พฤกษศาสตร์น่ารู้! “โสน” ดอกเหลืองงามยามปลายฝนสู่ต้นหนาว

พฤกษศาสตร์มีเรื่องน่ารู้ให้ได้ศึกษา เมื่อถึงช่วงปลายฝนต้นหนาว (กันยายน-ตุลาคม) ทุ่งนาหรือพื้นที่ชุ่มน้ำหลายแห่งของไทยจะถูกแต่งแต้มด้วยดอกไม้สีเหลือง ที่มีชื่อเรียกว่า “ดอกโสน” (อ่านว่า สะ-โหน) พืชพื้นบ้านที่ไม่เพียงให้ความสวยงาม แต่ยังเป็นพืชอาหาร พืชสมุนไพร และพืชบำรุงดิน

"โสน" มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า 𝙎𝙚𝙨𝙗𝙖𝙣𝙞𝙖 𝙟𝙖𝙫𝙖𝙣𝙞𝙘𝙖 Miq.

จัดเป็นพืชในวงศ์ถั่ว (Fabaceae) มีถิ่นกำเนิดในหลายประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียใต้ ได้แก่ บังกลาเทศ กัมพูชา อินเดีย ชวา สปป.ลาว หมู่เกาะซุนดาน้อย มลายู เมียนมา นิวกินี ฟิลิปปินส์ ศรีลังกา สุลาเวสี ไทย และเวียดนาม โดยมักพบขึ้นตามพื้นที่ชื้นแฉะ คันนา หรือริมน้ำ

ดอกโสนเป็นผักพื้นบ้านที่นำมาปรุงอาหารได้หลากหลาย เช่น แกงส้มดอกโสน ดอกโสนชุบแป้งทอด หรือนึ่งจิ้มน้ำพริก สำหรับในภาคกลาง ดอกโสนถูกนำมาทำเป็นขนมดอกโสน การทำก็ไม่ยาก เพียงนำดอกโสนที่รูดเอาก้านออกมาผสมกับแป้งข้าวเจ้าคลุกให้เข้ากัน พรมน้ำลอยดอกมะลิให้ทั่ว จากนั้นนำไปนึ่งให้สุก เวลารับประทานผสมมะพร้าวขูดหรือมะพร้าวอ่อนขูด โรยเกลือป่นเล็กน้อยและน้ำตาลทรายตามชอบ คลุกให้เข้ากันก็พร้อมรับประทาน ขนมจึงได้รสหวานมันและกลิ่นหอมดอกไม้แบบพื้นบ้าน

“ดอกโสน” ภาพจากธวัชพงศ์ บุญมา

นอกจากรับประทานได้แล้ว “โสน” ยังเป็นพืชที่มีความสำคัญต่อระบบเกษตรกรรมไทย รากของโสนสามารถตรึงไนโตรเจนในดิน เพิ่มความอุดมสมบูรณ์ และช่วยปรับโครงสร้างดิน ใบและลำต้นยังใช้เป็นอาหารสัตว์หรือทำปุ๋ยพืชสดได้อีกด้วย ในขณะที่ลำต้นนำไปแปรรูปเป็นแผ่นโสน เป็นส่วนประกอบในการทำกลีบของพานพุ่มหรือบายศรี ใช้ในการประดิษฐ์ดอกไม้ ส่งออกจำหน่ายทั้งในและต่างประเทศ

ภูมิปัญญาพื้นบ้านหลายพื้นที่ใช้ใบและดอกโสนเป็นสมุนไพรช่วยขับลม แก้อาการท้องอืดเฟ้อ รากใช้ต้มดื่มเพื่อบำรุงธาตุและบรรเทาอาการปวดท้อง ส่วนเมล็ดมีรสฝาด ใช้แก้ท้องเสียในปริมาณเหมาะสม

โสนไม่เพียงเป็นดอกไม้พื้นบ้านสีเหลืองที่แต่งแต้มท้องทุ่งให้สวยงาม แต่ยังเป็นพืชอาหาร สมุนไพร และพืชบำรุงดินที่ทรงคุณค่าในระบบเกษตรกรรมไทย เป็นตัวอย่างของภูมิปัญญาชาวบ้านที่รู้จักใช้ประโยชน์จากธรรมชาติอย่างรอบด้าน