จากภาคสนามถึงงานตรวจสอบข้อเท็จจริง เมื่อความ “เป็นกลาง” ไม่ใช่ “ข้ออ้าง” ให้ทำร้ายกัน

เหตุการณ์เผชิญหน้าและกระทบกระทั่งกันระหว่างนายณัฐวุฒิ วงศ์เนียม อดีตทนายความ กับนายสมชัย ศรีสุทธิยากร อดีตกรรมการการเลือกตั้ง บริเวณหน้า สน.ทองหล่อ เมื่อวันที่ 4 กันยายนที่ผ่านมา นอกจากจะเป็นข่าวความขัดแย้งระหว่างบุคคลแล้ว ยังปรากฏรายละเอียดสำคัญที่ควรค่าแก่การขบคิดในทางวิชาชีพสื่อ นั่นคือผู้สื่อข่าวหญิงของสถานีโทรทัศน์พีพีทีวีที่อยู่ในเหตุการณ์ได้เข้าไปห้ามปรามเพื่อไม่ให้เกิดการทำร้ายร่างกายเพิ่มเติม และถูกผู้ก่อเหตุตอบโต้ด้วยข้อกล่าวหาว่า “ไม่เป็นกลาง”

ต่อมาพีพีทีวีออกแถลงการณ์ยืนยันว่าการกระทำของผู้สื่อข่าวหญิงรายดังกล่าวเป็นสิ่งที่ถูกต้อง ทั้งในบทบาทสื่อมวลชนและในฐานะเพื่อนมนุษย์ พร้อมระบุว่าการใช้ข้อกล่าวหาเรื่องความเป็นกลางเพื่อเปิดทางให้การทำร้ายผู้อื่นดูชอบธรรม เป็นพฤติกรรมที่สมควรถูกประณาม จุดยืนนี้สอดคล้องกับหลักการที่ยึดถือกันในวงวิชาชีพสื่อทั่วโลกว่า ความเป็นกลางไม่เคยหมายถึงการวางเฉยต่ออันตรายที่เกิดขึ้นตรงหน้า

เหตุการณ์ทองหล่อ และข้อกล่าวหาเรื่อง “ความเป็นกลาง”

คำถามที่ตามมาจากเหตุการณ์นี้ไม่ใช่เพียงเรื่องพฤติกรรมของคู่กรณี แต่คือคำถามที่ลึกไปกว่านั้น คือความเป็นกลางของสื่อมวลชนควรมีความหมายอย่างไร ในสถานการณ์ที่ต่างไปจากการนำเสนอข่าวตามปกติ หลักความเป็นกลางถูกวางไว้เพื่อรองรับข้อถกเถียงที่มีเหตุผลรองรับทั้งสองด้าน ไม่ใช่เพื่อบังคับให้สื่อต้องวางตัวเป็นกลางระหว่างความรุนแรงกับการไม่ใช้ความรุนแรง เมื่อสถานการณ์เปลี่ยนเป็นอันตรายทางกายภาพที่เกิดขึ้นต่อหน้า การเข้าไปยับยั้งจึงไม่ใช่การเลือกข้าง แต่คือการป้องกันความเสียหายที่กำลังเกิดขึ้นจริง ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการแสดงจุดยืนทางการเมือง

4 ก.ย. 69 ที่ สน.ทองหล่อ นายณัฐวุฒิ วงศ์เนียม ผลัก นายสมชัย ศรีสุทธิยากร อดีตกรรมการการเลือกตั้ง ตกจักรยานล้มบาดเจ็บต่อหน้าสื่อและตำรวจ ผู้สื่อข่าว PPTV เข้าไปห้าม

ตรรกะเดียวกันในสนามตรวจสอบข้อเท็จจริง

ประเด็นนี้มีความหมายมากกว่าข่าวที่ปรากฏ เพราะตรรกะเดียวกันนี้ถูกใช้โจมตีสื่อในอีกสนามหนึ่งอยู่เสมออย่างไม่เคยลดละ นั่นคืองานตรวจสอบข้อเท็จจริง ทุกครั้งที่หน่วยงานตรวจสอบข้อเท็จจริง ยืนยันว่าข้อมูลชิ้นหนึ่งเป็นเท็จ หรือคำกล่าวอ้างหนึ่งไม่มีหลักฐานรองรับ ปฏิกิริยาที่ตามมามักไม่ใช่การโต้แย้งด้วยข้อเท็จจริงหรือหลักฐานใหม่ แต่คือข้อกล่าวหาว่าทีมงานไม่เป็นกลางหรือมีธงอยู่ก่อนแล้ว ทั้งที่การทำงานตรวจสอบข้อเท็จจริงยึดอยู่กับหลักฐานเชิงประจักษ์ โดยไม่คำนึงว่าข้อมูลเท็จนั้นจะมาจากฝ่ายใด

ข้อเท็จจริงกับข้อมูลเท็จ ไม่ใช่สองด้านของเรื่องเดียวกันที่สมควรได้รับน้ำหนักเท่าเทียมกัน เช่นเดียวกับที่ความรุนแรงและการไม่ใช้ความรุนแรง ก็ไม่ใช่จุดยืนสองฝ่ายที่สื่อต้องวางตัวเป็นกลางระหว่างกัน การฟันธงว่าข้อมูลใดเป็นเท็จบนพื้นฐานของหลักฐาน จึงไม่ใช่การเลือกข้างทางการเมือง หากแต่เป็นการทำหน้าที่ป้องกันความเสียหายที่ข้อมูลเท็จจะสร้างต่อสังคม ไม่ต่างจากการเข้าไปยับยั้งความรุนแรงทางกายภาพที่เกิดขึ้นตรงหน้า

ขอบเขตที่งานตรวจสอบข้อเท็จจริงต้องรักษาไว้

อย่างไรก็ตาม การทำหน้าที่เช่นนี้ต้องอยู่บนพื้นฐานของความรอบคอบและมีขอบเขตที่ชัดเจน การยืนยันว่าข้อมูลใดเป็นเท็จต้องมีหลักฐานเพียงพอรองรับ ไม่ใช่ทุกข้อความที่ดูน่าสงสัยจะถูกตัดสินได้ทันที ต้องแยกให้ชัดระหว่างสิ่งที่ยังตรวจสอบไม่ได้กับสิ่งที่พิสูจน์แล้วว่าเป็นเท็จ และการเลือกประเด็นที่จะตรวจสอบก่อนหลังต้องพิจารณาจากขนาดของผลกระทบและการแพร่กระจาย โดยปราศจากอคติทางการเมืองของผู้ตรวจสอบเอง มิฉะนั้นความน่าเชื่อถือของกระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงก็จะถูกบั่นทอนไปด้วย

สิ่งที่ควรเป็นบทเรียนจากเหตุการณ์นี้ นอกเหนือจากการปกป้องผู้สื่อข่าวภาคสนามที่ทำหน้าที่อย่างกล้าหาญเท่านั้น แต่ควรขยายไปถึงหลักการที่ใช้กำกับงานตรวจสอบข้อเท็จจริงด้วยเช่นกัน องค์กรสื่อจำเป็นต้องมีความชัดเจนและกล้ายืนหยัดปกป้องคนทำงานของตน เมื่อพวกเขาปฏิบัติหน้าที่อย่างถูกต้องตามหลักจริยธรรมวิชาชีพ แม้จะถูกกดดันด้วยข้อกล่าวหา เรื่องความเป็นกลางที่ถูกหยิบยกขึ้นมาใช้อย่างผิดวัตถุประสงค์ก็ตาม