แม่น้ำกกและแม่น้ำสาย สายน้ำสำคัญที่หล่อเลี้ยงผู้คนในพื้นที่ภาคเหนือกำลังเผชิญกับปัญหามลพิษข้ามพรมแดน จากกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำในประเทศเมียนมา โดยเฉพาะการทำเหมืองแร่หายาก หรือ แรร์เอิร์ธ มีการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแหล่งน้ำและตะกอนดิน ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศทางน้ำ แหล่งอาหารของสัตว์น้ำ ตลอดจนความปลอดภัยของอาหารที่ประชาชนบริโภค
ม.แม่โจ้ ชี้มลพิษข้ามแดน ส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหารแนะปลูกผัก-เลี้ยงปลากินเอง
รศ.ดร.อภินันท์ สุวรรณรักษ์ คณบดีคณะเทคโนโลยีการประมงและทรัพยากรทางน้ำ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ ให้ข้อมูลว่า ปัญหาที่เกิดขึ้นไม่ได้มีเพียงเรื่องสารพิษปนเปื้อนเท่านั้น แต่ความขุ่นของน้ำและตะกอนดินที่ไหลลงสู่แม่น้ำอย่างต่อเนื่อง กำลังสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศอย่างเป็นวงกว้าง โดยปกติแสงแดดสามารถส่องลงไปถึงพื้นท้องน้ำ ทำให้สาหร่ายขนาดเล็กที่เกาะอยู่ตามก้อนหินเจริญเติบโต เป็นแหล่งอาหารของแมลงน้ำและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ก่อนจะถ่ายทอดเป็นอาหารให้กับปลาในห่วงโซ่อาหาร แต่เมื่อแม่น้ำมีความขุ่นต่อเนื่อง แสงส่องลงไปไม่ถึงพื้นท้องน้ำ ฐานอาหารของปลาเหล่านี้จึงลดลง ขณะเดียวกัน ตะกอนดินยังเข้าไปทับถมช่องว่างระหว่างก้อนหิน ซึ่งเป็นทั้งแหล่งอาหารและที่หลบภัยของสัตว์น้ำ รวมถึงแหล่งวางไข่และแหล่งอนุบาลลูกปลา ส่งผลให้ปลาเติบโตได้ยาก อ่อนแอ และมีโอกาสรอดจนถึงวัยสืบพันธุ์ลดลง ปลาบางชนิดอาจหายไปจากพื้นที่หรือเคลื่อนย้ายไปยังแหล่งน้ำที่มีสภาพเหมาะสมกว่า
ม.แม่โจ้ ชี้มลพิษข้ามแดน ส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหารแนะปลูกผัก-เลี้ยงปลากินเอง
นอกจากนี้ยังมีความเสี่ยงจากสารปนเปื้อน อาจเข้าสู่สิ่งมีชีวิตและถ่ายทอดผ่านการกินกันในห่วงโซ่อาหาร ส่งผลกระทบต่อสัตว์น้ำ ทั้งด้านการเจริญเติบโต ความแข็งแรง และความสามารถในการสืบพันธุ์ ขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับ
สิ่งที่น่ากังวลจึงไม่ใช่เพียงการพบปลาตาย แต่คือการที่ประชากรปลารุ่นใหม่อาจลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่อง จากการสำรวจของอาจารย์ในแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกตลอดปีที่ผ่านมา ยังไม่พบปลาในจุดที่ลงสำรวจ เป็นข้อสังเกตที่สะท้อนถึงความน่ากังวลของระบบนิเวศในพื้นที่ และ จำเป็นต้องมีการสำรวจอย่างเป็นระบบเพิ่มเติม เพื่อประเมินความเปลี่ยนแปลงของชนิดพันธุ์และจำนวนประชากรปลาอย่างชัดเจน
รศ.ดร.อภินันท์ กล่าวว่า เมื่อปัญหาจากสายน้ำส่งต่อไปถึงพื้นที่เกษตรกรรมและอาหารบนโต๊ะผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่แค่ในแม่น้ำ เพราะน้ำจากแม่น้ำสายหลักยังถูกส่งผ่านฝาย คลองชลประทาน และระบบกระจายน้ำไปยังพื้นที่เพาะปลูก แปลงผัก นาข้าว บ่อเลี้ยงปลา และ พื้นที่เลี้ยงสัตว์ ดังนั้นการเฝ้าระวังจึงต้องครอบคลุมตั้งแต่แหล่งน้ำต้นทาง ไปจนถึงดิน พืชผลทางการเกษตร และสัตว์น้ำที่นำมาบริโภค เพื่อให้สามารถประเมินความเสี่ยงต่อความปลอดภัยทางอาหารได้อย่างรอบด้าน เมื่อประชาชนไม่มั่นใจในคุณภาพน้ำและอาหารที่มาจากแหล่งน้ำธรรมชาติ วิถีชีวิตที่เคยพึ่งพาการจับปลา การทำเกษตร และการใช้น้ำจากแม่น้ำจึงต้องเปลี่ยนแปลง
ม.แม่โจ้ ชี้มลพิษข้ามแดน ส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหารแนะปลูกผัก-เลี้ยงปลากินเอง
มหาวิทยาลัยแม่โจ้ จึงส่งเสริมการสร้างความมั่นคงทางอาหาร เริ่มต้นได้จากครัวเรือน ในระหว่างที่การแก้ไขปัญหา ระดับลุ่มน้ำและการฟื้นฟูระบบนิเวศต้องใช้เวลา สิ่งที่ต้องเร่งดำเนินการ คือ การทำให้ประชาชนเข้าถึงน้ำสะอาดและอาหารที่ปลอดภัย พร้อมสนับสนุนการผลิตอาหารในระดับครัวเรือน แนวทางหนึ่งที่สามารถนำมาปรับใช้ได้ คือ
- การเลี้ยงปลาในระบบปิดหรือระบบหมุนเวียนน้ำ โดยจัดทำบ่อเลี้ยงปลาบริเวณบ้าน ใช้น้ำจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบว่าปลอดภัย
- ส่งเสริมให้ประชาชนปลูกผักสวนครัวและพืชอาหารที่จำเป็นต่อการบริโภคในครัวเรือน โดยเลือกใช้น้ำสะอาดและวัสดุปลูกที่ปลอดภัย
- พิจารณาการเลี้ยงสัตว์ขนาดเล็กเพื่อเป็นแหล่งอาหารเสริม โดยต้องควบคุมคุณภาพน้ำและอาหารสัตว์ให้เหมาะสมด้วย
แนวทางดังกล่าวเป็นการปรับรูปแบบการผลิตอาหารให้เหมาะสมกับสถานการณ์ ลดการพึ่งพาแหล่งอาหารจากแม่น้ำที่ยังมีความเสี่ยง และช่วยให้แต่ละครัวเรือนมีแหล่งอาหารที่สามารถควบคุมกระบวนการผลิตได้ด้วยตนเอง
ม.แม่โจ้ ชี้มลพิษข้ามแดน ส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อาหารแนะปลูกผัก-เลี้ยงปลากินเอง
ขณะเดียวกัน ภาครัฐต้องเร่งตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน ตะกอนดิน พืชผลทางการเกษตร และสัตว์น้ำอย่างต่อเนื่อง พร้อมจัดหาแหล่งน้ำสะอาด สนับสนุนองค์ความรู้และทรัพยากรให้ประชาชนสามารถปรับตัวได้จริง รวมถึงประสานความร่วมมือระหว่างประเทศเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษบริเวณต้นน้ำ เพราะการฟื้นฟูแม่น้ำไม่ได้หมายถึงเพียงการทำให้น้ำกลับมาใส แต่ต้องทำให้แหล่งอาหาร ถิ่นอาศัย และความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตกลับคืนมาได้ด้วย
คณะเทคโนโลยีการประมงและทรัพยากรทางน้ำ มหาวิทยาลัยแม่โจ้ จึงเชิญชวนหน่วยงานและผู้ที่สนใจ ร่วมสนับสนุนโครงการสร้างความมั่นคงทางอาหาร “เลี้ยงปลา ปลูกผัก สร้างอาหารใกล้บ้าน ทางเลือกรับมือวิกฤตมลพิษทางน้ำ” ในพื้นที่โครงการ ลุ่มน้ำกก-น้ำสาย - น้ำรวก-น้ำโขง
อ่านข่าว :
23 พ.ย.ปูพรมเก็บตัวอย่างดิน-น้ำแปลงเกษตรกร 250 จุด พื้นที่เสี่ยงสารปนเปื้อน
