วันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ที่ อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ศ. ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ลงพื้นที่ติดตามสถานการณ์คุณภาพน้ำในอำเภอแม่สาย โดยนำวิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรมมา มาแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในแหล่งน้ำ

ที่แม่สาย น้ำปะปาอยู่ในความกังวลผลกระทบจากสารหนู จนก่อนหน้านี้ต้องหยุดผลิตประปาเพราะความขุ่นและสารหนูพุ่งสูง 28 เท่า

ศ.ยศชนัน ได้โชว์ดื่มน้ำ ที่การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายได้นำมาให้บริการประชาชน ที่ว่าการอำเภอแม่สาย โดยยืนยันประปาจากรถบริการสามารถดื่มได้ปลอดภัย

นอกจากนี้ ศ.ยศชนัน ยังไปสะพานมิตรภาพแม่สายแห่งที่ 1 ดูการสาธิตการตรวจวัดโลหะหนักในน้ำ เรียกว่า M-Sense ของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ซึ่งตรวจสารโลหะ 4 ชนิด คือ สารหนู ตะกั่ว ปรอท และแคดเมียม ซึ่งสามารถทราบผลภายใน 5 นาที

ศ.ยศชนัน กล่าวถึงการแก้ไขปัญหามลพิษข้ามพรมแดนว่า รัฐบาลติดตามสถานการณ์มาอย่างต่อเนื่อง โดยที่ผ่านมาได้หารือร่วมกับฝ่ายจีน รวมถึงนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ โดยเห็นว่าการแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องดำเนินการตั้งแต่ต้นทาง

ส่วนการดูแลประชาชนในพื้นที่ รัฐบาลและจังหวัดเชียงรายให้ความสำคัญกับการสร้างความมั่นใจด้านความปลอดภัยของน้ำอุปโภคบริโภค โดยจะต้องติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง ควบคู่กับการเฝ้าระวังผลกระทบจากการใช้น้ำ

เตรียมผลักดันฝายดักตะกอน

ศ.ยศชนัน ยังระบุถึงปัญหาสารหนู ซึ่งส่วนหนึ่งสะสมอยู่ในตะกอน ได้มีการศึกษาหาแนวทางชะลอการไหลของน้ำ เพื่อให้ตะกอนตกลงมา โดยใช้ฝายขนาดเล็กในหลายจุด ก่อนเก็บตะกอนออกจากแหล่งน้ำ ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารปนเปื้อนได้ โดยเตรียมนำผลการศึกษาที่เคยจัดทำไว้เมื่อ 2 ปีก่อน กลับมาพิจารณาและออกแบบแนวทางดำเนินการให้รวดเร็วยิ่งขึ้น

ในการประชุมภัยพิบัติภาคเหนือ จะนำเรื่องนี้เข้าไปเสนอ เพราะมีแผนที่ศึกษาไว้เมื่อ 2 ปีที่แล้ว สามารถนำกลับมาออกแบบและดำเนินการให้รวดเร็วยิ่งขึ้น

เมื่อผู้สื่อข่าวถามว่า แม่น้ำสาย เป็นแม่น้ำนานาชาติจะสามารถสร้างฝายดักตะกอนได้หรือไม่?

ศ.ยศชนัน ระบุว่า จะขอให้ข้อมูลรายละเอียดเพิ่มเติมอีกครั้ง เนื่องจากแนวทางนี้มีความเป็นไปได้ที่จะดำเนินการได้จริง แต่ก่อนจะนำเสนอเป็นแนวทางอย่างเป็นทางการ จำเป็นต้องมีข้อมูลทางวิชาการที่ชัดเจนรองรับก่อน

ส่วนการแก้ไขปัญหาพื้นที่ต้นน้ำ ศ.ยศชนัน กล่าวว่าได้หารือร่วมกับนายสีหศักดิ์ และกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อให้เข้ามาเป็นเจ้าภาพหลักในการดำเนินการ ขณะที่กระทรวง อว. พร้อมสนับสนุนการตรวจวิเคราะห์ทางห้องปฏิบัติการ และตรวจสอบมาตรฐานคุณภาพน้ำในแต่ละจุด เพื่อให้มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยืนยันแหล่งที่มาของสารปนเปื้อน รวมถึงตรวจสอบว่าสารที่พบในพื้นที่ต้นน้ำและปลายน้ำเป็นชนิดเดียวกันหรือไม่ โดยปัจจุบันมีการบูรณาการความร่วมมือจากนักวิชาการหลายหน่วยงาน

การที่จะไปพูดคุยกันต้องมีหลักฐานที่ชัดเจนและแน่นอน เพราะเกี่ยวข้องกับผลทางกฎหมายและการลงทุนจากต่างประเทศ หากสามารถยืนยันข้อมูลได้ ก็จะนำไปใช้ในการหารือบนเวทีนานาชาติ เพราะแม่น้ำเป็นทรัพยากรที่ทุกฝ่ายต้องใช้ร่วมกัน

นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย กล่าวถึงการแก้ปัญหาสารพิษข้ามพรมแดน ที่ผ่านมามีการประสานพูดคุยกับผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ทำหนังสือไปแล้ว โดยอยู่ระหว่างรอคำตอบ

นายกรัฐมนตรีและได้ประสานเพื่อขอให้ผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ช่วยดูสาเหตุที่ดูแลแม่น้ำสายร่วมกันว่าสาเหตุเกิดจากอะไร เพื่อให้ประเทศไทยเตรียมพร้อมรับมือและดูแลประชาชนได้เช่น กรณีหากเกิดปัญหาเช่นกรณีน้ำประปาที่เกิดขึ้น

ส่วนกรณีมีการตรวจพบสารหนูในข้าว จากกรณีสารพิษข้ามพรมแดน นางสาวกัลยา บุญสง่า ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กล่าวยืนยันว่าข้าวที่ผลิตใน จ.เชียงรายยัง อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานและปลอดภัยสำหรับการบริโภค โดยอ้างอิงผลการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์จากศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ ซึ่งการตรวจสอบยังไม่พบสารหนูเกินค่ามาตรฐาน จึงสามารถบริโภคได้

ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย ระบุว่าเพื่อสร้างความมั่นใจในการเพาะปลูกรอบใหม่ จะต้องตรวจสอบคุณภาพน้ำที่จะนำเข้าสู่แปลงเกษตร รวมถึงเก็บตัวอย่างดินและน้ำ เพื่อติดตามปริมาณสารปนเปื้อน และให้ความรู้แก่เกษตรกรเกี่ยวกับแนวทางลดความเสี่ยงจากการตกค้างของสารพิษในพื้นที่เกษตรกรรม

ห่วงผลกระทบภาคเกษตร เสนอแผนแก้ปัญหา 5 ปี

ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ได้ทำจดหมายเปิดผนึกถึง ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีฯ นายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และนางสาวปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เพื่อสะท้อนผลกระทบจากปัญหาแม่น้ำกก สาย รวก และโขงปนเปื้อนสารโลหะหนัก ซึ่งกำลังส่งผลต่อภาคเกษตรและความมั่นคงทางอาหาร

จดหมายเปิดผนึกระบุว่า ตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 สำนักงานเกษตรแม่อายและศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรแม่อาย จ.เชียงใหม่ ได้เก็บตัวอย่างผลผลิตทางการเกษตรจากพื้นที่ ต.ท่าตอน และ ต.แม่อาย ซึ่งเป็นพื้นที่ริมแม่น้ำกกที่มีประวัติน้ำท่วม พบผักและผลไม้ 24 ชนิด มีสารหนู ตะกั่ว และแคดเมียมเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยในการบริโภค โดยผลผลิตบางส่วนถูกจำหน่ายทั้งในประเทศและต่างประเทศ เช่น มาเลเซีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น

นอกจากนี้ ยังมีความเสี่ยงจากการใช้น้ำในลุ่มแม่น้ำกก สาย และรวก เพื่อการเกษตร โดยเฉพาะพื้นที่นาข้าวรวมกว่า 1 แสนไร่ ซึ่งกรมชลประทานเป็นผู้จัดสรรน้ำให้เกษตรกรใช้ในการทำนาปีและนาปรัง

ข้อมูลในจดหมายเปิดผนึกระบุว่า พื้นที่นาข้าวลุ่มแม่น้ำกกมีประมาณ 58,723 ไร่ ครอบคลุม 3 อำเภอ 9 ตำบล ส่วนลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกมีพื้นที่นาข้าวประมาณ 60,500 ไร่ ครอบคลุม 5 ตำบลใน อ.แม่สาย ทำให้เกษตรกรกังวลว่าจะสามารถใช้น้ำจากแม่น้ำดังกล่าวเพื่อทำนาปรังที่กำลังจะเริ่มในเดือนธันวาคมได้หรือไม่

ขณะเดียวกัน ผลการตรวจดินเพาะปลูกและเมล็ดข้าวในฤดูกาลผลิต 2568/2569 ตามข้อมูลที่ระบุในเอกสาร พบการปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐาน โดยนาข้าวลุ่มแม่น้ำกกพบสารหนูในเมล็ดข้าว 7 จุด จาก 20 จุด และสารตะกั่ว 1 จุด ส่วนพื้นที่ลุ่มแม่น้ำสายและแม่น้ำรวก พบสารหนูในดินเกษตรกร 11 จุด จาก 20 จุด และพบสารหนูในเมล็ดข้าว 16 จุด จาก 20 จุด รวมถึงสารตะกั่ว 1 จุด

ดร.สืบสกุล ระบุว่า ปัญหาดังกล่าวไม่เพียงกระทบต่อความปลอดภัยของผลผลิต แต่ยังสร้างความเสียหายทางเศรษฐกิจให้เกษตรกร ทั้งการถูกกดราคาสินค้า การระงับการปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อส่งออก และความเสี่ยงที่ผู้บริโภคจะได้รับสารโลหะหนักจากอาหารที่ปนเปื้อน

ดร.สืบสกุล เสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์เร่งจัดตั้งคณะกรรมการร่วมระดับชาติ โดยเปิดให้ภาครัฐ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม กลุ่มเกษตรกร และองค์กรผู้บริโภค มีส่วนร่วมกำหนดนโยบายและแผนแก้ไขปัญหา

พร้อมจัดทำนโยบายและแผนดำเนินงานระยะอย่างน้อย 5 ปี ครอบคลุม 5 ด้าน ได้แก่ การตรวจสอบและเฝ้าระวังการปนเปื้อนในภาคเกษตร การเยียวยาเกษตรกร การฟื้นฟูดินปนเปื้อน การจัดหาแหล่งน้ำทดแทน และการจัดสรรงบประมาณอย่างเพียงพอ

นอกจากนี้ ยังเสนอให้จัดทำแผนที่ความเสี่ยงพื้นที่เกษตรกรรมด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ หรือ GIS แบ่งพื้นที่เป็นโซนสีเขียว สีเหลือง และสีแดง เพื่อจำแนกพื้นที่ปลอดภัย พื้นที่เฝ้าระวัง และพื้นที่ปนเปื้อนที่ต้องเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟู

อีกประเด็นสำคัญคือการจัดหาแหล่งน้ำสำรองให้เกษตรกร โดยเฉพาะพื้นที่ปลูกข้าวนาปรังในลุ่มแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย รวมถึงส่งเสริมการใช้น้ำบาดาลพลังงานแสงอาทิตย์และเร่งสร้างอ่างเก็บน้ำในพื้นที่

พร้อมกันนี้ ยังเสนอให้เปิดเผยผลตรวจสารปนเปื้อนต่อสาธารณะอย่างโปร่งใส จัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ เพื่อให้สามารถตรวจสอบดิน น้ำ ผลผลิตทางการเกษตร และสัตว์น้ำได้รวดเร็วขึ้น

ต้องการให้รัฐบาลเร่งดำเนินการเพื่อปกป้องห่วงโซ่สินค้าเกษตรและห่วงโซ่อาหาร ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของความมั่นคงทางอาหารของประเทศไทย

โกวิทย์ บุญธรรม รายงาน