“วันเพ็ญเดือนสิบสอง น้ำก็นองเต็มตลิ่ง” เสียงเพลงลอยกระทงที่ดังขึ้นริมสายน้ำ พร้อมภาพกระทงใบตองประดับด้วยดอกไม้ ธูป เทียน ที่ค่อย ๆ ลอยห่างจากริมตลิ่งในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง เป็นภาพที่คนไทยคุ้นเคยกันเป็นอย่างดีในทุกยุคทุกสมัย ประเพณีลอยกระทงเป็นสิ่งที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน ซึ่งมีรากฐานมาจากการขอขมาและแสดงความกตัญญูต่อสายน้ำ
แต่ถึงอย่างไรก็ตาม การบูชาและขอขมาสายน้ำไม่ได้มีเพียงแค่ในประเทศไทย ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน พม่า กัมพูชา และลาว ต่างมีประเพณีบูชาสายน้ำเป็นของตนเอง Thai PBS ขอชวนผู้อ่านทุกท่านสำรวจว่าประเทศเพื่อนบ้านจัดงานอย่างไร และเหตุใด การบูชาและขอขมาสายน้ำจึงปรากฏอยู่ในวัฒนธรรมของภูมิภาคนี้
ลอยกระทง มีที่มาอย่างไร
ก่อนที่พุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์-ฮินดูจะเผยแผ่เข้ามาในดินแดนอุษาคเนย์ ผู้คนในภูมิภาคนี้โดยส่วนมากแล้วนับถือผี ซึ่งล้วนแล้วแต่เคารพพลังเหนือธรรมชาติที่สถิตอยู่ในดิน น้ำ ลม ไฟ และสิ่งแวดล้อมรอบตัว และเมื่อวิถีชีวิตต้องพึ่งพาสายน้ำทั้งการเพาะปลูก การเดินทาง และการอุปโภคบริโภค จึงเกิดเป็นพิธีขอขมาและแสดงความกตัญญูต่อผืนน้ำ
พระแม่คงคา เทวีผู้เป็นต้นกำเนิดของสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ (Photo by DESHAKALYAN CHOWDHURY_AFP)
โดยรูปร่างของกระทงในยุคแรกเริ่มนั้น ไม่ได้สวยงามเหมือนในปัจจุบัน เป็นเพียงกระทงที่ทำจากใบตองหรือกาบกล้วยอย่างง่าย ๆ ใส่เครื่องเซ่นไหว้ เช่น ข้าวสุก เนื้อสัตว์ ปลา ผลไม้ หมากพลู และดอกไม้ เพื่อนำไปวางเซ่นไหว้ตามริมน้ำ ชายตลิ่ง ให้ผีน้ำพึงพอใจ
ในเวลาต่อมาเมื่อความเชื่อจากอินเดียเผยแผ่เข้ามา ผีน้ำถูกตีความเป็นพระแม่คงคา เทวีผู้เป็นต้นกำเนิดของสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ ตามคติความเชื่อของพราหมณ์-ฮินดู น้ำทุกหยดบนโลกล้วนมาจากพระแม่คงคา การลอยกระทงจึงกลายเป็นการแสดงความเคารพและขอบคุณพระแม่คงคาไปโดยปริยาย และเมื่อพุทธศาสนาได้รับความนิยมมากขึ้น กระทงใบตองจึงถูกประดิษฐ์เป็นรูปดอกบัว สัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ เพิ่มความหมายของการบูชาให้มีความลึกซึ้งมากยิ่งขึ้น
กระทงใบตองรูปดอกบัว สัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์
ส่วนในประเทศไทยเรื่องเล่าที่คนไทยคุ้นเคยกันมากที่สุดคือตำนานนางนพมาศ เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นในสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช กล่าวถึงพระราชพิธีจองเปรียงลอยประทีป ซึ่งเดิมทีทำเป็นกระทงโคมลอยธรรมดา แต่นางนพมาศซึ่งเป็นพระสนมเอกผู้มีความเฉลียวฉลาด ได้ประดิษฐ์กระทงขึ้นใหม่โดยนำกลีบดอกบัวโคทม (ดอกบัวที่บานเฉพาะวันเพ็ญเดือน 12) มาพับเป็นรูปทรงดอกบัวซ้อนกลีบ พร้อมประดับดอกไม้ ธูป และเทียนอย่างประณีต เมื่อสมเด็จพระร่วงเจ้าทรงทอดพระเนตรเห็นก็ทรงพอพระทัยอย่างยิ่ง และทรงมีพระราชดำรัสให้จัดทำกระทงรูปดอกบัวเป็นประเพณีสืบต่อกันมา
แต่ถึงอย่างไรก็ตามลอยกระทงไม่ได้เป็นวัฒนธรรมของไทยแต่เพียงชาติเดียว ประเพณีการนำแสงไฟและเครื่องบูชาไปลอยลงในสายน้ำถือเป็นมรดกร่วมทางวัฒนธรรม ของกลุ่มประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และดินแดนใกล้เคียง เพราะผู้คนในภูมิภาคนี้ต่างตั้งถิ่นฐานและทำมาหากินอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำ เช่น ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ลุ่มน้ำโขง ลุ่มน้ำอิรวดี และลุ่มน้ำโตนเลสาบ
ลอยกระทงพม่า ตาซองไดง์ เทศกาลแห่งแสงไฟ
ในประเทศพม่า มีเทศกาลสำคัญที่เรียกว่าเทศกาลตาซองไดง์ (Tazaungdaing) หรือเทศกาลแห่งแสงไฟ จัดขึ้นในวันเพ็ญเดือนตาซองโมน (เดือน 8 ตามปฏิทินพม่า) เพื่อเฉลิมฉลองการสิ้นสุดฤดูฝนและสิ้นสุดช่วงการทอดกฐิน เทศกาลนี้มีกิจกรรมเด่น ๆ อย่าง
ลอยกระทงพม่า "ตาซองไดง์" เทศกาลแห่งแสงไฟ (Photo by AFP)
- การปล่อยบอลลูนลมร้อนติดดอกไม้ไฟที่เมืองตองยี ในรัฐฉาน กิจกรรมนี้ชาวบ้านในแต่ละชุมชนจะร่วมมือกันบริจาคเงินและใช้เวลาทำบอลลูนกระดาษขนาดใหญ่สูงถึง 7–9 เมตร ด้านล่างของบอลลูนจะผูกโครงเหล็กที่ติดเทียนไขและดอกไม้ไฟน้ำหนักหลายสิบกิโลกรัม เมื่อปล่อยบอลลูนขึ้นสู่ท้องฟ้าในเวลากลางคืน ดอกไม้ไฟจะระเบิดแตกกระจายสว่างไสวเต็มท้องฟ้า เพื่อถวายเป็นพุทธบูชาแด่ พระเกศจุฬามณีเจดีย์ บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
- การแข่งขันทอจีวรมโถ ทิงกัน (Matho Thingan) กิจกรรมนี้เกิดขึ้นที่เจดีย์ชเวดากองในเมืองย่างกุ้ง และวัดสำคัญทั่วประเทศ มีการจัดแข่งขันทอจีวรตลอดทั้งคืน โดยผู้เข้าแข่งขันจะต้องเริ่มทอจีวรตั้งแต่หัวค่ำและทำให้เสร็จก่อนพระอาทิตย์ขึ้น เพื่อนำจีวรไปถวายพระพุทธรูปและพระสงฆ์ในตอนเช้าตรู่
- การลอยกระทงบูชาพระอุปคุต (พระอรหันต์ในสมัยหลังพุทธกาล) ในบางพื้นที่ริมแม่น้ำ ชาวพม่าก็จะนำกระทงดอกไม้และเทียนไปลอยในแม่น้ำ พร้อมกราบไหว้บูชาพระอุปคุต เพื่อขอให้ท่านคุ้มครองชุมชนให้ปลอดภัยจากพายุและน้ำท่วม (อุปคุต แปลว่า ผู้คุ้มครองรักษา)
ลอยกระทงกัมพูชา บอนออมตุก เทศกาลแห่งสายน้ำ
เทศกาลบอนออมตุก (Bon Om Touk) หรือเทศกาลน้ำของกัมพูชา จัดขึ้นเป็นเวลา 3 วันในช่วงปลายเดือนตุลาคมถึงเดือนพฤศจิกายน ความพิเศษของเทศกาลนี้มาจากปรากฏการณ์ธรรมชาติของโตนเลสาบ หรือทะเลสาบเขมร ทะเลสาบน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยในช่วงฤดูฝน น้ำจากแม่น้ำโขงจะไหลย้อนกลับเข้าไปในโตนเลสาบ แต่เมื่อถึงช่วงปลายเดือนตุลาคม น้ำจะเริ่มเปลี่ยนทิศและไหลย้อนกลับลงสู่แม่น้ำโขงอีกครั้ง เป็นสัญญาณของการสิ้นสุดฤดูน้ำหลากและเริ่มต้นฤดูจับปลา ชาวกัมพูชาจึงจัดงานเฉลิมฉลองอย่างยิ่งใหญ่
ลอยกระทงกัมพูชา "บอนออมตุก" เทศกาลแห่งสายน้ำ (Photo by TANG CHHIN SOTHY_AFP)
- การแข่งเรือยาว กิจกรรมหลักของเทศกาลบอนออมตุก เป็นการแข่งเรือยาวหน้าพระบรมราชวังในกรุงพนมเปญ ริมโตนเลสาบและที่เมืองเสียมราฐ มีเรือแข่งหลายร้อยลำ และฝีพายจากทั่วประเทศมาร่วมแข่งขันกันต่อหน้าประชาชนนับแสนคน การแข่งเรือนี้จัดขึ้นเพื่อรำลึกถึงชัยชนะของกองทัพเรือเขมรโบราณในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7
- การลอยกระทงและเรือไฟ เมื่อพระอาทิตย์ตกดิน จะมีการนำกระทงใบตองเล็ก ๆ ประดับด้วยดอกไม้และเทียนไปลอยในแม่น้ำ เพื่อขอขมาและขอบคุณแม่น้ำ มีการจัดทำขบวนเรือไฟขนาดใหญ่ ที่ประดับประดาด้วยหลอดไฟหลากสีเป็นรูปปราสาทและสัญลักษณ์ต่าง ๆ ล่องไปตามแม่น้ำ พร้อมทั้งมีการจุดพลุดอกไม้ไฟอย่างสวยงาม
- การบูชาพระจันทร์และกินข้าวเม่า ในคืนวันเพ็ญจะมีการตั้งโต๊ะไหว้พระจันทร์ไว้หน้าบ้านตอนเที่ยงคืน เพื่อขอพรให้พืชผลอุดมสมบูรณ์ นอกจากนี้ยังมีการกินอ็อกออมบก (Ak Ambok) อาหารมงคลที่มีลักษณะเป็นข้าวเม่าคั่ว นำมาตำและคลุกเคล้ากับกล้วยน้ำว้าและมะพร้าวขูด
ลอยกระทงลาว ไหลเฮือไฟ
ประเทศลาวมีแม่น้ำโขงเป็นสายน้ำหลักที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คน ทำให้มีประเพณีที่สำคัญที่เกี่ยวกับสายน้ำหลายประเพณี แต่ในช่วงเวลาดังกล่าวจะมีกิจกรรมที่เรียกได้ว่ามีความคล้ายคลึงกับประเพณีไทยอยู่ 2 กิจกรรม
ลอยกระทงลาว "ไหลเฮือไฟ" (Photo by HOANG DINH NAM_AFP)
- ประเพณีไหลเฮือไฟ (ไหลเรือไฟ) จัดในวันออกพรรษา ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 ชาวบ้านและพระสงฆ์จะร่วมมือกันทำเรือไฟ จากต้นกล้วย ไม้ไผ่ และกระดาษสี ตกแต่งเป็นรูปพญานาค หงส์ หรือปราสาท ประดับด้วยตะเกียงน้ำมันและเทียนไข เมื่อถึงช่วงค่ำจะมีการแห่เรือไฟไปรอบเมือง ก่อนจะนำไปจุดไฟแล้วปล่อยให้ลอยไปตามลำน้ำโขง
- วันลอยกระทงลาว จัดขึ้นในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ตรงกับวันลอยกระทงของไทย มีการนำกระทงดอกไม้ที่ประดิษฐ์ขึ้นเองไปลอยในแม่น้ำโขงและแม่น้ำสายสำคัญ เพื่อขอขมาและเพื่อเป็นพุทธบูชาถวายแด่พระพุทธเจ้าในโอกาสที่เสด็จลงมาจากสวรรค์
เมื่อมองภาพรวมทั้งหมด เราจะเห็นว่า ประเพณีลอยกระทง ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของความสนุกสนานในค่ำคืนวันเพ็ญเดือน 12 เท่านั้น แต่เบื้องหลังของประเพณีมีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์และพัฒนาการทางความคิดของมนุษย์ซ่อนอยู่มากมาย จากจุดเริ่มต้นที่เป็นเพียงพิธีกรรมในการขอขมาผีดินและผีน้ำ เพื่อความอยู่รอด ต่อมาได้ปรับเปลี่ยนสู่การบูชา พระแม่คงคา ตามคติพราหมณ์ และหลอมรวมเข้ากับพระพุทธศาสนา จนกลายเป็นหนึ่งในประเพณีที่มีความสำคัญจวบจนปัจจุบัน
นอกจากนี้สิ่งที่น่าประทับใจก็คือเราจะพบว่าเพื่อนบ้านของเรา ไม่ว่าจะเป็น พม่า กัมพูชา หรือลาว ต่างก็มีเทศกาลที่บูชาสายน้ำและแสงไฟเช่นเดียวกัน แม้จะมีชื่อเรียก รายละเอียด และกิจกรรมที่แตกต่างกันไปตามบริบทของตนเอง แต่สิ่งที่เหมือนกันคือ ความกตัญญูต่อธรรมชาติที่หล่อเลี้ยงชีวิต และการใช้แสงสว่างเพื่อเป็นตัวแทนของความหวังและสิ่งดี ๆ ในชีวิต
ดังนั้นไม่ว่ากระทงจะลอยอยู่ในแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำโขง แม่น้ำอิรวดี หรือโตนเลสาบ ก็ล้วนแล้วแต่เป็นการบอกเล่าเรื่องราวเดียวกัน นั่นคือความผูกพันอันแน่นแฟ้นระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติที่ไม่เคยเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา
อ้างอิง
- Lai Heua Fai (The Festival of Light) | discoverlaos
- Bon Om Touk – The Cambodian Water Festival | heritage-line
- Myanmar’s dazzling and dangerous festival of lights | aljazeera
- ตำนานลอยกระทง ผีน้ำ แม่คงคา พระอุปคุต และพระพุทธบาท | Myth Universe EP89






