รู้จัก 5 สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำ และความอันตรายต่อชีวิต

รู้จัก 5 สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำ และความอันตรายต่อชีวิต

ปัญหาสารพิษอันตรายในแหล่งน้ำธรรมชาติ ไม่ใช่เรื่องไกลตัวอีกต่อไป Thai PBS ชวนรู้จัก 5 สารพิษอันตราย ที่มักปนเปื้อนในแหล่งน้ำธรรมชาติ ยิ่งหากสะสมในร่างกายเป็นเวลานาน อาจเกิดอันตรายต่อชีวิตได้

สารหนู พิษต่อระบบผิวหนัง กระทบถึงหัวใจและหลอดเลือด

สารหนู (Arsenic) กำลังกลายเป็นประเด็นร้อน หลังจากที่แม่น้ำสายกลายเป็นสีขุ่น ก่อนปรากฏข้อมูลการตรวจพบการปนเปื้อนสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ส่งผลให้ต้องมีประกาศงดบริโภคสัตว์น้ำรวมถึงพืชผักในแหล่งน้ำ จากข้อกังวลของอันตรายต่อสุขภาพที่จะเกิดขึ้นได้

สารหนู เป็นธาตุกึ่งโลหะ จัดอยู่ในกลุ่มโลหะหนัก พบได้ตามธรรมชาติ โดยมีแบ่งเป็นหลายกลุ่ม ทั้งนี้ กลุ่มที่พบตามธรรมชาติ เช่น ในอาหารทะเลจะเป็นสารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic) โดยปกติมักจะไม่เป็นอันตราย ซึ่งร่างกายสามารถขับออกได้ สารหนูที่พบว่าเป็นสาเหตุของการเกิดพิษจะมาจากสารหนูชนิดอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) มักพบจากอุตสาหกรรมเหมืองแร่ตามแหล่งน้ำธรรมชาติและดิน รวมถึงสารเคมีกำจัดศัตรูพืช และสารเคมีตามโรงงานอุตสาหกรรม ในส่วนของอาหารทะเลตามแหล่งน้ำที่ปนเปื้อนนั้นจำเป็นจะต้องติดตามประกาศเฝ้าระวัง หรือหลีกเลี่ยงการบริโภคเป็นประจำ

โดยปกติแล้วร่างกายสามารถขับสารหนูออกจากร่างกายได้ แต่การได้รับสารหนูในปริมาณมาก และต่อเนื่องเป็นเวลานาน จะก่อให้เกิดพิษในร่างกายส่งผลต่อสุขภาพและอันตรายถึงชีวิตได้

พิษจากสารหนูคืออะไร ?

สารหนูถือเป็นสารอันตรายหากร่างกายได้รับสะสมในปริมาณมากและเป็นระยะเวลายาวนานจะทำให้เป็นพิษ โดยจะส่งผลต่อระบบทางเดินอาหาร ผิวหนัง ระบบประสาท และระบบเลือด

พิษต่อระบบผิวหนังจะพบจุดดำกระจัดกระจาย มีตุ่มนูนแข็งสีเหลืองตามบริเวณตามฝ่ามือฝ่าเท้า ในกรณีที่รุนแรงการเปลี่ยนแปลงของผิวหนังจะเกิดเป็นมะเร็งผิวหนังได้ ซึ่งอาจเกิดขึ้นในระยะเวลา 20 – 40 ปีหลังจากได้รับพิษ

พิษต่อระบบหัวใจและหลอดเลือดส่งผลต่อกล้ามเนื้อหัวใจทำให้เกิดภาวะหัวใจเสียจังหวะ มีผลต่อหลอดเลือดส่วนปลายทำให้เกิดเนื้อเน่าตายบริเวณปลายเท้า และทำให้เกิดมะเร็งในอวัยวะต่าง ๆ เช่น มะเร็งปอด มะเร็งตับ มะเร็งที่ไตและกระเพาะปัสสาวะ

แม่น้ำสายปนเปื้อนประเด็นที่น่ากังวลและต้องจับตา

แม่น้ำสายปนเปื้อนประเด็นที่น่ากังวลและต้องจับตา

สารตะกั่ว พิษร้ายต่อระบบประสาท เด็กเล็กคือกลุ่มเสี่ยง

สารตะกั่ว ถือเป็นสารพิษที่หลายคนคุ้นเคย จากที่ในอดีตมักพบได้จากอากาศ มาจากการใช้รถยนต์ที่ถึงปัจจุบันนี้น้ำมันรถยนต์ที่มีสารตะกั่วลดน้อยลงแล้ว แต่กลับมาเป็นสารพิษอันตรายที่ปนเปื้อนมากับสายน้ำจากโรงงานอุตสาหกรรม ที่ผ่านมา เคยพบในกรณีเหมืองแร่ที่หมู่บ้านห้วยคลิตี้ล่าง จังหวัดกาณจนบุรี และกรณีแม่น้ำกก จังหวัดเชียงราย

สารตะกั่ว เป็นโลหะหนักตามธรรมชาติ มักถูกนำมาใช้ในอุตสาหกรรมต่าง ๆ เช่น โรงงานแบตเตอรี่ โรงงานคอมพิวเตอร์ การปนเปื้อนในแหล่งน้ำจะพบได้จากทั้งฝุ่นตะกั่ว น้ำเสียจากโรงงาน รวมถึงกากแร่ตะกั่ว อย่างไรก็ตาม โดยทั่วไปแล้วสารตะกั่วยังพบค่อนข้างน้อย แต่ก็ถือว่ามีความอันตรายโดยเฉพาะในกลุ่มเด็กและเด็กเล็ก

พิษจากสารตะกั่วคืออะไร ?

ภาวะพิษจากสารตะกั่วเกิดได้จากการเข้าสู่ร่างกายทั้งทางระบบทางเดินหายใจ ระบบทางเดินอาหาร และการสัมผัสทางผิวหนัง เด็กจะมีการดูดซึมได้มากกว่าผู้ใหญ่ราว 2 – 3 เท่า พิษจะเกิดกับระบบการทำงานต่าง ๆ ของร่างกาย

พิษต่อระบบประสาท หากเกิดพิษในระบบประสาทส่วนกลางมักทำให้เกิดอาการเหนื่อย อ่อนเพลีย นอนไม่หลับ ปวดหัว พบได้น้อย มักมาจากอาการพิษตะกั่วเรื้อรัง ในกรณีรุนแรงจะมีอาการทางสมอง ทำให้รู้สึกตัวลดลง ชักและโคม่าได้ ส่วนพิษต่อระบบประสาทส่วนปลาย จะทำให้มีอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อ มีผลต่อแขนมากกว่าขา มีอาการมือและเท้าอ่อนแรง ซึ่งพบได้น้อยในเด็ก

พิษต่อระบบเลือด มักมีอาการซีด เนื่องจากสารตะกั่วมีผลทำให้อายุของเม็ดเลือดลดลง มีภาวะไทรอยสูง ความดันโลหิตสูง มีโอกาสเกิดโรคหลอดเลือดในสมองได้

พิษต่อระบบสืบพันธุ์ ทำให้เกิดภาวะมีบุตรยาก เพศชายมีการสร้างอสุจิผิดปกติ เป็นหมัน ส่วนในเพศหญิงทำให้เป็นหมัน แท้งบุตร หรือคลอดก่อนกำหนดได้

พิษต่อระบบโครงร่าง ตะกั่วมีผลยับยั้งการทำงานของระบบในกระดูก ส่งผลกระทบต่อความสูงของเด็ก กระทบต่อการเจริญเติบโตอีกด้วย

นอกจากนี้ สารตะกั่วยังมีพิษต่อระบบการทำงานอื่น ๆ ของร่างกาย ทั้งการทำงานของไต ระบบทางเดินอาหาร และก่อให้เกิดมะเร็งได้ พิษของสารตะกั่วยังสามารถสะสมและส่งต่อจากแม่สู่ลูก โดยทารกหรือเด็กอายุต่ำกว่า 6 ขวบ หากมีตะกั่วสะสมในเลือดสูงจะมีผลต่อระดับสติปัญญาทำให้ไอคิวลดลง

โครเมียม แร่ธาตุที่ทั้งมีประโยชน์และอันตราย

โครเมียม ถือเป็นอีกสารโลหะหนักที่พบปนเปื้อนตามแหล่งน้ำ ที่ผ่านมาเคยปรากฏในกรณีน้ำปนเปื้อนที่แม่น้ำสาละวิน จังหวัดแม่ฮ่องสอนในช่วงปี 2568 ที่ผ่านมา พร้อมกันนั้นก็มีการตรวจพบจากกรณีของแม่น้ำกก และแม่น้ำโขงด้วยเช่นกัน

โครเมียมเป็นโลหะหนักที่ใช้ในอุตสาหกรรมต่าง ๆ ทั้งการชุบโลหะ ผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ ชุดเครื่องประดับ การย้อมผ้ารวมถึงการฟอกหนัง โครเมียมมีหลายประเภทแบ่งตามสถานะออกซิเดชัน โดยในทางการแพทย์มีการใช้โครเมียมที่ชื่อว่า Trivalent chromium หรือโครเมียม 3 เพื่อประโยชน์ในการรักษาโรค เช่น ลดความดัน ปรับสมดุลระดับน้ำตาล ป้องกันโรคกระดูก

โครเมียมชนิดที่เป็นพิษคือ Hexavalent chromium หรือโครเมียม 6 สามารถเข้าสู่ร่างกายได้หลายทาง แต่ส่วนใหญ่แล้วจะดูดซึมผ่านทางเดินอาหาร โดยปกติแล้วร่างกายสามารถขับออกได้ทางไต มีเพียงส่วนน้อยที่สะสมในร่างกาย อย่างไรก็ตาม หากร่างกายได้รับโครเมียมสะสมเป็นเวลานานจะเกิดอาการพิษโครเมี่ยมได้

พิษจากโครเมียมคืออะไร ?

อาการพิษจากโครเมียมมีทั้งแบบเฉียบพลันเมื่อได้รับสารในปริมาณมาก ซึ่งร้ายแรงถึงชีวิตได้ ขณะที่ลักษณะอาการพิษแบบเรื้อรังที่เกิดจากการสะสมเป็นเวลานานสามารถเกิดได้หลายทางด้วยกัน

พิษต่อระบบผิวหนัง ส่วนใหญ่เกิดจากการสัมผัสเป็นเวลานาน มักเกิดในกลุ่มคนทำงานโรงงานที่ใกล้ชิดใช้งานโครเมียมเป็นเวลานาน ทำให้เกิดพิษทางผิวหนังได้หลายแบบ ทั้งแผลจากโครเมียมที่เกิดจากการสะสมของฝุ่นละอองโครเมียมจนทำให้เกิดรอยถลอกที่ผิวหนัง ผิวหนังอักเสบ รวมถึงอาการผนังกั้นในจมูกถูกเจาะทะลุ

พิษก่อมะเร็ง สารประกอบโครเมียมมีส่วนที่สามารถละลายในน้ำได้ดี กลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดมะเร็งปอดมากกว่ามะเร็งชนิดอื่น ทั้งนี้ มีรายการพบว่า คนทำงานโรงงานที่สัมผัสกับโครเมียมชนิดอันตรายเป็นเวลามากกว่า 30 ปีขึ้นไป มีความเสี่ยงมากกว่าคนงานที่อายุงานน้อยกว่า

สารปรอท สารปนเปื้อนแห่งโศกนาฏกรรม

ในสมัยก่อนมีการใช้สารปรอทในเครื่องวัดไข้ จนทุกวันนี้ยังมีการใช้เรียกเทอร์โมนิเตอร์วัดไข้กันว่า “ปรอทวัดไข้” จนถูกยกเลิกในเวลาต่อมาเนื่องเป็นสารที่มีอันตรายสูง ในอดีตราวทศวรรษที่ 1908 ต่อเนื่องถึงทศวรรษที่ 1970 สารนี้เคยสร้างโศกนาฏกรรมครั้งใหญ่ที่ประเทศญี่ปุ่น และถือเป็นกรณีศึกษาของโรงงานสารพิษและชีวิตคน

โดยเป็นกรณีของโรงงานปล่อยสารปรอทลงทะเลทำให้ชาวบ้านรวมถึงเด็กเล็กมีอาการป่วยผิดปกติมากกว่า 2000 คน มีอาการทั้งขาดสารอาหาร แขนขาบิดงอไม่ทราบสาเหตุ จนถึงอาการวิกลจริต จนได้ชื่อว่า “โรคมินามาตะ” ตามชื่อเมืองที่เกิดเหตุ และเป็นที่มาของอนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท เป็นสนธิสัญญาระหว่างประเทศเพื่อปกป้องสุขภาพของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมจากการปล่อยปรอทและสารประกอบปรอทจากกิจกรรมของมนุษย์

การปนเปื้อนของสารสปรอทมักเกิดจากการปล่อยน้ำเสียของโรงงาน ที่ผ่านมา ประเทศไทยเคยมีการพบสารปรอทในพื้นที่อุตสาหกรรมในช่วงปี 2556 ที่พื้นที่ตำบลท่าตูม จังหวัดปราจีนบุรี เนื่องจากปรอทสามารถปนเปื้อนและสะสมอยู่ในปลาตามแหล่งน้ำได้ จนเข้าสู่ร่างกายของผู้คนในพื้นที่ทีมการปนเปื้อนได้

โรคมินามาตะ พิษจากปรอท

ปรอทถือเป็นสารพิษร้ายแรง มีการววิจัยจนเรียกอาการเฉพาะของพิษจากปรอทคือโรคมินามาตะ เป็นโรคที่เกิดจากพิษปรอทสะสมในร่างกาย ทำอันตรายต่อระบบประสาทและกล้ามเนื้อ

พิษแบบเฉียบพลัน เมื่อเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมาก หากเข้าสู่ร่างกายทางการหายใจจะทำให้เกิดอาการไอ หอบเหนื่อย แน่นหน้าอก หนาวสั่น ปวดท้อง ท้องเสีย ลิ้นได้รับรสโลหะ หากเข้าสู่ร่างกายทางปาก จะมีอาการปวดแสบร้อน คลื่นไส้ อาเจียนเป็นเลือด กรณีรุนแรงจะทำลายไต ทำให้ปัสสาวะไม่ออก และเกิดไตวายได้

พิษแบบเรื้อรัง จะส่งผลกระทบต่อระบบประสาทส่วนกลาง สมอง ไขสันหลัง ทำให้เสียการควบคุมเคลื่อนไหวของแขน ขา รวมถึงการพูด ทำให้ระบบประสาทรับความรู้สึกเสียไป เช่น การได้ยินและการมองเห็น ซึ่งไม่สามารถรักษาให้หายกลับมาได้ นอกจากนี้ยังมีอาการปอดอักเสบ เจ็บหน้าอก หายใจไม่ออกและเสียชีวิตได้

แคดเมียม สารปนเปื้อนจุดกำเนิดโรคอิไตอิไต

แคดเมียม อีกสารปนเปื้อนอันตรายที่เป็นมหากาพย์ยาวนานในประเทศไทย ในประเด็นโรงงานขยะ การลักลอบขนย้ายกากแคดเมียม ราว 2 ปีก่อน (2567) นอกจากนี้กากแคดเมียมยังเป็นปัญหายาวนานมากกว่า 20 ปี ในพื้นที่ห้วยแม่ตาว จังหวัดตาก

ย้อนกลับไป สารอันตรายนี้เริ่มเป็นที่รู้จักจากประเทศญี่ปุ่น จากกรณีเหมืองแร่ที่มีการปล่อยแคดเมียมลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติมาอย่างยาวนาน พบรายงานปัญหาอย่างเป็นทางการของการเจ็บป่วยในช่วงทศวรรษที่ 1960 โดยโรคดังกล่าวมีการตั้งชื่อว่า โรคอิไตอิไต มาจากคำว่า อิโต ที่แปลว่าเจ็บปวด เพราะผู้ป่วยจะมีการเจ็บปวดอย่างมากจากอาการกระดูกเปราะหักง่ายซึ่งรวมถึงกระดูกสันหลังด้วย

แคดเมียมมีใช้ในอุตสาหกรรมต่าง ๆ ทั้งการทำเหมือง การชุบสังกะสี การผลิตแบตเตอรี่อัลคาไลน์ รวมถึงโซลาร์เซลล์ เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้วสามารถสะสมในร่างกายได้ยาวนานหลายปี

พิษร้ายจากแคดเมียม

พิษจากแคดเมียมส่งผลร้ายหลายด้าน โดยอาการสำคัญที่ทำให้เกิดความเจ็บปวดคืออาการที่เกิดกับกระดูกหรือก็คือโรคอิไตอิไตนั่นเอง

อาการพิษแบบเฉียบพลัน เมื่อได้รับแคดเมียมผ่านการหายใจจะทำให้เกิดอาการไข้ ไอ หนาวสั่น หายใจมีเสียงวี๊ด เจ็บหน้าอก มักเกิดภายใน 4 – 24 ชม. บางรายที่มีอาการรุนแรงจะเกิดภาวะปอดอักเสบและระบบทางเดินหายใจล้มเหลวได้ ขณะที่หากได้รับแคดเมียมผ่านการกิน ทำให้มีอาการปวดท้อง คลื่นไส้ อาเจียน ถ่ายอุจจาระเหลว หากกินในปริมาณมากอาจมีเลือดออกจากทางเดินอาหาร ช็อคหรือไตวายได้ ส่วนการสัมผัสทางผิวหนัง ทำให้เกิดอาการระคายเคืองต่อผิวหนัง เกิดการไหม้บริเวณที่สัมผัสได้

อาการพิษระยะยาว เมื่อได้รับแคดเมียมระยะเวลานานจะทำให้เกิดพังผืดที่ปอด ถุงลมโป่งพอง ไตทำงานผิดปกติและเป็นไตวายเรื้อรังได้ ผลต่อกระดูกทำให้เป็นโรคอิไตอิไต ที่จะทำให้กระดูกคดงอ หักง่าย ซึ่งเป็นผลสืบเนื่องจากที่ไตขับแคลเซียมและฟอสฟอรัสออกทางปัสสาวะเพิ่มขึ้น ทำให้กระดูกเปราะ พรุน หักง่าย และทำให้เกิดความเจ็บปวดรุนแรงเป็นอย่างมาก

สารพิษและการปนเปื้อนเกิดขึ้นมาอย่างยาวนาน และส่งผลกระทบระยะยาวที่รุนแรง การเฝ้าระวังแหล่งน้ำใกล้เคียงคือหัวใจสำคัญในการป้องกันตัวเอง แต่ความรับผิดชอบในภาพรวมจากภาครัฐถือเป็นบทบาทสำคัญเพื่อป้องกันปัญหาสารพิษที่อาจเกิดขึ้นได้

อ้างอิง

  • กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข
  • กรมควบคุมมลพิษ
  • ภาควิชาเภสัชวิทยา คณะแพทย์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
  • ศูนย์พิษวิทยา คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยามหิดล

อธิเจต มงคลโสฬศ

ผู้เขียน: อธิเจต มงคลโสฬศ

ตำแหน่ง : เจ้าหน้าที่เนื้อหาดิจิทัล ไทยพีบีเอส สนใจเนื้อหาด้านสุขภาพจิต สาธารณสุข และความยั่งยืน รวมถึงประเด็นทันกระแสที่มีแง่มุมน่าสนใจซ่อนอยู่ การศึกษา : ปริญญาตรี คณะวิทยาการจัดการ สาขานิเทศศาสตร์ เอกวารสารศาสตร์ โทภาพยนตร์ ผลงาน : รางวัลบทวิจารณ์ภาพยนตร์สร้างสรรค์...

บทความ NOW แนะนำ