ขิงสองชื่อ แต่ทำไมกลายเป็นพืชชนิดเดียวกัน!?

ผยว่า Zingiber baumii อาจไม่ใช่พืชอีกชนิดหนึ่ง แต่เป็นพืชชนิดเดียวกับ Zingiber isanense ที่มีรูปร่างและสีสันแตกต่างกันตามธรรมชาติ

หน่วยวิจัย DZVA เผยแพร่ผลงานวิจัยด้านอนุกรมวิธานพืชวงศ์ขิง (Zingiberaceae) ซึ่งนำไปสู่ข้อเสนอให้รวมชื่อวิทยาศาสตร์ของพืชที่เคยถูกจัดเป็น 2 ชนิด ให้เหลือเพียงชนิดเดียว คือ Zingiber isanense โดยให้ Zingiber baumii กลายเป็น “ชื่อพ้อง” (synonym)

เรื่องนี้เริ่มต้นอย่างไร?

ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. 2557 นักพฤกษศาสตร์ได้ตีพิมพ์พืชชนิดหนึ่งจากจังหวัดมุกดาหาร โดยตั้งชื่อว่า Zingiber isanense

ต่อมาในปี พ.ศ. 2567 หรืออีก 10 ปีให้หลัง มีการตีพิมพ์พืชอีกชนิดหนึ่งในชื่อ Zingiber baumii โดยอาศัยความแตกต่างของลักษณะต่าง ๆ เช่น สีของกาบใบ ความกว้างของใบ รูปร่างช่อดอก สีของใบประดับ และสีของดอก

แต่คำถามสำคัญก็คือ…

ความแตกต่างเหล่านี้มากพอที่จะบอกว่าเป็นพืชคนละชนิดจริงหรือ?

นักวิจัยค้นหาคำตอบอย่างไร?

คณะผู้วิจัย (Saensouk et al., 2026) สำรวจพืชในธรรมชาติจาก 6 จังหวัด ได้แก่ มุกดาหาร อำนาจเจริญ อุบลราชธานี กาฬสินธุ์ ร้อยเอ็ด และสกลนคร

โดยศึกษาพืชที่ออกดอกจำนวน 180 ต้น เปรียบเทียบลักษณะทั้งหมด 32 ลักษณะ ตั้งแต่ลำต้น ใบ ช่อดอก ไปจนถึงรายละเอียดของดอก พร้อมใช้การวิเคราะห์ทางสถิติเพื่อศึกษาความคล้ายคลึงและความแตกต่างระหว่างต้น

แล้วผลการศึกษาพบอะไร?

สิ่งที่น่าสนใจคือ พืชทั้ง 180 ต้นไม่ได้แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มอย่างชัดเจนตามชื่อวิทยาศาสตร์เดิม!

เมื่อเปรียบเทียบกับลักษณะที่เคยใช้จำแนก พบว่า

* 54 ต้น มีลักษณะใกล้เคียง Z. isanense

* 20 ต้น มีลักษณะใกล้เคียง Z. baumii

* 106 ต้น มีลักษณะผสมผสานระหว่างลักษณะที่เคยใช้แยกพืชทั้งสองชื่อ

คำว่า “ผสมผสาน” ในที่นี้หมายถึงการมีลักษณะทางรูปร่างร่วมกัน ไม่ได้หมายความว่าพืชเหล่านี้เป็นลูกผสมทางพันธุกรรม

ยิ่งไปกว่านั้น นักวิจัยยังพบว่า พืชที่ขึ้นอยู่ในกอเดียวกันก็อาจมีสีของใบประดับแตกต่างกันได้ ตั้งแต่สีเขียวไปจนถึงสีน้ำตาลแดงหรือม่วงแดง

ลักษณะของดอกที่เคยใช้แยกชนิดก็ไม่ได้ปรากฏร่วมกันอย่างสม่ำเสมอ และบางลักษณะยังพบในพืชกลุ่มอื่นด้วย

ผลการวิเคราะห์จึงชี้ว่า แม้พืชเหล่านี้จะมีความแตกต่างกันอยู่บ้าง แต่ยังไม่มีชุดลักษณะที่ชัดเจนและสม่ำเสมอเพียงพอสำหรับแยก Z. baumii ออกเป็นอีกชนิดหนึ่ง

พูดให้เข้าใจง่าย ๆ ก็คือ…

ลองนึกถึงคนที่มีรูปร่างหน้าตา สีผิว หรือความสูงแตกต่างกัน แม้จะมีลักษณะไม่เหมือนกันทั้งหมด แต่ก็ยังเป็นมนุษย์ชนิดเดียวกัน

พืชก็เช่นเดียวกัน!

พืชชนิดเดียวกันอาจมีสีของดอก รูปร่างใบ หรือส่วนอื่น ๆ แตกต่างกันได้ โดยไม่จำเป็นต้องเป็นพืชคนละชนิดเสมอไป

นักพฤกษศาสตร์เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า ความแปรผันภายในชนิด (intraspecific variation)

แล้ว “ชื่อพ้อง” (Synonym) คืออะไร?

อธิบายง่าย ๆ คือ พืชชนิดเดียวกันอาจเคยได้รับการตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ต่างกัน เพราะในอดีตอาจถูกเข้าใจว่าเป็นพืชคนละชนิด

แต่เมื่อมีการศึกษาเพิ่มเติมและพบหลักฐานสนับสนุนว่าเป็นชนิดเดียวกัน ก็สามารถรวมชื่อเหล่านั้นเข้าด้วยกันได้

สำหรับกรณีนี้ ชื่อ Zingiber isanense ได้รับการตีพิมพ์ก่อนในปี พ.ศ. 2557 จึงเป็นชื่อที่คณะผู้วิจัยยอมรับให้ใช้ต่อไป ส่วน Zingiber baumii ซึ่งตีพิมพ์ในปี พ.ศ. 2567 ได้รับการเสนอให้เป็นชื่อพ้องใหม่

ชื่อที่ยอมรับ (Accepted name):

Zingiber isanense Triboun & K.Larsen

ชื่อพ้องใหม่ (New heterotypic synonym):

= Zingiber baumii Chatan & Promprom, syn. nov.

การเป็นชื่อพ้องไม่ได้หมายความว่าชื่อเดิมถูกตั้งขึ้นอย่างผิดกฎ แต่เป็นการปรับความเข้าใจทางวิทยาศาสตร์ตามหลักฐานใหม่ที่มีมากขึ้น

แล้วงานวิจัยนี้สำคัญต่อการอนุรักษ์อย่างไร?

เมื่อมีการรวมชื่อพืชทั้งสองเข้าด้วยกัน ข้อมูลการกระจายพันธุ์ก็ต้องได้รับการทบทวนใหม่ด้วย

ปัจจุบันมีข้อมูลการพบ Zingiber isanense ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยและภาคใต้ของ สปป.ลาว

อย่างไรก็ตาม การสำรวจในประเทศไทยพบว่าพืชชนิดนี้มีประชากรค่อนข้างน้อย โดยแต่ละพื้นที่สำรวจพบต้นที่เจริญเต็มวัยและสืบพันธุ์ได้ไม่ถึง 50 ต้น

คณะผู้วิจัยจึงเสนอให้จัดสถานภาพการอนุรักษ์เบื้องต้นในประเทศไทยเป็น กลุ่มมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ (Vulnerable: VU D1) ทั้งนี้ยังไม่ใช่การประเมินสถานภาพใหม่ในระดับโลก ซึ่งจำเป็นต้องมีข้อมูลเพิ่มเติมจาก สปป.ลาว

งานวิจัยนี้บอกอะไรกับเรา?

การค้นพบพืชชนิดใหม่ไม่ได้หมายความว่าเรื่องราวทางวิทยาศาสตร์ของพืชชนิดนั้นจะสิ้นสุดลง

เพราะเมื่อมีการสำรวจธรรมชาติมากขึ้น เราอาจพบว่าพืชที่เคยคิดว่าเป็นคนละชนิด แท้จริงแล้วเป็นชนิดเดียวกัน หรือพืชที่เคยคิดว่าเป็นชนิดเดียวกัน อาจประกอบด้วยหลายชนิดที่แตกต่างกันจริง ๆ ก็ได้

นี่คือเหตุผลที่งานอนุกรมวิธานจำเป็นต้องมีการตรวจสอบและทบทวนอยู่เสมอ

เพราะเป้าหมายของงานอนุกรมวิธานไม่ใช่การตั้งชื่อพืชให้ได้มากที่สุด แต่คือการทำความเข้าใจความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตให้ถูกต้องและสอดคล้องกับหลักฐานทางวิทยาศาสตร์มากที่สุด

Thai PBS Sci & Tech พรรณไม้น่ารู้

📌อ่าน : ชวนเข้าใจ! “กะเพรา” กับศัพท์ทางพฤกษศาสตร์ การปรับปรุงพันธุ์ และกฎหมาย

📌อ่าน : ผลงานนักวิจัยไทย! ค้นพบ “อุตพิต” 9 ชนิดใหม่ของโลก

📌อ่าน : นักวิจัยไทยเจ๋ง! ค้นพบ “กระชายเขาหินปูน” พืชชนิดใหม่ของโลก จาก จ.ขอนแก่น

📌อ่าน : เรื่องกล้วย ๆ ที่ไม่กล้วย EP6 : “กล้วยปิ้ง” ชื่อเหมือนของกิน แต่จริง ๆ เป็นไม้เลื้อยดอกสวย!

📌อ่าน : “เอื้องสายปากครุย” กล้วยไม้ป่า ความงามที่ควรอยู่ในป่า

อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS

ที่มาข้อมูล: mdpi, ธวัชพงศ์ บุญมา นิสิตปริญญาเอก หลักสูตรความหลากหลายทางชีวภาพ สถาบันวิจัยวลัยรุกขเวช ม.มหาสารคาม

“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech