ป่าลับ รอยทราย ชายเล
อาย กมลเนตร ออกเดินทางสู่ชายฝั่งภาคตะวันออกกับ รศ. ดร.กิติเชษฐ์ ศรีดิษฐ นักพฤกษศาสตร์ด้านอนุกรมวิธานและนิเวศวิทยาของพืช ออกสำรวจป่าสันทรายชายฝั่ง ระบบนิเวศดั้งเดิมที่เหลือน้อยลงแทบทุกวัน เนื่องจากการปรับสภาพพื้นที่เพราะถูกมองว่าเป็นพื้นที่เสื่อมโทรม มาร่วมหาคำตอบด้วยกันว่า มีความลับอะไรซ่อนอยู่ใต้สันทรายแห่งนี้ และทำไมระบบนิเวศแบบนี้ถึงมีความสำคัญ
สวรรค์พรรณไม้ ณ ป่าสันทรายชายฝั่ง
ห่างจากชายหาดเข้าไปเพียงไม่กี่ร้อยเมตร มีระบบนิเวศหนึ่งที่คนไทยส่วนใหญ่แทบไม่รู้จัก นั่นคือ ป่าสันทรายชายฝั่ง ผืนป่าสีเขียวบนแผ่นทรายที่ซ่อนตัวอยู่เงียบ ๆ ในภาคตะวันออกของประเทศไทย หลายคนอาจนึกภาพว่าการมาเที่ยวทะเลต้องเจอเพียงชายหาด คลื่นลม ต้นสน หรือต้นมะพร้าว แต่ในความเป็นจริง ลึกเข้าไปจากแนวชายหาดเพียงไม่ไกล กลับมีสังคมพืชที่หายากและอุดมสมบูรณ์ซ่อนอยู่ เป็นสังคมพืชธรรมชาติดั้งเดิมที่ยังไม่ถูกรบกวน แม้ภายนอกอาจดูเหมือนพื้นที่รกร้างริมถนนที่เต็มไปด้วยขยะ แต่เมื่อเดินลึกเข้าไป จะพบว่าที่นี่คือระบบนิเวศที่ทรงคุณค่าและมีความชุ่มชื้นสูงกว่าที่คิด
จุดที่น่าประหลาดใจที่สุดคือทรายในป่าสันทรายชายฝั่งมีลักษณะแตกต่างจากทรายชายหาดทั่วไป เพราะมีสีขาวกว่าและมีเนื้อละเอียด สามารถอัดตัวกันแน่นจนสามารถอุ้มน้ำได้ ทำให้เกิดระบบน้ำจืดใต้ผืนทรายที่จืดสนิท ไม่เป็นน้ำกร่อยแม้จะอยู่ห่างจากทะเลเพียงร้อยกว่าเมตร
รวมพรรณไม้เด่นแห่งป่าสันทรายชายฝั่ง
ตานซ่าน
เฟิร์นหายากที่ขึ้นเฉพาะในป่าทรายลักษณะพิเศษเช่นนี้ แม้แต่การเพาะปลูกก็ยังไม่สามารถทำให้ขึ้นได้หากสภาพแวดล้อมไม่เหมาะสมพอดี จุดเด่นคือกลุ่มอับสปอร์ที่มีรูปทรงคล้ายหวี ถือเป็นเฟิร์นเก่าแก่และเป็นดัชนีชี้วัดความสมบูรณ์ของพื้นที่
ต้นกระอวม
พืชในวงศ์เดียวกับส้ม พบได้ทั่วไปในป่าสันทรายชายฝั่ง เป็นหนึ่งในพรรณไม้เอกลักษณ์ของพื้นที่
กระถินทุ่ง
แม้จะมีชื่อคล้ายกระถินที่กินได้ แต่กระถินทุ่งเป็นพืชที่กินไม่ได้ การพบเห็นพืชชนิดนี้เป็นตัวบ่งชี้ว่าพื้นที่นั้นไม่ได้แห้งแล้งอย่างที่คาดคิด
เตยทะเล
พืชพื้นเมืองของป่าสันทรายชายฝั่ง แม้จะอยู่ในสกุลเดียวกับเตยหอมที่ใช้ทำอาหาร แต่เป็นคนละชนิดกัน มีลักษณะการเจริญเติบโตที่โดดเด่นคล้ายพืชตระกูลจันทร์ผา แม้จะอยู่คนละวงศ์กันก็ตาม
มอสในป่าชายฝั่ง
หนึ่งในความประหลาดใจที่สุดของทริปนี้คือการพบมอสเจริญเติบโตอยู่ริมทะเล ทั้งที่โดยทั่วไปมักเข้าใจว่ามอสต้องอาศัยอยู่บนภูเขาที่มีความชื้นและอากาศเย็นเท่านั้น แท้จริงแล้วมอสเป็นพืชทนแล้งที่สามารถห่อใบเก็บตัวเงียบในหน้าแล้ง และจะแผ่ขยายสะพรั่งขึ้นทันทีเมื่อฝนมาถึง การพบมอสจึงเป็นตัวชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศได้เป็นอย่างดี
กระเช้าผีมด (จุกโรหินี)
พืชที่มีวิวัฒนาการพิเศษเพื่อรับมือกับดินที่ขาดแร่ธาตุ โดยสร้างใบให้เป็นกระเปาะพร้อมรากแทรกเข้าไปด้านใน เพื่อเป็นที่อยู่อาศัยให้มดเข้ามาอาศัย และรับแร่ธาตุจากมดที่นำเข้ามาในกระเปาะ นับเป็นตัวอย่างของการปรับตัวอันน่าทึ่งของสิ่งมีชีวิตในพื้นที่ที่ขาดแคลนสารอาหาร
ท้าวยายม่อม
พืชที่ให้แป้งคุณภาพพิเศษ นิยมนำไปทำขนมไทยหลายชนิด เช่น สลิ่มหรือหอยทอด มีคุณสมบัติคล้ายแป้งมันสำปะหลังแต่ให้รสชาติที่ดีกว่า จุดกำเนิดของแป้งชนิดนี้มาจากป่าสันทรายชายฝั่งโดยเฉพาะ
เข็ดตะขาบ พืชหายากระดับภูมิภาค
หนึ่งในการค้นพบที่มีนัยสำคัญทางวิทยาศาสตร์คือ "เข็ดตะขาบ" พืชที่เดิมพบการกระจายพันธุ์เฉพาะในเขตมาเลเซียและต่อมาพบที่จังหวัดพังงา การพบเขตตะขาบที่ฝั่งตะวันออกของอ่าวไทยในครั้งนี้ถือเป็นการค้นพบครั้งแรกในพื้นที่ดังกล่าว และเป็นหลักฐานยืนยันว่าในยุคน้ำแข็งเมื่อหมื่นปีก่อน ประเทศไทยเคยเชื่อมต่อเป็นแผ่นดินเดียวกับมาเลเซียในนาม "ซุนดาแลนด์" ทำให้เกิดพืชจำเพาะร่วมกันระหว่างมาเลเซีย คาบสมุทรภาคใต้ และแนวชายฝั่งภาคตะวันออกของไทย
พืชในเขตป่าพรุและพื้นที่ชุ่มน้ำ
เมื่อเดินลึกเข้าไปในแผ่นดิน จะพบว่าป่าสันทรายไม่ได้เกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอ บางจุดที่เป็นพื้นที่ต่ำจะกลายเป็นบึงหรือ "ป่าพรุ" ซึ่งมีสภาพคล้ายพื้นที่ชุ่มน้ำในหน้าฝน พืชเด่นในบริเวณนี้ ได้แก่ แส้ม้าฮ่อ พืชที่ทนเค็มได้ และ ต้นหม้อข้าวหม้อแกงลิง พืชกินแมลงที่ปรับตัวเพื่อรับไนโตรเจนจากแมลง เนื่องจากสภาพดินเป็นกรดอ่อนตามธรรมชาติ นอกจากนี้ในหน้าน้ำยังพบบัวขนาดเล็กและปลาตัวเล็ก ๆ ที่จะจำศีลหายไปในหน้าแล้งและปรากฏขึ้นอีกครั้งเมื่อฝนมาถึง
รากเข่า ของโกงกางบนป่าสันทรายชายฝั่ง
ในบริเวณที่น้ำทะเลซัดเข้ามาถึงแต่ไม่มีเลนตามธรรมชาติ จะพบต้นโกงกางที่มีลักษณะแคระแกร็นแตกต่างจากป่าชายเลนทั่วไป มีรากหายใจแบบรากเข่า (knee root) ที่งอขึ้นเหนือพื้นดินตามธรรมชาติของมัน โดยระดับน้ำที่ท่วมถึงจะไม่สูงเกินระดับรากเหล่านี้ เพื่อป้องกันไม่ให้ต้นไม้จมน้ำตาย
ระบบนิเวศฟองน้ำ หัวใจสำคัญของแหล่งน้ำจืดชายฝั่ง
ป่าสันทรายชายฝั่งไม่ได้มีคุณค่าเพียงด้านความหลากหลายทางชีวภาพเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็น ภูมิทัศน์แบบฟองน้ำ (sponge landscape) ที่ช่วยกักเก็บน้ำจืดใต้ดินไว้ในปริมาณที่เหมาะสม ป้องกันปัญหาภัยแล้งในพื้นที่ชายฝั่ง ระบบนิเวศเช่นนี้ในต่างประเทศที่พัฒนาแล้วมักได้รับการคุ้มครองอย่างเข้มงวดด้วยกฎหมาย ห้ามเปลี่ยนแปลงภูมิประเทศแม้เจ้าของที่ดินจะมีเอกสารสิทธิ์ เนื่องจากตระหนักว่าระบบนิเวศเหล่านี้ไม่ได้ส่งผลกระทบเฉพาะเจ้าของที่ดิน แต่เกี่ยวข้องกับชุมชนโดยรวมทั้งหมด
แม้ป่าสันทรายชายฝั่งจะทรงคุณค่าทางนิเวศวิทยา แต่วันนี้กลับกำลังลดน้อยลงอย่างรวดเร็ว โดยมีสาเหตุสำคัญที่คาดไม่ถึงอย่าง กฎหมายภาษีที่ดิน
ปัจจัยเสี่ยงที่สำคัญที่สุดในปัจจุบันคือกฎหมายภาษีที่ดิน เนื่องจากป่าสันทรายชายฝั่งส่วนใหญ่อยู่นอกเขตอนุรักษ์และอยู่ในที่ดินเอกชนที่ไม่มีไม้เศรษฐกิจ ในอดีตเคยถูกเรียกว่า "ป่าเสื่อมโทรม" เมื่อไม่ถูกใช้ประโยชน์ตามที่กฎหมายกำหนด เจ้าของที่ดินจะต้องเสียภาษีในอัตราก้าวหน้า จากเดิมที่เคยเสียเพียงหลักร้อยบาทต่อปี อาจเพิ่มขึ้นเป็นหลักหมื่นบาทตามราคาประเมิน แรงกดดันด้านภาษีนี้ผลักดันให้เจ้าของที่ดินจำเป็นต้องถางป่าเพื่อเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรกรรมหรือปลูกพืชเศรษฐกิจแทน
การขาดองค์ความรู้และการศึกษา
ป่าสันทรายชายฝั่งไม่เคยถูกบรรจุอยู่ในสารบบการศึกษาสังคมพืชหรือป่าไม้ของประเทศไทยมาก่อน ทำให้คนส่วนใหญ่ไม่รู้จักและมองไม่เห็นคุณค่าของพื้นที่ประเภทนี้ ซึ่งเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการอนุรักษ์ หากป่าสันทรายชายฝั่งถูกทำลาย ผลกระทบที่ตามมาไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะพื้นที่นั้น เนื่องจากระบบน้ำใต้ดินในป่าสันทรายเชื่อมโยงต่อเนื่องกันเป็นเครือข่าย การทำลายป่าจึงส่งผลกระทบต่อแหล่งน้ำจืดที่ชุมชนโดยรอบต้องพึ่งพา นำไปสู่ปัญหาภัยแล้งและการขาดแคลนน้ำ ที่น่ากังวลยิ่งกว่านั้นคือ เมื่อเกิดภัยแล้ง มักมีการแก้ปัญหาด้วยการขุดอ่างเก็บน้ำ ซึ่งกลับยิ่งซ้ำเติมปัญหา เพราะน้ำที่สะสมในอ่างจะระเหยออกไป ทำให้ระดับน้ำใต้ดินลดลงมากยิ่งขึ้น แทนที่จะแก้ปัญหาได้อย่างยั่งยืนเหมือนระบบฟองน้ำตามธรรมชาติ
คุณค่าที่ต้องเรียนรู้ก่อนจะสูญเสีย
วันนี้พื้นที่ป่าสันทรายชายฝั่งในภาคตะวันออกของไทยได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปจนเกือบหมดสิ้น ทั้งที่ระบบนิเวศแห่งนี้เป็นแหล่งความหลากหลายทางชีวภาพที่หายาก เป็นหลักฐานทางชีวภูมิศาสตร์ที่สำคัญ และเป็นแหล่งกักเก็บน้ำจืดตามธรรมชาติที่มนุษย์ไม่สามารถสร้างขึ้นทดแทนได้ คำถามสำคัญที่ควรตั้งไว้คือ การเปลี่ยนพื้นที่ป่าไปใช้ประโยชน์ด้านอื่นแม้จะสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจในระยะสั้น แต่คุ้มค่าหรือไม่กับการสูญเสียระบบนิเวศที่เป็นประโยชน์ต่อมนุษย์ในระยะยาวไปอย่างถาวร การเรียนรู้และทำความเข้าใจคุณค่าของธรรมชาติจึงเป็นก้าวแรกที่สำคัญที่สุด ก่อนที่สวรรค์เร้นแห่งนี้จะเหลืออยู่เพียงในความทรงจำ
ติดตามสารคดี Hidden Paradise สวรรค์เร้น ทุกวันพุธ เวลา 13.00 - 13.30 น. ทางไทยพีบีเอส ชมย้อนหลังรายการได้ทาง www.thaipbs.or.th/HiddenParadise
แท็กที่เกี่ยวข้อง
- 25:00
โกงกางโบราณ : สวรรค์เร้นกลางลากูน
5 ส.ค. 69 - 24:59
พรุโต๊ะแดง : แพนดอร่าเมืองไทย
12 ส.ค. 69 ป่าลับ รอยทราย ชายเล
19 ส.ค. 69- 25:00
ทุ่งใหญ่ปากพลี : บ้านของปลาไทยใกล้สูญพันธุ์
26 ส.ค. 69 - 25:00
ปลากัดมหาชัย อัญมณีลับกลางป่าจาก
2 ก.ย. 69 - 24:59
แกะรอยธรรมชาติ : โลกจิ๋วในเมืองใหญ่
9 ก.ย. 69 - 25:00
พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน : บันทึกความทรงจำของล้นเกล้าฯ ผ่านต้นไม้
15 ก.ย. 69 - 30:00
Hidden Paradise สวรรค์เร้น
16 ก.ย. 69 - 24:59
เวียงหนองหล่ม : The lost Paradise
23 ก.ย. 69
