ทุ่งใหญ่ปากพลี : บ้านของปลาไทยใกล้สูญพันธุ์
โน้ต-วัชรบูล ลี้สุวรรณ ได้รับภารกิจให้ออกตามหา ปลาซิวสมพงษ์ ปลาตัวเล็กที่เคยหายไปจากประเทศไทย ก่อนนักวิชาการจะค้นพบอีกครั้งที่ทุ่งปากพลี จ.นครนายก แม้วันนี้มันจะกลับมาแหวกว่ายในผืนน้ำแห่งนี้ แต่สถานะของมันยังคงอยู่ในกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ระดับโลก
จากทุ่งกว้างที่ดูแสนธรรมดา เราดำดิ่งลงไปพบกับ โลกใต้น้ำที่งดงามราวกับอีกโลกหนึ่ง และฝูงปลาซิวสมพงษ์จำนวนมหาศาลที่ว่ายอยู่ท่ามกลางพืชน้ำ จนอดสงสัยไม่ได้ว่า หากเรายังเห็นพวกมันมากมายขนาดนี้ เหตุใดปลาชนิดนี้จึงยังเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์? และแท้จริงแล้วคำว่า “สูญพันธุ์” ในทางนิเวศวิทยาหมายความว่าอย่างไร คำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่จำนวนปลาเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ผู้คนซึ่งใช้ชีวิตร่วมกับผืนน้ำแห่งนี้มาหลายรุ่น ออกไปทำความรู้จักชาวบ้านตำบลท่าเรือ และเรียนรู้ว่าวิถีชีวิตธรรมดาของพวกเขาช่วยกันรักษาปลาที่เคยหายไปแล้วครั้งหนึ่ง ไม่ให้หายไปเป็นครั้งที่สองได้อย่างไร?
การกลับมาของปลาไทยใกล้สูญพันธุ์ในตำนาน: ปลาซิวสมพงษ์แห่งทุ่งปากพลี
หลายคนอาจคิดว่าสัตว์หายากและใกล้สูญพันธุ์ที่สุดต้องอยู่ในป่าลึกหรือเขตอนุรักษ์ที่ห่างไกล แต่ความจริงแล้ว หนึ่งในสิ่งมีชีวิตที่ถูกจัดอันดับให้เป็น หนึ่งในร้อยสิ่งมีชีวิตใกล้สูญพันธุ์ที่สุดของโลก กลับซ่อนตัวอยู่ในพื้นที่ธรรมดาที่ห่างจากกรุงเทพมหานครเพียงไม่ไกล นั่นคือ ปลาซิวสมพงษ์ ปลาไทยในตำนานที่เคยถูกเข้าใจว่าสูญพันธุ์ไปแล้วนานหลายสิบปี
ปลาซิวสมพงษ์ถูกค้นพบครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2501 ในยุคนั้นปลาชนิดนี้ได้รับความนิยมอย่างมากในฐานะปลาสวยงาม ถึงขั้นถูกส่งออกไปไกลถึงทวีปยุโรป แต่หลังจากนั้นไม่นาน พวกมันก็หายสาบสูญไปอย่างไร้ร่องรอย จนผู้คนต่างปักใจเชื่อว่าปลาชนิดนี้ได้สูญพันธุ์ไปจากโลกแล้ว กระทั่งมีผู้พบเห็นพวกมันแหวกว่ายอยู่ในทุ่งน้ำหลากปากพลี จังหวัดนครนายก อีกครั้งอย่างน่าอัศจรรย์
ทุ่งปากพลี บ้านของปลาซิวสมพงษ์
ทุ่งปากพลีเป็นพื้นที่ลุ่มต่ำขนาด 1,318 ไร่ ทำหน้าที่เป็นพื้นที่แก้มลิงตามธรรมชาติ ที่จะเปลี่ยนสภาพจากความแห้งแล้งในหน้าแล้งไปสู่ทุ่งน้ำหลากในฤดูฝน พื้นที่นี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของทะเลโบราณและมีลักษณะเป็นสันทราย ทำให้เกิดระบบนิเวศเฉพาะตัวที่หาไม่ได้ง่ายในที่อื่น
ปลาซิวสมพงษ์มีวงจรชีวิตที่ผูกพันกับการทำนาข้าวน้ำลึกของชาวบ้านในพื้นที่อย่างแนบแน่น ในช่วงเดือนสิงหาคม - ตุลาคม เมื่อระดับน้ำในนาข้าวสูงขึ้นราว 1.6-2 เมตร ต้นข้าวจะยืดตัวสูงตามระดับน้ำ ปลาซิวสมพงษ์จะเข้าไปอาศัยผสมพันธุ์และวางไข่อยู่ใต้ใบข้าว เมื่อฟักตัวออกมา ลูกปลาจะกินตะไคร่น้ำที่เกาะอยู่ตามต้นข้าวเป็นอาหาร และเมื่อฤดูน้ำหลากผ่านไป น้ำเริ่มลดระดับ พวกมันก็จะว่ายกลับไปยังแหล่งน้ำใหญ่ตามฝูง
เหตุใดพื้นที่นี้จึงเหมาะสมกับปลาหายาก
หนึ่งในปัจจัยสำคัญที่ทำให้ปลาซิวสมพงษ์ยังคงอยู่รอดในทุ่งปากพลีคือ คุณภาพน้ำที่สะอาด เนื่องจากน้ำจากเขาใหญ่และน้ำจากปราจีนบุรีไหลมารวมกันที่บริเวณนี้ก่อนจะไหลลงสู่แม่น้ำบางปะกง เกษตรกรในพื้นที่จึงใช้วิธีทำนาข้าวน้ำลึกซึ่งเป็นวิธีการเพาะปลูกที่ลดการใช้สารเคมีลงอย่างมากเมื่อเทียบกับพื้นที่เกษตรกรรมทั่วไป ทำให้แหล่งน้ำแห่งนี้กลายเป็นที่พักพิงชั้นดีสำหรับปลาที่อ่อนไหวต่อมลพิษอย่างปลาซิวสมพงษ์
สถานะใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งตามเกณฑ์ IUCN
ปัจจุบันปลาซิวสมพงษ์ถูกจัดอยู่ในสถานะ เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์อย่างยิ่ง ตามเกณฑ์ขององค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN) เนื่องจากปัจจุบันเหลือถิ่นที่อยู่อาศัยเพียงไม่กี่แห่งในทุ่งน้ำหลากแถบจังหวัดนครนายกและปราจีนบุรีเท่านั้น สถานะเสี่ยงสูญพันธุ์ไม่ได้วัดจากจำนวนประชากรที่เหลืออยู่เพียงอย่างเดียว แต่ยังพิจารณาจากขนาดพื้นที่อาศัยที่เหลืออยู่ด้วย เมื่อถิ่นอาศัยเล็กลง แหล่งอาหาร ที่หลบภัย และโอกาสในการขยายพันธุ์ก็ลดลงตามไปด้วย ทำให้สิ่งมีชีวิตชนิดนั้นเปราะบางและมีความเสี่ยงสูงที่จะสูญพันธุ์อย่างถาวร
จุดเริ่มต้นของการอนุรักษ์โดยชุมชน
ในอดีตชาวบ้านในพื้นที่ไม่มีใครรู้จักปลาซิวสมพงษ์มาก่อน จนกระทั่งปี พ.ศ. 2560 มีนักวิชาการและนักสำรวจเข้ามาศึกษาพื้นที่ และในปี พ.ศ. 2563 มูลนิธิพื้นที่ชุ่มน้ำไทยร่วมกับมูลนิธิสืบนาคะเสถียรได้ขออนุญาตเข้าสำรวจสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ในพื้นที่ ทำให้ชาวบ้านเริ่มตระหนักถึงคุณค่าของปลาชนิดนี้เป็นครั้งแรก
หลังการค้นพบ ชุมชนได้ประสานงานกับกรมประมงเพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการขยายพันธุ์ พร้อมทั้งขอความร่วมมือจากชาวบ้านให้งดใช้อวนตาถี่ในการจับปลา เนื่องจากอาจดักปลาซิวสมพงษ์ตัวเล็กติดไปด้วยโดยไม่ได้ตั้งใจ
การมีอยู่ของปลาซิวสมพงษ์ได้กลายเป็นความภาคภูมิใจของคนในพื้นที่ ผู้นำชุมชนร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอย่างกรมประมงในการวางกฎระเบียบดูแลพื้นที่ รวมถึงจัดประชุมระดับจังหวัดเป็นประจำทุกปี เพื่อจัดนิทรรศการด้านความหลากหลายทางชีวภาพ เชิญชวนหน่วยงานต่าง ๆ รวมถึงชาวต่างชาติเข้ามาศึกษาพื้นที่ ปัจจุบันมีการค้นพบสัตว์ใกล้สูญพันธุ์รวมกว่า 20 ชนิดในบริเวณนี้ ทำให้พื้นที่แห่งนี้กลายเป็นจุดหมายด้านการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
บทเรียนจากปลาตัวเล็กสู่การอนุรักษ์อย่างยั่งยืน
เรื่องราวของปลาซิวสมพงษ์สะท้อนให้เห็นว่า การอนุรักษ์ธรรมชาติไม่จำเป็นต้องเป็นหน้าที่ของภาครัฐหรือนักวิชาการเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นความร่วมมือของชุมชนที่อาศัยอยู่ร่วมกับธรรมชาตินั้นโดยตรง วิถีชีวิตของชาวนาที่ทำนาข้าวน้ำลึกตามฤดูกาล การลดใช้สารเคมี และการงดจับปลาด้วยวิธีที่เป็นอันตรายต่อสัตว์น้ำขนาดเล็ก ล้วนเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ปลาซิวสมพงษ์ยังคงมีที่ยืนอยู่ในระบบนิเวศแห่งนี้
อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงยังคงมีอยู่เสมอ หากทุ่งน้ำหลากแห่งนี้ถูกเปลี่ยนแปลงเป็นพื้นที่คอนกรีต หมู่บ้านจัดสรร หรือโรงงานอุตสาหกรรมในอนาคต ปลาซิวสมพงษ์อาจไม่มีโอกาสรอดพ้นจากการสูญพันธุ์เป็นครั้งที่สอง เรื่องราวของปลาตัวเล็ก ๆ ชนิดนี้จึงเป็นเครื่องเตือนใจว่า ความมหัศจรรย์ทางธรรมชาติไม่จำเป็นต้องอยู่ไกลตัวเสมอไป บางครั้งมันอาจซ่อนอยู่ในพื้นที่ธรรมดาที่เราเพียงแค่ต้องหันมามองด้วยความเข้าใจและใส่ใจอย่างแท้จริง
ติดตามสารคดี Hidden Paradise สวรรค์เร้น ทุกวันพุธ เวลา 13.00 - 13.30 น. ทางไทยพีบีเอส ชมย้อนหลังรายการได้ทาง www.thaipbs.or.th/HiddenParadise
แท็กที่เกี่ยวข้อง
- 25:00
โกงกางโบราณ : สวรรค์เร้นกลางลากูน
5 ส.ค. 69 - 24:59
พรุโต๊ะแดง : แพนดอร่าเมืองไทย
12 ส.ค. 69 - 25:00
ป่าลับ รอยทราย ชายเล
19 ส.ค. 69 ทุ่งใหญ่ปากพลี : บ้านของปลาไทยใกล้สูญพันธุ์
26 ส.ค. 69- 25:00
ปลากัดมหาชัย อัญมณีลับกลางป่าจาก
2 ก.ย. 69 - 24:59
แกะรอยธรรมชาติ : โลกจิ๋วในเมืองใหญ่
9 ก.ย. 69 - 25:00
พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน : บันทึกความทรงจำของล้นเกล้าฯ ผ่านต้นไม้
15 ก.ย. 69 - 30:00
Hidden Paradise สวรรค์เร้น
16 ก.ย. 69 - 24:59
เวียงหนองหล่ม : The lost Paradise
23 ก.ย. 69
