพื่อกำหนดอนาคตและทิศทางของมหานครแห่งนี้ คุณผู้อ่านสามารถติดตามการรายงาน เลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. 69 ผ่านมุมมองหลากหลายได้ทาง Thai PBS ช่องหมายเลข 3 เว็บไซต์ www.thaipbs.or.th/bkkelection69 และทุกช่องทางออนไลน์ของไทยพีบีเอส

ติดตามข่าวและคอนเทนต์ เลือกตั้งผู้ว่าฯ กทม. 69 กับไทยพีบีเอส

อ้างอิง

• 18 มีนาคม วันท้องถิ่นไทย, หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก จันทบุรี
• การแบ่งพื้นที่เขตปกครอง (50 เขต), กรุงเทพมหานคร
• กว่าจะมาเป็น (ประเทศ) กรุงเทพมหานครแบบทุกวันนี้ : ประวัติความเป็นมา และหน้าที่ภารกิจ, สถาบันปรีดี พนมยงค์
• เกี่ยวกับองค์กร, กรุงเทพมหานคร
• ข้อมูลสถิติกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2566, สำนักงานสถิติแห่งชาติ (สสช.)
• คำสั่งกรุงเทพมหานคร ที่ 2460/2552 เรื่อง การแบ่งกลุ่มการปฏิบัติงานของเขต
• พระราชบัญญัติ ระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2518
• พระราชบัญญัติ ระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2528
• ปรีดี พนมยงค์ กับการปกครองท้องถิ่นไทย, สถาบันปรีดี พนมยงค์
• สุขาภิบาลกรุงเทพฯ, สถาบันพระปกเกล้า

'เสาชิงช้า' ฟอนต์อัตลักษณ์ของกรุงเทพมหานคร (แฟ้มภาพ: AFP)