เหตุไฟไหม้สถานบันเทิงนำมาซึ่งโศกนาฏกรรมที่กระทบกับหลายชีวิต เนื่องจากเป็นสถานที่รวมผู้คนจำนวนมากไว้ในอาคารเดียวกัน “มาตรฐานปลอดภัย” จึงเป็นสิ่งสำคัญที่ไม่ควรมองข้ามเพื่อป้องกันการสูญเสียที่อาจเกิดขึ้นได้

Thai PBS รวบรวมองค์ความรู้เกี่ยวกับมาตรฐานความปลอดภัยของสถานบันเทิงรวมถึงการจัดคอนเสิร์ต ในสถานที่ที่รวมผู้คนจำนวนมากอยู่ที่เดียวกันควรมีมาตรฐานอย่างไรบ้าง ? อัคคีภัยอาจเป็นเพียงปลายทาง ทว่าความเสี่ยงด้านอื่น ๆ ยังคงมีเกิดขึ้น และอาจป้องกันได้

ภาพหลังเกิดเหตุโรงเบียร์ลาดพร้าว ชวนให้สังคมตั้งคำถามกับความปลอดภัย

“กฎหมาย” ควบคุมอาคาร มาตรฐานความปลอดภัยที่ควรให้ความสำคัญ

มาตรการเกี่ยวกับความปลอดภัยของสถานบันเทิงในไทยมีกฎหมายที่เกี่ยวข้องอยู่หลายฉบับด้วยกัน ครอบคลุมความปลอดภัยหลายด้าน ทั้งด้านวิศวกรรมความแข็งแรงของอาคาร และอุบัติเหตุอัคคีภัย ทั้งยังมีกฎแยกย่อยของแต่ละกระทรวง อาทิ พระราชบัญญัติ ควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522, กฎกระทรวงกำหนดสิ่งอำนวยความสะดวกในอาคารสำหรับ ผู้พิการหรือทุพพลภาพ และคนชรา (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2564, ข้อบัญญัติกรุงเทพมหานคร เรื่อง ควบคุมอาหาร พ.ศ. 2544 และกฎหมายควบคุมสถานบันเทิงโดยเฉพาะอย่าง กฎกระทรวง กําหนดประเภทและระบบความปลอดภัย ของอาคารที่ใช้เพื่อประกอบกิจการเป็นสถานบริการ พ.ศ. 2555 กฎหมายเหล่านี้มีการกำหนดความปลอดภัยไว้หลายด้าน สรุปเป็นหัวข้อได้ดังนี้

ทางหนีไฟต้องมีมาตรฐาน โดยมาตรฐานสำหรับสถานบันเทิงจะมีการกำหนดทางหนีไฟตามจำนวนคน ตัวอย่างเช่น ความจุไม่เกิน 500 คน มีทางหนีไฟ 2 แห่ง ความจุตั้งแต่ 501 – 1000 คน มีทางหนีไฟ 3 แห่ง  และความจุ 1001 คนขึ้นไป มีทางหนีไฟ 4 แห่ง เพื่อให้อพยพได้ทันเวลา
ขณะที่อาคารสูงตั้งแต่ 4 ชั้นขึ้นไป ไม่เกิน 23 เมตร (หรืออาคารที่สูง 3 ชั้นที่มีดาดฟ้าเหนือชั้นที่ 3 พื้นที่เกิน 16 ตารางเมตร) ต้องมีบันไดหนีไฟที่ทำจากวัสดุทนไฟอย่างน้อย 1 แห่ง ตัวบันไดมีความชันไม่เกิน 60 องศา บันไดหนีไฟภายนอกอาคารต้องมีความกว้างสุทธิไม่น้อยกว่า 60 เซนติเมตร ขณะที่บันไดหนีไฟภายในอาคารต้องมีความกว้างสุทธิไม่น้อยกว่า 80 เซนติเมตร กรณีอาคารสูงเกิน 23 เมตร มีกำหนดบันไดหนีไฟต้องคนอพยพได้ภายใน 1 ชม. ทำจากวัสดุทนไฟ นอกจากนี้ยังมีการกำหนดให้ผนังติดทางหนีไฟมีความหนาพิเศษ ทั้งนี้ต้องมีป้ายบอกทางหนีไฟอย่างชัดเจน
โครงสร้างอาคารมีวัสดุทนไฟในจุดสำคัญ อาทิ เสาคานต้องทนไฟได้ไม่น้อยกว่า 3 ชม. พื้นทนไฟได้ไม่น้อยกว่า 2 ชม. โครงสร้างหลังคาทนไฟได้ 1 ชม. บันไดที่ไม่ใช่บันไดหนีไฟต้องทนความร้อนได้อย่างน้อย 1 ชม. โดยมีการกำหนดสเปคโครงสร้างความหนาของคอนกรีดหุ้มเหล็กของแต่ละโครงสร้างเฉพาะไว้ด้วย ระบบไฟ สายเครื่องเสียงต้องเดินท่อเหล็กร้อยสายไฟ ส่วนพื้นที่ที่มีวัตถุไวไฟต้องมีการป้องกันเป็นพิเศษ

ระบบเตือนภัยต้องครอบคลุมและมีมาตรการรับมือ ต้องมีอุปกรณ์ตรวจจับความร้อนบนเพดาลระยะห่างครอบคลุมทั้งอาคาร อุปกรณ์แจ้งเตือนมีทั้งระบบอัตโนมัติและระบบแจ้งแบบใช้มือเพื่อให้อุปกรณ์ทำงาน สัญญาณเตือนและไฟส่องสว่างครอบคลุมพื้นที่จนถึงทางหนีไฟ

สถานบันเทิง (สถานบริการหรือโรงมหรสพ) ต้องมีความปลอดภัยเป็นพิเศษ สถานประกอบการทั้ง 2 ประเภทมีกฎความปลอดภัยเพิ่มเติม และต้องยื่นขอใบอนุญาตเฉพาะ เนื่องจากจะมีการกำหนดพื้นที่และการใช้บริการรวมถึงลักษณะของกิจการ เช่น มีการให้บริการผู้คนเป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ยังมีการกำหนดผู้ดูแลระบบความปลอดภัยเฉพาะที่กำหนดอายุไม่น้อยกว่า 25 ปี และมีประกาศนียบัตรวิชาชีพที่เกี่ยวข้องพร้อมประสบการณ์ไม่น้อยกว่า 5 ปี มีกำหนดสัญญาณเตือน มีระบบป้องกันเพลิงที่มีท่อจ่ายน้ำให้บริเวณใกล้เคียงเพื่อระงับเหตุโดยเฉพาะ

ทั้งหมดนี้จะเห็นได้ว่า หากมีการปฏิบัติตามข้อกำหนดที่ระบุไว้ มีสัญญาณเตือนภัย มีการป้องกันไฟไม่ให้ลุกลาม มีการกำหนดจำนวนคนที่สอดคล้องกับทางเข้าออก การสูญเสียมีแนวโน้มที่จะลดลงได้

ความปลอดภัยในสถานบันเทิง มาตรฐานควรเป็นอย่างไร ?

ความปลอดภัยของสถานบันเทิงไม่ได้มีเพียงมาตรฐานทางกฎหมาย หากแต่ยังมีเกณฑ์มาตรฐานอื่น ๆ ที่ช่วยเพิ่มความปลอดภัยอย่างลงลึกไปถึงรายละเอียดอื่นสืบเนื่องจากสถานบันเทิง ถือเป็นเรื่องน่าสนใจที่ผู้ที่ใช้บริการสถานบันเทิง ผู้เข้าชมคอนเสิร์ต รวมถึงผู้คนเกี่ยวข้องควรให้ความใส่ใจ
ทั้งนี้ อุบัติเหตุจากสถานบันเทิงเกิดขึ้นได้บ่อยครั้ง ทั้งเหตุเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างการเจ็บป่วยเป็นลมของผู้ชม เหตุใหญ่ที่เคยเกิดในไทยเมื่อเร็ว ๆ นี้อย่างการตกเวทีของเจ๋ง Big Ass รวมถึงเหตุเศร้าอย่างอัคคีภัย แนวทางเกี่ยวกับความปลอดภัยต่อไปนี้ สรุปรวมจากข้อกำหนดและข้อแนะนำของหน่วยงานด้านความปลอดภัยในการจัดงานคอนเสิร์ต และผู้ให้บริการด้านสถานที่จัดอีเวนท์ซึ่งต้องสร้างความปลอดภัยให้เกิดขึ้นกับสถานที่และผู้คนจำนวนมาก

กรณีเจ๋ง Big Ass ทะลุเวที ความปลอดภัยที่ถูกตั้งคำถาม

ประเมินความเสี่ยงก่อนเกิดเหตุเสมอ สถานบันเทิงที่มีการจัดการแสดง คอนเสิร์ตต่าง ๆ จำเป็นจะต้องมีการวางแผนล่วงหน้าด้านความปลอดภัย ผู้รับผิดชอบต้องรู้ถึงจำนวนคนที่มาร่วมงาน การเคลื่อนที่ของฝูงชนจะต้องผ่านพื้นที่อย่างไร มีแผนการอพยพเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน โครงสร้างต่าง ๆ เช่น เวที หรือโครงสร้างชั่วคราวต่าง ๆ ทั้งการตกแต่งสถานที่ทนต่อสภาพอากาศ ความร้อนหรือเหตุอื่น ๆ อย่างไรบ้าง ? คาดการณ์พฤติกรรมของกลุ่มคนที่มาใช้บริการ สิ่งเหล่านี้ควรประเมินเพื่อให้เกิดมาตรการรับมือที่มีประสิทธิภาพก่อนเกิดเหตุได้

การควบคุมทางเข้า – ออกอย่างมีมาตรฐาน ต้องมีการตรวจสอบควบคุมจุดเข้า - ออก อย่างดี ระบบควบคุม เช่น ระบบตรวจบัตรประชาชน พร้อมทั้งเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยควรมีการฝึกอบรมพร้อมใบอนุญาตอย่างถูกต้อง มีประสบการณ์และจำนวนที่เพียงพอต่อการรับมือเหตุฉุกเฉิน และมีความชำนาญในการควบคุมฝูงชน

ลดความเสี่ยงอุบัติเหตุจากหลายปัยจัย อุบัติเหตุเกิดได้จากหลายปัจจัยภายในสถานบันเทิง รวมถึงการจัดงานที่มีผู้คนรวมตัวกันเป็นจำนวนมาก การตระหนักถึงอันตรายไว้ก่อนสามารถช่วยความเสี่ยงได้ อาทิ การสะดุดอุปกรณ์ต่าง ๆ สายไฟ เศษแก้ว การบาดเจ็บล้มป่วยฉุกเฉินที่ต้องได้รับการรักษาพยาบาลฉุกเฉิน ซึ่งการฝึกอบรมปฐมพยาบาลกับเจ้าหน้าที่จะสามารถช่วยลดปัญหาได้ ทั้งนี้ หลายงานในต่างประเทศมีการคำนึงถึงเหตุก่อการร้ายและมีแผนรับมือไว้ด้วย

อุปกรณ์ที่มีประกายไฟต้องมีการควบคุมพิเศษ สำหรับประเทศไทย เหตุไฟไหม้เกิดจากไฟฟ้าและอุปกรณ์ที่มีประกายไฟมาแล้วหลายครั้ง มาตรการเกี่ยวกับอุปกรณ์ที่มีประกายไฟจึงเป็นสิ่งที่ควรให้ความสำคัญ หากมีการใช้งานอุปกรณ์เทคนิคต่าง ๆ ที่ก่อให้เกิดประกายไฟ ไอร้อน กลุ่มควัน จำเป็นจะต้องพิจารณารายละเอียดของอุปกรณ์นั้น ๆ วิธีการติดตั้งรวมถึงเอกสารรับรองความปลอดภัย และต้องมีการจัดเตรียมอุปกรณ์ดับเพลิงสำรองเป็นการเฉพาะ ทั้งนี้ ในการใช้อุปกรณ์ดังกล่าว การติดตั้งใช้งานยังต้องมีการจัดเจ้าหน้าที่เพื่อตรวจสอบความปลอดภัยเฉพาะอีกด้วย

ความปลอดภัยของเวทีการแสดง กรณีความปลอดภัยนอกจากผู้ชมแล้ว ความปลอดภัยของทีมงานนักร้องบนเวทีก็เป็นสิ่งสำคัญ ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับการแสดงของศิลปินแต่ละคนด้วย และมีแนวทางหลัก ๆ คือทีมงานจัดแสดงจะต้องแจ้งรายละเอียดเงื่อนไขการแสดงซึ่งระบุถึงความหนาของเวที การตรวจสอบหน้างานคือสิ่งจำเป็นเพื่อให้เกิดความปลอดภัยสูงสุด อย่างไรก็ตาม ในระดับสากลมาตรฐาน American National Standards Institute (ANSI) มีการกำหนดแนวทางไว้ว่า เวทีจำเป็นจะต้องมีความปลอดภัย แข็งแรง และไม่ทำให้ศิลปินตกจากเวที มีการกำหนดน้ำหนักที่ต้องรองรับได้ ความลาดเอียง มีราวกันตกและปลอดภัยของระบบไฟฟ้า เพื่อไม่ให้เกิดอันตรายเมื่อทำการแสดงด้วย

มาตรฐานปลอดภัยเหล่านี้ถือเป็นส่วนหนึ่งที่ช่วยลดความเสี่ยงของการใช้บริการสถานบันเทิงรวมถึงคอนเสิร์ตต่าง ๆ แน่นนอนว่า หลายอย่างจำเป็นต้องให้ความสำคัญและใส่ใจ กระนั้นมาตรการเหล่านี้จะมีประโยชน์ก็ต่อเนื่องเกิดเหตุร้ายขึ้น หลายครั้งเมื่อเหตุยังไม่เกิด การใส่ใจให้ความสำคัญก็ยังไม่เกิดขึ้น

อ้างอิง

• ความรู้เบื้องต้นกฎหมาย เกี่ยวกับอัคคีภัย ข้อกำหนดเรื่องการออกแบบด้านการป้องกันอัคคีภัยเชิงรับ (Passive Fire Protection or Containment System) สำหรับอาคาร สำนักควบคุมและตรวจสอบอาคาร กรมโยธาธิการและผังเมือง
• กฎกระทรวงว่าด้วยการอนุญาตให้ใช้อาคารเพื่อประกอบกิจการโรงมหรสพ ประเภทและระบบความปลอดภัยของโรงมหรสพ และอัตราค่าธรรมเนียมสำหรับการอนุญาตให้ใช้อาคารเพื่อประกอบกิจการโรงมหรสพ พ.ศ. 2550
• กฎกระทรวง กำหนดประเภทและระบบความปลอดภัยของอาคารที่ใช้เพื่อประกอบกิจการเป็นสถานบริการ พ.ศ. 2555
• Event Safety Management: A Guide to Prioritizing Protection in Every Event Plan, UC San Diego Extended Studies