แม่น้ำสาย -รวก และโขง จุดบรรจบแม่น้ำรวกกับแม่น้ำโขง บริเวณสบรวก สามเหลี่ยมทองคำ จ.เชียงราย มีสีน้ำตาลแดงขุ่นเข้ม เป็นภาพสะท้อนปัญหาตะกอนดิน และสารพิษที่อาจมาจากการทำเหมืองแร่

นายทองคำ อินพรม ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย ได้พาทีมข่าวไทยพีบีเอส ลงพื้นที่แปลงนา 13 ไร่ ที่กำลังเก็บเกี่ยวอีก 10 วันข้างหน้า

แม้พื้นที่นาจะอยู่บริเวณปลายน้ำจากแม่น้ำสาย นายทองคำ ยังมีความกังวลเกี่ยวกับสารพิษที่อาจตกค้างและสะสมในระยะยาว เนื่องจากประชาชนยังคงใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรง แม้ปัจจุบันอาจตรวจไม่พบสารพิษหรือพบในปริมาณน้อย แต่หากมีการสะสมอย่างต่อเนื่องก็อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพและการดำรงชีวิตในอนาคต

เหมืองแร่ควรมีระบบบำบัดน้ำเสียที่ได้มาตรฐานก่อนปล่อยน้ำลงสู่แม่น้ำสาย หรือหากยังไม่สามารถควบคุมและแก้ไขปัญหาได้ ควรหยุดดำเนินกิจการชั่วคราว ตอนนี้กังวลผลผลิตทางการเกษตร โดยเฉพาะข้าว หากตรวจพบสารพิษปนเปื้อนจนไม่สามารถบริโภคหรือขายได้ เกษตรกรจะจะผลกระทบทั้งด้านความปลอดภัยทางอาหารและรายได้

นางสาวจันทร์จิรา กฤษธารมณ์ ผู้ใหญ่บ้านสายลมจอย อ.แม่สาย ระบุว่า แม่สายเป็นพื้นที่เศรษฐกิจสำคัญ หากเศรษฐกิจของอำเภอได้รับผลกระทบอย่างรุนแรง ก็อาจส่งผลต่อเศรษฐกิจของ จ.เชียงราย โดยรวม จึงอยากให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งแก้ไขปัญหาอย่างจริงจัง แก้ไปที่ปัญหาต้นเหตุคือเหมืองแร่ อย่างน้อยก็ลดการปลดปล่อยสารพิษให้คนท้ายน้ำอยู่ได้

นักวิชาการชี้ต้องจัดการต้นตอเหมือง

ด้าน ผศ.ดร.ไชยณรงค์ เศรษฐเชื้อ อาจารย์ประจำภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม เสนอให้รัฐบาลจีนแสดงความรับผิดชอบต่อปัญหามลพิษข้ามพรมแดน โดยเฉพาะกิจการเหมืองแร่ในเมียนมาและ สปป.ลาว ที่มีธุรกิจและเงินทุนจากจีนเข้าไปเกี่ยวข้อง พร้อมเรียกร้องให้รัฐบาลไทยตรวจสอบบริษัทไทยที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการนำเข้าแร่จากประเทศเพื่อนบ้าน และเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะ

รัฐบาลจีนควรกำกับดูแลบริษัทของตนเองตามหลักธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน ขณะที่รัฐบาลไทยต้องตรวจสอบธุรกิจและเงินทุนของไทยที่เกี่ยวข้องกับห่วงโซ่การค้าแร่ เพื่อให้สามารถตรวจสอบความเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ที่อาจก่อผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้

ส่วนข้อเสนอการสนับสนุนจัดตั้งศูนย์ตรวจวิเคราะห์สารพิษที่มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ผศ.ดร.ไชยณรงค์ ระบุว่าแม้จะเป็นประโยชน์ต่อการเฝ้าระวังและตรวจสอบผลกระทบต่อสุขภาพประชาชน แต่ยังเป็นเพียงมาตรการปลายเหตุ หากไม่จัดการกิจกรรมเหมืองแร่ต้นน้ำในเมียนมาอย่างจริงจัง ก็อาจไม่สามารถป้องกันผลกระทบได้อย่างแท้จริง และเสี่ยงถูกมองว่าเป็นเพียงการสร้างภาพลักษณ์ด้านสิ่งแวดล้อม หรือ Greenwashing

เสนอใช้ข้อมูลหลักฐานเจรจารัฐบาลจีนและประเทศต้นทาง

ผศ.ดร.เสถียร ฉันทะ คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย เสนอว่า การแก้ปัญหามลพิษในแม่น้ำสายและลุ่มน้ำโขงจำเป็นต้องจัดการที่ต้นเหตุ โดยรัฐบาลไทยต้องจริงจังกับการตรวจสอบและกำกับดูแลภาคธุรกิจไทยที่เข้าไปลงทุนในต่างประเทศ โดยเฉพาะธุรกิจเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน

แม้ประเทศไทยจะมีระบบกำกับดูแลนักลงทุนต่างชาติที่เข้ามาประกอบธุรกิจในประเทศ แต่รัฐบาลก็ควรให้ความสำคัญกับการกำกับดูแลนักธุรกิจไทยที่ออกไปลงทุนในต่างประเทศเช่นกัน เพื่อให้การดำเนินธุรกิจคำนึงถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม สอดคล้องกับนโยบายเศรษฐกิจสีเขียวที่รัฐบาลประกาศไว้

ผศ.ดร.เสถียร ยังกล่าวย้ำว่า รัฐบาลไทยควรใช้ข้อมูลและหลักฐานจากการตรวจสอบพื้นที่ รวมถึงเทคโนโลยีอย่าง GPS เพื่อระบุแหล่งที่มาของกิจกรรมเหมืองและผลกระทบที่เกิดขึ้น ก่อนนำข้อมูลไปประกอบการเจรจากับรัฐบาลจีนและประเทศที่มีการทำเหมือง เพื่อร่วมกันกำหนดมาตรการควบคุมการผลิตและลดการปล่อยสารพิษให้เหลือน้อยที่สุด

เสนอไทย-เมียนมาประชุมร่วมที่แม่สาย ควบคู่มาตรการทางเศรษฐกิจ

ส่วน ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักนวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เสนอให้รัฐบาลไทยและเมียนมาเร่งใช้กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศ เพื่อตรวจสอบและแก้ไขปัญหามลพิษในแม่น้ำสาย โดยเสนอให้จัดประชุมคณะทำงานร่วมครั้งแรกที่ อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพื่อให้เจ้าหน้าที่ทั้งสองประเทศลงพื้นที่ตรวจสอบและเก็บตัวอย่างน้ำร่วมกัน

ดร.สืบสกุล ระบุว่า การจัดประชุมที่แม่สายมีข้อได้เปรียบ เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่เห็นปัญหามลพิษได้อย่างชัดเจน และเจ้าหน้าที่ทั้งสองฝ่ายสามารถเดินทางเข้าถึงพื้นที่ได้สะดวก เอื้อต่อการตรวจสอบและเห็นสภาพปัญหาร่วมกันอย่างเป็นรูปธรรม

นอกจากนี้ ยังเสนอให้ใช้มาตรการทางเศรษฐกิจควบคู่กัน โดยให้รัฐบาลไทยพิจารณาทบทวนการนำเข้าแร่จากเมียนมา ซึ่งมีการขนส่งผ่านหลายพื้นที่ชายแดน เช่น แม่สาย แม่สอด และแม่สะเรียง รวมถึงพิจารณาควบคุมการส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีที่อาจเกี่ยวข้องกับกิจกรรมเหมืองแร่ในเมียนมา ตลอดจนทบทวนการส่งออกแร่ไปยังจีน เพื่อส่งสัญญาณให้ประเทศที่เกี่ยวข้องเห็นความจำเป็นในการร่วมแก้ไขปัญหา

ข้อเสนอจากภาคประชาชนและนักวิชาการ การแก้ไขปัญหามลพิษข้ามพรมแดนไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการตรวจวัดคุณภาพน้ำหรือการตรวจสุขภาพประชาชน แต่ต้องขยายไปถึงการตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษ การกำกับดูแลกิจการเหมืองแร่ และการตรวจสอบห่วงโซ่ธุรกิจที่เกี่ยวข้อง พร้อมผลักดันให้รัฐบาลไทย เมียนมา และจีนร่วมกันหาทางออก เพื่อป้องกันไม่ให้ประชาชนและสิ่งแวดล้อมต้องแบกรับผลกระทบต่อไปในระยะยาว

รายงาน :โกวิทย์ บุญธรรม

ภาพ :กวิภัฎ จำปาทิพย์