“น้ำประปาดื่มได้ ?” ประโยคคำถาม ที่มักมาพร้อมข่าวคราวเรื่องสารปนเปื้อนที่มากับน้ำ ในความเป็นจริง เราอาจไม่เคยล่วงรู้เลยว่า น้ำประปาที่กำลังจะนำไปใช้อุปโภค-บริโภคนั้น สะอาดเพียงพอหรือไม่ ? Thai PBS Now ชวนหาความรู้พื้นฐาน “น้ำประปา” ในระดับที่ประชาชนสามารถพิจารณาเองได้ ควรมีหลักการอย่างไร
นิยามความหมาย น้ำประปา
น้ำประปา หมายถึง น้ำสะอาดที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงคุณภาพให้ได้มาตรฐานความปลอดภัย ก่อนส่งจ่ายผ่านระบบท่อไปยังบ้านเรือน อาคาร และชุมชน เพื่อใช้ในการอุปโภคและบริโภค
องค์ประกอบสำคัญของน้ำประปา ประกอบไปด้วย
- แหล่งน้ำดิบ ที่นำมาจากแหล่งน้ำธรรมชาติ เช่น แม่น้ำ ลำคลอง เขื่อน หรือน้ำบาดาล
- กระบวนการผลิต ต้องผ่านการบำบัดหลายขั้นตอน ทั้งการตกตะกอน การกรองสิ่งสกปรก และการฆ่าเชื้อโรค เพื่อให้ปลอดภัยต่อผู้ใช้งาน
- ระบบการจ่ายน้ำ โดยส่วนใหญ่ส่งผ่านท่อประปาหลัก ไปยังท่อย่อยและมิเตอร์น้ำของแต่ละบ้าน ทำให้สามารถเปิดใช้งานได้ทันทีจากก๊อกน้ำ
สำหรับประเทศไทย เราเรียกติดปากว่า น้ำประปา แต่ในต่างประเทศ มีการเรียกใช้คำนี้ได้หลายแบบ ขึ้นอยู่กับบริบทและการใช้งาน
- Tap water แปลตรงตัวว่า "น้ำจากก๊อก" หมายถึงน้ำประปาทั่วไป
- Water supply หรือ Piped water หมายถึง ระบบหรือน้ำประปาในภาพรวมที่จ่ายให้กับบ้านเรือนและชุมชน
- City water มักใช้เรียกน้ำประปาที่มาจากระบบของเมืองหรือเทศบาล
- Mains water หมายถึง น้ำประปาหลักที่ส่งมาจากท่อเมนหลักเข้าสู่ตัวอาคาร
เกณฑ์น้ำประปามาตรฐาน เป็นอย่างไร
มาตรฐานน้ำประปาที่ใช้เพื่ออุปโภค-บริโภค สำหรับประเทศไทย อ้างอิงตามเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (WHO) ซึ่งนำมาปรับใช้โดยหน่วยงานผู้ผลิตน้ำประปาหลัก อาทิ การประปานครหลวง (กปน.) และการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) โดยแบ่งเกณฑ์มาตรฐานที่สำคัญออกเป็น 3 ด้านหลัก
1.ทางกายภาพ สามารถดูด้วยตาเปล่าและการสัมผัส
- ความขุ่นของน้ำ ต้องไม่เกิน 5 NTU (NTU ย่อมาจาก Nephelometric Turbidity Unit เป็นหน่วยวัดความขุ่นของน้ำ) โดยทั่วไปน้ำประปาที่ออกจากโรงผลิตจะมีค่าความขุ่นต่ำกว่า 1 NTU เพื่อความใสสะอาด
- สีและกลิ่น ต้อง ใส ไม่มีสี และไม่มีกลิ่นผิดปกติ ยกเว้นกลิ่นคลอรีนอ่อน ๆ ซึ่งเป็นสารฆ่าเชื้อโรคที่มีหลงเหลืออยู่
- รสชาติ ต้องไม่มีรสชาติแปลกปลอม เช่น รสกร่อย รสเค็ม หรือรสฝาด
2.ทางเคมี ต้องผ่านเกณฑ์มาตรฐาน
- ค่าความเป็นกรด-ด่าง ต้องควบคุมให้อยู่ในช่วง 6.5 – 8.5 (ไม่เป็นกรดหรือด่างจัดจนเกินไป)
- คลอรีนอิสระที่ปลายท่อจ่ายน้ำ ต้องเหลืออยู่ประมาณ 0.2 – 0.5 มิลลิกรัมต่อลิตร เพื่อป้องกันการปนเปื้อนของเชื้อโรคระหว่างทางเดินท่อ
- ต้องไม่พบสารเคมีอันตรายหรือโลหะหนักเกินกว่าเกณฑ์ความปลอดภัย เช่น สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท และสารเคมีทางการเกษตร
3.ทางจุลชีววิทยา ต้องมีมาตรฐานความปลอดภัยจากเชื้อโรค
- ต้องไม่ตรวจพบเชื้อโรค แบคทีเรียกลุ่ม Coliform และ E. coli ที่บ่งชี้ถึงการปนเปื้อนของอุจจาระและจุลินทรีย์ก่อโรค เพื่อป้องกันโรคทางเดินอาหาร เช่น ท้องเสีย อหิวาตกโรค
4 ข้อสังเกตที่ประชาชนสามารถตรวจสอบน้ำประปาสะอาดหรือไม่
ประชาชนทั่วไป สามารถสังเกตน้ำประปาที่ใช้บริโภค ว่ามีความสะอาดปลอดภัยหรือไม่ โดยมีหลักสังเกต คือ
1. สังเกต "สี" ของน้ำประปา จำง่าย ๆ ว่า น้ำประปาต้องใส ไม่มีสี กรณีพบว่าน้ำมีสีเหลือง สีน้ำตาล หรือขุ่นคล้ายโคลน หรือมีตะกอนปนเปื้อน ให้ประเมินว่าน้ำประปาผิดปกติ โดยส่วนใหญ่มักเกิดจากสนิมเหล็กภายในเส้นท่อประปาเก่า ท่อแตก/ชำรุด หรือมีการซ่อมแซมท่อประปาในพื้นที่ใกล้เคียง
2. สังเกต "กลิ่น" น้ำประปาต้องไม่มีกลิ่น อาทิ กลิ่นเหม็นอับ กลิ่นโคลน กลิ่นเน่า หรือกลิ่นสารเคมีแปลกปลอมที่ฉุนรุนแรง ข้อประเมินเบื้องต้น อาจเกิดจากสิ่งสกปรกปนเปื้อนเข้ามาในระบบท่อส่งน้ำ หรือถังเก็บน้ำภายในบ้านไม่ได้ล้างทำความสะอาดมาเป็นเวลานาน
3. สังเกต "ตะกอน" และสิ่งแปลกปลอม ลักษณะที่ผิดปกติ คือ เมื่อรองน้ำประปาใส่ภาชนะใสแล้วตั้งทิ้งไว้เฉย ๆ 30 นาที จะพบเศษฝุ่น ทราย เศษสนิม หรือตะกอนตกค้างอยู่ที่ก้นภาชนะ สาเหตุอาจเกิดจากระบบท่อส่งน้ำชำรุด ถังพักน้ำ/แทงค์น้ำในบ้านมีตะกอนสะสมหนาแน่นจนเริ่มหลุดลอกออกมากับน้ำ
4. สังเกต "รสชาติ" หากพบว่าน้ำประปามีรสกร่อย รสเค็มจัด รสเปรี้ยวดิน หรือรสฝาด ถือว่าผิดปกติ โดยสาเหตุเบื้องต้น อาจเกิดจากภาวะน้ำเค็มหนุนสูงในแม่น้ำที่เป็นแหล่งน้ำดิบ หรือมีสารละลายปนเปื้อนในระบบ
ไม่มั่นใจว่าน้ำประปาสะอาด ประชาชนต้องปฏิบัติอย่างไร
หากไม่มั่นใจในความสะอาดหรือความปลอดภัยของน้ำประปา มีแนวทางปฏิบัติเพื่อความปลอดภัย คือ
1. ใช้เครื่องกรองน้ำมาตรฐาน หากมีเครื่องกรองน้ำที่มีระบบกรองละเอียด เช่น RO (Reverse Osmosis) หรือ UF (Ultrafiltration) จะช่วยกรองเชื้อโรค ตะกอนแขวนลอย และสารแขวนลอยขนาดเล็กได้เป็นอย่างดี
2. การต้มน้ำ เป็นวิธีที่ง่ายและได้ผลดีที่สุดในการฆ่าเชื้อโรค แบคทีเรีย และไวรัส โดยปล่อยให้น้ำเดือดพล่านอย่างน้อย 1 - 3 นาที จากนั้นปล่อยให้เย็นลงแล้วจึงนำมาดื่ม
3. หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำประปาจากก๊อกน้ำสาธารณะหรือก๊อกน้ำภายในบ้านโดยตรง หากยังไม่ผ่านกระบวนการต้มหรือผ่านเครื่องกรองที่ได้มาตรฐาน
4. หลีกเลี่ยงการใช้น้ำแข็งที่ทำจากน้ำประปาดิบที่ไม่มั่นใจแหล่งที่มา
5. ตรวจสอบแทงค์น้ำ / ถังพักน้ำในบ้าน กำจัดตะกอน ตะไคร่ หรือสัตว์เล็ก ๆ ที่ตกลงไปตาย ควรหมั่นตรวจสอบและล้างทำความสะอาดถังเก็บน้ำทุก ๆ 6 เดือน
6. ตรวจสอบสภาพท่อและหัวก๊อก ทดลองถอดหัวกรองที่ปลายก๊อกน้ำออกมา เพื่อล้างทำความสะอาด เพราะอาจมีเศษสนิมหรือทรายมาติดค้างอยู่
7. หากพบความผิดปกติของน้ำประปา สามารถแจ้งหน่วยงานที่รับผิดชอบ เพื่อขอให้ตรวจสอบหรือระบายตะกอนในเส้นท่อได้
- เขตกรุงเทพฯ นนทบุรี สมุทรปราการ โทร 1125 (การประปานครหลวง)
- เขตภูมิภาคทั่วประเทศ โทร 1662 (การประปาส่วนภูมิภาค)
น้ำประปา คือหนึ่งในปัจจัยพื้นฐานของผู้คนในสังคม มากกว่าความปลอดภัย คือการสะท้อนการมีคุณภาพชีวิตที่ดี ที่ทุกสังคมพึงต้องให้ความสำคัญอยู่เสมอ
อ่านเนื้อหาอื่น ๆ ที่น่าสนใจ







