จนวันที่ 25 กันยายน อำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา วัดปริมาณฝนได้ถึง 293.7 มิลลิเมตรภายในวันเดียว และเพียง 4 วันต่อมา กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยก็รายงานว่ามีผู้ได้รับผลกระทบแล้วกว่า 2.6 ล้านคน ใน 29 จังหวัด และมีผู้เสียชีวิต 22 ราย
ในขณะเดียวกันที่จังหวัดปราจีนบุรี ภาพถ่ายดาวเทียมเมื่อวันที่ 2 ตุลาคม พบพื้นที่น้ำท่วมกว่า 500,000 ไร่ ทว่าน้ำที่นี่ไม่ใช่น้ำท่วมธรรมดา เพราะบนผิวน้ำมีคราบน้ำมันสีรุ้งลอยอยู่กลางทุ่งนา จนผู้ใหญ่บ้านสระมะเขือ อำเภอศรีมโหสถ ต้องเตือนให้ลูกบ้านงดกินปลาที่จับได้ในพื้นที่ ขณะที่ระบบประปาหมู่บ้านก็ตั้งอยู่กลางทุ่งที่น้ำกำลังท่วมพอดี
ต้นตอที่หลายฝ่ายจับตาคือหลุมฝังกลบกากอุตสาหกรรมแห่งหนึ่งในตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ ซึ่งน้ำท่วมได้ไหลผ่านและพัดพาน้ำเสียออกไปยังทุ่งนาโดยรอบ โดยกรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างน้ำห่างจากคันดินราว 65 เมตร และพบปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอน (Petroleum Hydrocarbons) หรือสารกลุ่มเดียวกับน้ำมัน สูงถึง 114,860 มิลลิกรัมต่อลิตร ไม่นานปลาในกระชังหลายอำเภอก็ลอยตายเป็นแพ ซึ่งบางจุดมีออกซิเจนในน้ำต่ำกว่า 2 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้หน่วยงานรัฐยังไม่ยืนยันว่าปลาตายจากสารพิษหรือจากซากพืชที่เน่าเสียในน้ำท่วมกันแน่
ไม่ไกลกันนัก เจ้าหน้าที่ยังพบขยะอิเล็กทรอนิกส์ (E-Waste) ราว 1,220 ตัน กองอยู่ในโรงงานรีไซเคิลแห่งหนึ่งที่ทางการสั่งปิดไปแล้ว ทั้งที่ไทยห้ามนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 ซึ่งในปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 กรมศุลกากรตรวจยึดขยะอันตรายและขยะอิเล็กทรอนิกส์ได้ถึง 10.29 ล้านกิโลกรัม โดยส่วนใหญ่สำแดงเป็น ‘เศษโลหะ’ ที่ยังนำเข้าได้อย่างถูกกฎหมาย
ปัญหาก็คือเพียง 9 เดือนแรกของปี พ.ศ. 2569 ไทยนำเข้าเศษโลหะรวมกันราว 2.76 ล้านตัน หรือเฉลี่ยราว 14,600 ตู้คอนเทนเนอร์ต่อเดือน การหาขยะที่ซุกปนมาจึงไม่ต่างจากการงมเข็มในมหาสมุทร จนกรมศุลกากรต้องประกาศเปิดตรวจสินค้ากลุ่มเสี่ยงทุกตู้แทนการดูแค่ภาพเอกซเรย์ อย่างไรก็ตามขยะในปราจีนบุรีจะมาจากการลักลอบนำเข้าทั้งหมดหรือไม่ ก็ยังไม่มีการยืนยันอย่างเป็นทางการ
ส่วนสาเหตุที่โรงงานขยะไปตั้งอยู่กลางพื้นที่รับน้ำได้ ต้องย้อนกลับไปเมื่อปี พ.ศ. 2559 ที่คำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ที่ 4/2559 ได้ยกเว้นให้โรงงานคัดแยก ฝังกลบ และรีไซเคิลขยะ ไม่ต้องทำตามผังเมืองรวม แม้สภาผู้แทนราษฎรจะลงมติยกเลิกคำสั่งนี้ไปแล้วเมื่อวันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2568 แต่การยกเลิกก็ไม่ย้อนหลังไปถึงโรงงานเดิม ซึ่งเครือข่ายชาวบ้านระบุว่าตอนนี้มีโรงงานลักษณะเดียวกันในอำเภอกบินทร์บุรีและศรีมหาโพธิกว่า 200 แห่ง
และถึงแม้โรงงานจะปิดไปแล้ว การทำให้น้ำและดินกลับมาสะอาดก็ยังเป็นเรื่องยาก เพราะน้ำท่วมได้พาสารปนเปื้อนกระจายออกไปเป็นวงกว้าง คราบน้ำมันบางส่วนซึมลงไปในดินและตะกอนก้นคลอง ส่วนโลหะหนักก็ไม่สลายไปเองตามธรรมชาติ แต่จะสะสมอยู่ในตะกอนและค่อย ๆ ส่งต่อไปยังสัตว์น้ำที่คนจับมากิน สถาบันสิ่งแวดล้อมไทยจึงเตือนว่าผลตรวจน้ำผิวดินที่ผ่านเกณฑ์ ไม่ได้แปลว่าทุกพื้นที่ปลอดภัยแล้ว
อันที่จริงก่อนจะมีน้ำท่วมครั้งนี้ แหล่งน้ำไทยก็มีปัญหามานานแล้ว เพราะน้ำในแม่น้ำลำคลองบ้านเราอุดมไปด้วยสารอินทรีย์และแร่ธาตุที่ดีต่อพืชผลและสวนผลไม้ ทว่าสารกลุ่มเดียวกันก็ทำให้น้ำขุ่นและบำบัดยาก ซึ่งส่วนใหญ่ไม่ได้มาจากธรรมชาติล้วน ๆ แต่มาจากน้ำทิ้งครัวเรือน ปุ๋ยจากไร่นา และน้ำเสียจากฟาร์มปศุสัตว์ จนกรมควบคุมมลพิษประเมินว่าแม่น้ำและคลองสายหลักของไทยราว 38% อยู่ในเกณฑ์เสื่อมโทรม โดยมีแม่น้ำบางปะกงเป็นหนึ่งในแม่น้ำที่แย่ที่สุด
ผลที่ตามมาก็คือคนต่างจังหวัดจำนวนมากยังต้องพึ่งพาประปาหมู่บ้าน ซึ่งทั่วประเทศมีอยู่ราว 69,028 แห่ง ทว่าระหว่างปี พ.ศ. 2561-2567 กรมอนามัยตรวจไป 10,271 แห่ง และพบว่ามีเพียง 420 แห่งเท่านั้นที่สะอาดพอจะดื่มได้ หรือเท่ากับว่าประปาหมู่บ้านทุก ๆ 100 แห่ง ดื่มได้จริงเพียง 4 แห่ง
หน่วยวัดความขุ่นของน้ำ (Turbidity) เรียกว่า NTU ซึ่งน้ำดื่มตามเกณฑ์สากลควรต่ำกว่า 1 NTU ขณะที่น้ำคลองบ้านเรามักอยู่ที่ราว 20-30 NTU และอาจพุ่งถึง 40 NTU ในหน้าแล้งหรือช่วงฝนแรก ที่น้ำขุ่นไม่ยอมตกตะกอนเองก็เพราะอนุภาคสารอินทรีย์ขนาดเล็กมีประจุไฟฟ้าชนิดเดียวกัน จึงผลักกันไปมาจนลอยค้างอยู่ในน้ำ
ทีมวิจัยจากคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล จึงร่วมกับบริษัทเอกชนไทยพัฒนา ‘RadicalClear’ ระบบบำบัดน้ำสำหรับชุมชน ที่ใช้สารตกตะกอนกลุ่มเกลือราคาถูก ร่วมกับโพลิเมอร์จากธรรมชาติที่ทำหน้าที่คล้ายแหคอยรวบตะกอนให้จมเร็วขึ้น ก่อนฆ่าเชื้อด้วยแสงยูวีและแก๊สโอโซน ทั้งระบบใช้พื้นที่เพียงราว 60-80 ตารางเมตรต่อคนราว 1,000 คน และอะไหล่ทุกชิ้นหาซื้อได้ในชุมชน แต่ RadicalClear ก็ออกแบบมาเพื่อจัดการน้ำขุ่นและเชื้อโรค ไม่ใช่คราบน้ำมันหรือโลหะหนักจากโรงงาน
ขณะที่แหล่งน้ำต้นทุนยังมีปัญหา ความต้องการใช้น้ำในพื้นที่ระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก (Eastern Economic Corridor - EEC) กลับพุ่งขึ้นเรื่อย ๆ จาก 658 ล้านลูกบาศก์เมตรในปี พ.ศ. 2565 และคาดว่าจะแตะ 1,000 ล้านลูกบาศก์เมตรในปี พ.ศ. 2579 โดยหนึ่งในผู้ใช้น้ำรายใหม่ที่น่าจับตาที่สุดก็คือศูนย์ข้อมูล (Data Center) ซึ่งไทยมีโครงการกว่า 70 แห่ง และราว 2 ใน 3 ของโครงการใหม่อยู่ใน EEC
ศูนย์ข้อมูลแห่งหนึ่งในจังหวัดชลบุรีทำสัญญาซื้อน้ำไว้ถึง 3.3 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี เทียบเท่ากับน้ำที่คนราว 36,900 คนใช้ตลอดทั้งปี ทั้งรัฐบาลยังพบ ‘ความต้องการน้ำเทียม’ เมื่อนักลงทุนบางรายทำสัญญาจองน้ำซ้อนกันหลายฉบับ จนสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ต้องหยุดรับคำขอส่งเสริมศูนย์ข้อมูลรายใหม่ไปตั้งแต่เดือนเมษายน พ.ศ. 2569
ที่ศูนย์ข้อมูลต้องใช้น้ำมากก็เพราะหลายแห่งใช้หอระบายความร้อนที่ทำให้น้ำระเหยออกไปในอากาศ เมื่อน้ำจืดถูกดึงไปใช้มากขึ้น แม่น้ำอย่างบางปะกงซึ่งรับน้ำมาจากปราจีนบุรี และเป็นแหล่งที่สูบน้ำไปเก็บไว้ผลิตน้ำประปาให้ชลบุรี ก็จะมีน้ำจืดไหลลงมาน้อยลง จนน้ำทะเลหนุนขึ้นมาได้ไกลขึ้น ซึ่งข้อมูลจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยชี้ว่าที่สะพานฉะเชิงเทรา น้ำในหน้าแล้งเค็มเฉลี่ยถึง 15.5 กรัมต่อลิตร หรือเค็มกว่าเกณฑ์น้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปาถึงราว 60 เท่า
ยิ่งไปกว่านั้นสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติยังเตือนว่าซูเปอร์เอลนีโญปลายปี พ.ศ. 2569 อาจทำให้น้ำในแหล่งน้ำทั่วประเทศลดลงต่ำกว่าปกติถึง 39% แม้ยังไม่มีงานวิจัยที่วัดผลกระทบของศูนย์ข้อมูลต่อแม่น้ำในภาคตะวันออกโดยตรง แต่เมื่อผู้ใช้น้ำมีมากขึ้น ในขณะที่น้ำจืดมีน้อยลง น้ำที่เหลืออยู่ก็มีแนวโน้มจะเค็มขึ้น ข้นขึ้น และผลิตเป็นน้ำประปาได้แพงขึ้น
ทางออกที่รัฐเลือกก็คือการสร้างแหล่งเก็บน้ำเพิ่ม โดยเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม พ.ศ. 2569 คณะรัฐมนตรีได้อนุมัติโครงการอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด จังหวัดจันทบุรี วงเงิน 7,200 ล้านบาท ความจุราว 99.5 ล้านลูกบาศก์เมตร เพื่อส่งน้ำให้สวนผลไม้ ครัวเรือน และ EEC ทว่าอ่างเก็บน้ำแห่งนี้จะทำให้น้ำท่วมผืนป่าในอุทยานแห่งชาติน้ำตกเขาสิบห้าชั้นราว 7,500 ไร่ ซึ่งเป็นบ้านของช้างป่า โดยการสำรวจของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์พบสัตว์ป่าอย่างน้อย 136 ชนิด ในพื้นที่เพียง 1,800 ตารางเมตร
ขณะที่นักอนุรักษ์มองว่าอ่างเก็บน้ำ 3 แห่งที่มีอยู่แล้วในลุ่มน้ำเดียวกัน ซึ่งจุน้ำได้รวม 209 ล้านลูกบาศก์เมตร อาจเพียงพอแล้วหากบริหารจัดการให้ดี และน้ำจากจันทบุรีก็เคยเดินทางไปไกลกว่าสวนผลไม้มาแล้ว เพราะในช่วงภัยแล้งปี พ.ศ. 2563 รัฐได้สูบน้ำราว 10 ล้านลูกบาศก์เมตรจากจันทบุรีไปยังอ่างเก็บน้ำประแสร์ จังหวัดระยอง เพื่อหล่อเลี้ยงพื้นที่ EEC
เมื่อนำเรื่องราวทั้งหมดมาวางเรียงกัน ก็จะเห็นภาพที่น่าคิด ผังเมืองได้รับการผ่อนปรนให้โรงงานขยะ น้ำจืดได้รับการจองไว้ให้เครื่องเซิร์ฟเวอร์ ผืนป่าต้องจมน้ำเพื่อเก็บน้ำส่งต่อให้ภาคอุตสาหกรรม ส่วนนวัตกรรมอย่าง RadicalClear ที่ออกแบบมาเพื่อชาวบ้านโดยตรง ก็ยังอยู่ในขั้นสาธิต และยังต้องใช้เงินทุนอีกราว 30 ล้านบาท กว่าจะพร้อมออกไปใช้งานจริง
ทุกวันนี้ระบบประปาของบ้านสระมะเขือยังคงตั้งอยู่กลางทุ่งเหมือนเดิม รอให้น้ำลดและรอผลตรวจว่าน้ำปลอดภัยพอจะใช้ได้หรือยัง บางทีปัญหาน้ำไทยอาจไม่ใช่เรื่องว่าเรามีน้ำมากหรือน้อยเกินไป แต่เป็นเรื่องว่าใครได้ใช้น้ำสะอาดก่อน และใครยังต้องรออยู่กลางทุ่งน้ำท่วม
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
