ศาสตร์และศิลป์แห่ง "ข้าวหมากสองสี บุรีรัมย์" เมื่อภูมิปัญญาไทยโคจรมาพบกับวิทยาศาสตร์การหมักดอง

ศาสตร์และศิลป์แห่ง "ข้าวหมากสองสี บุรีรัมย์" เมื่อภูมิปัญญาไทยโคจรมาพบกับวิทยาศาสตร์การหมักดอง

หากพูดถึง "ข้าวหมาก" หลายคนอาจนึกถึงเพียงขนมหวานโบราณที่มีน้ำเจิ่งนอง รสชาติหวานฉ่ำ และมีกลิ่นอายเฉพาะตัว ทว่าในรายการ "แดนกินดอง" ได้พาทุกคนเดินทางไปยังจังหวัดบุรีรัมย์ เพื่อเปิดมุมมองใหม่ให้กับเมนูพื้นบ้านชนิดนี้ ผ่านเรื่องราวของ "ข้าวหมากสองสี" คือ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และปฏิกิริยาเคมีอันมหัศจรรย์จากจุลินทรีย์ตัวจิ๋วที่ซ่อนตัวอยู่ภายใต้ห่อใบตอง

ความอร่อยของข้าวหมากจะเกิดขึ้นไม่ได้เลยหากขาด "ลูกแป้ง" ซึ่งทำหน้าที่เป็นแหล่งรวมสายพันธุ์จุลินทรีย์ชั้นดี โดยสูตรลูกแป้งข้าวหมากดั้งเดิมนี้มีส่วนผสมของแป้งข้าวเจ้า น้ำสะอาด และกลุ่มสมุนไพรฤทธิ์ร้อนและมีกลิ่นหอม 7 ชนิด ได้แก่ ขิง, ข่า, กระเทียม, พริกไทย, ดีปลี, ชะเอมเทศ และกระวาน

กระบวนการทำเริ่มต้นจากการบดสมุนไพรทั้ง 7 ชนิดให้ละเอียด นำไปผสมเข้ากับแป้งข้าวเจ้าและใส่ "ลูกแป้งเก่า" เพื่อใช้เป็นหัวเชื้อธรรมชาติในการหมัก คลุกเคล้าให้เข้ากันแล้วพรมน้ำสะอาดเล็กน้อย ก่อนจะปั้นเป็นก้อนกลมขนาดประมาณ 2-3 เซนติเมตร นำไปบ่มต่อเป็นเวลา 3-7 วัน แล้วจึงนำไปตากแดดจนแห้งสนิทก่อนจัดเก็บในภาชนะปิดสนิท ทั้งนี้ ความสะอาดของภาชนะและอุปกรณ์ ถือเป็นสิ่งสำคัญที่สุดเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดการปนเปื้อนจากเชื้อเสียชนิดอื่น

ความโดดเด่นของข้าวหมากบุรีรัมย์ในตอนนี้คือการทำ "ข้าวหมากสองสี" ซึ่งคัดสรรวัตถุดิบชั้นดีอย่าง ข้าวเหนียวเขี้ยวงู มาสร้างสรรค์เป็นสีขาวนวลธรรมชาติและสีม่วงครามจากดอกอัญชัน มีขั้นตอนการทำอันเป็นเอกลักษณ์ดังนี้

เตรียมข้าวเหนียว: ล้างข้าวเหนียวเขี้ยวงูให้สะอาดและแบ่งออกเป็นสองส่วน ส่วนแรกแช่ในน้ำเปล่าธรรมดา (เพื่อให้ได้สีขาว) ส่วนที่สองแช่ในน้ำคั้นดอกอัญชันเข้มข้น แช่ทิ้งไว้ฝั่งละ 30 นาที

นึ่งและเตรียมใบตอง: นำข้าวเหนียวทั้งสองส่วนแยกกันไปนึ่งในหวด ระหว่างรอข้าวสุก คนทำจะนั่งตัดแต่งใบตองและใบมะพร้าวสำหรับเตรียมไว้ห่อและทำไม้กลัด เมื่อนึ่งไปได้ครึ่งทางให้กลับข้าวเหนียวเพื่อให้ข้าวสุกทั่วถึงกัน

ล้างยางข้าว: เมื่อข้าวเหนียวสุกได้ที่แล้ว นำมาผึ่งเพื่อลดอุณหภูมิลงให้เหลือประมาณ 35 องศาเซลเซียส จากนั้นนำข้าวเหนียวสุกไปล้างน้ำสะอาดเพื่อคลายยางข้าว จนเมล็ดข้าวแยกตัวสวยงามไม่จับกันเป็นก้อน ตักใส่ตาข่ายกรองเพื่อสะเด็ดน้ำและผึ่งทิ้งไว้สักครู่

คลุกแป้งและห่อหมัก: บดลูกแป้งข้าวหมากโดยใช้อัตราส่วน ข้าวเหนียว 5 กิโลกรัมต่อลูกแป้ง 1 ลูก นำมาโรยคลุกเคล้ากับข้าวเหนียวให้เข้ากัน (ทำแยกทีละสี) แล้วนำมาห่อด้วยใบตองกลัดไม้กลัดที่เตรียมไว้ วางทิ้งไว้ที่อุณหภูมิห้อง (ประมาณ 25-35 องศาเซลเซียส) เป็นเวลา 2-3 วัน ก็จะได้ข้าวหมากรสชาติหวานฉ่ำพร้อมรับประทาน จากนั้นนำไปแช่เย็นเพื่อช่วยชะลอการหมักและยืดอายุการเก็บรักษา


เบื้องหลังรสชาติหวาน กลมกล่อม และกลิ่นหอมเฉพาะตัวของข้าวหมาก อธิบายได้ด้วยวิทยาศาสตร์ผ่านการทำงานของจุลินทรีย์ 3 กลุ่มหลักในลูกแป้งที่ทำหน้าที่ส่งไม้ต่อกันอย่างเป็นระบบ

เชื้อรา (Mold) สายพันธุ์ Rhizopus spp. และ Amylomyces rouxii: ทำหน้าที่ปล่อยเอนไซม์อะไมเลส (Amylase) และกลูโคอะไมเลส (Glucoamylase) ออกมาย่อยแป้งจากข้าวเหนียวให้กลายเป็นน้ำตาลกลูโคส ส่งผลให้เกิดปฏิกิริยา การย่อยแป้งเป็นน้ำตาล (Saccharification) จนมีน้ำหวานซึมออกมาจากตัวข้าว


ยีสต์ (Yeast) สายพันธุ์ Saccharomyces cerevisiae: ยีสต์ชนิดเดียวกับที่ใช้ทำขนมปังและเบียร์ จะเปลี่ยนน้ำตาลกลูโคสบางส่วนให้กลายเป็นแอลกอฮอล์ (เอทานอล) และก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ผ่านปฏิกิริยา การหมักแอลกอฮอล์ (Alcohol Fermentation)


แบคทีเรียกรดแลคติก (LAB) เช่น Lactobacillus plantarum: พระเอกตัวจริงที่พบได้บ่อยในการดองผักผลไม้ (เช่น กิมจิ) หรือแป้งซาวร์โดว์ ทำหน้าที่เปลี่ยนน้ำตาลกลูโคสบางส่วนให้กลายเป็นกรดแลคติกผ่านปฏิกิริยา การสร้างกรดอินทรีย์ (Organic Acid Production) ช่วยสร้างรสเปรี้ยวอ่อนๆ มาตัดรสหวาน และช่วยลดค่า pH ในภาชนะหมักอย่างรวดเร็ว ทำให้ข้าวหมากปลอดภัยจากแบคทีเรียก่อโรคชนิดอื่น

นอกจากนี้ เมื่อแอลกอฮอล์ที่ได้จากยีสต์มาทำปฏิกิริยากับกรดอินทรีย์ที่แบคทีเรียและจุลินทรีย์สร้างขึ้น จะเกิดปฏิกิริยาเคมีที่เรียกว่า Esterification ก่อให้เกิดสารระเหย "เอสเทอร์" (Ester) ซึ่งเป็นที่มาของกลิ่นหอมหวานนุ่มนวลอันเป็นเอกลักษณ์ของข้าวหมากนั่นเอง

ในการปรุงอาหารนั้นอยากจะแนะนำให้ลองหยิบเอาข้าวหมากมาทำหน้าที่เป็นตัวชูรสและสารหมักนุ่มธรรมชาติในเมนูอาหารคาวรสเลิศถึง 3 เมนู

สันคอหมูย่างข้าวหมาก: นำสันคอหมูมาหมักด้วยสามเกลอ (รากผักชี กระเทียม พริกไทยโขลกละเอียด) ซีอิ๊วขาว น้ำมันหอย และจุดสำคัญคือการใส่ ข้าวหมากขยำเบา ๆ ลงไปด้วย เอนไซม์ในข้าวหมากจะช่วยสลายเส้นใยกล้ามเนื้อ ทำให้เนื้อหมูนุ่มละมุน หมักทิ้งไว้ 1 ชั่วโมงแล้วนำไปย่างจนสุกหอม

หมูสามชั้นตุ๋นข้าวหมาก: เริ่มด้วยการผัดขิง กระเทียม โป๊ยกั๊ก และอบเชยให้ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง ใส่หมูสามชั้นลงไปผัดจนตึงผิว ปรุงรสด้วยซีอิ๊วขาว ซีอิ๊วดำหวาน และข้าวหมาก ผัดจนเครื่องปรุงเคลือบตัวเนื้อหมูจนทั่ว เติมน้ำสะอาดแล้วปิดฝาตุ๋นไฟอ่อนทิ้งไว้ 1.5 ชั่วโมง จนน้ำงวดขลุกขลิกกลายเป็นซอสรสชาติหวานเค็มกลมกล่อมเข้มข้น

ไก่ผัดขิงข้าวหมาก: เจียวกระเทียมสับและผัดเนื้อไก่จนเกือบสุก ใส่ขิงซอยและเห็ดหูหนูลงไปผัดให้เข้ากัน ปรุงรสชาติด้วยซีอิ๊วขาว ซอสหอยนางรม และเหยาะข้าวหมาก ลงไปเพื่อตัดรสชาติให้มีความหวานเปรี้ยวกลมกล่อมและชุ่มฉ่ำแปลกใหม่ ก่อนโรยต้นหอมพร้อมเสิร์ฟ

ติดตามรายการแดนกินดอง ตอน ข้าวหมาก และติดตามความมหัศจรรย์ของโลกจุลินทรีย์และภูมิปัญญาไทยแบบเจาะลึกได้ในรายการแดนกินดอง ทางช่อง Thai PBS ช่องหมายเลข 3 ทุกวันเสาร์ เวลา 10.00 น.

อ่านเนื้อหาอื่น ๆ ที่น่าสนใจ

พงศ์พันธ์ หรรษาพันธ์

ผู้เขียน: พงศ์พันธ์ หรรษาพันธ์

ครีเอทีฟโปรดิวเซอร์ ผู้ผลิตรายการ ที่ชื่นชอบและศึกษาในความหลากหลายด้านอาหาร โดยเฉพาะเรื่องการ หมักดอง และเป็น gamer for life

บทความ NOW แนะนำ