การบูชาประตูทางเข้าบ้าน เตาไฟ เสากลางบ้าน และ ศาลที่สิงสถิตของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ คือ บางส่วนของสิ่งสำคัญที่ต้องมีในบ้านพักของชาวชาติพันธุ์ม้ง บ้านม้งดอยปุย ตำบลสุเทพ อำเภอเมืองเชียงใหม่ ไม่ว่าบ้านพักจะเป็นรูปแบบดั้งเดิม หรือ บ้านรูปแบบสมัยนิยม สะท้อนถึงวิถีชีวิตของชาวม้งที่ผูกพันกับธรรมชาติ และความเชื่อ
ขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ หัวใจสำคัญ พ.ร.บ.ชาติพันธุ์
เมธาพันธ์ ภุชกฤษดาภา กำนันตำบลสุเทพ อ.เมืองเชียงใหม่ จ.เชียงใหม่ เล่าว่า บ้านม้งดอยปุยก่อตั้งเป็นชุมชนมากว่า 80 ปี เริ่มจากบ้านเพียง 7 หลัง แต่ปัจจุบันมีประชากรกว่า 300 ครอบครัว แม้สภาพของชุมชน อาชีพ จะเปลี่ยนไป แต่สิ่งสำคัญที่แต่ละบ้านยังคงรักษาไว้อย่างเหนียวแน่นคือ วิถีแห่งความเป็นชาติพันธุ์ม้ง และความเชื่อดั้งเดิม ทั้งภาษาพูดและการแต่งกาย ประเพณี และการประกอบพิธีกรรมต่างๆ
เมธาพันธ์ ภุชกฤษดาภา กำนันตำบลสุเทพ อำเภอเมืองเชียงใหม่
บ้านม้งดอยปุยจึงเป็น 1 ในเครือข่ายชุมชนม้งกว่า 200 หมู่บ้านทั่วประเทศ ที่เตรียมจะขึ้นทะเบียนชาติพันธุ์ม้ง ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ.2568 เพื่อคุ้มครองอัตลักษณ์ และ การจัดการพื้นที่คุ้มครองทางวัฒนธรรม
ในพื้นที่ จ.เชียงใหม่ กระบวนการจัดทำฐานข้อมูลและเตรียมความพร้อมคืบหน้าไปแล้วประมาณ 60% โดยความท้าทายในปัจจุบันที่เป็นอุปสรรค คือ ฐานข้อมูล ซึ่งมี 3 มิติหลักๆ ที่ต้องทำให้ชัดเจน คือ 1 ข้อมูลพื้นที่ ขอบเขตและการใช้ประโยชน์ 2 ข้อมูลประชากร ตัวเลขที่แท้จริงในปัจจุบัน และ 3 ข้อมูลเชิงสัญลักษณ์และวัฒนธรรม บริบทและสัญลักษณ์ต่างๆ ของชุมชน เพื่อให้สะท้อนชัดเจนว่า ควรจะปกป้องและคุ้มครองในส่วนไหน อย่างไร ให้ตรงจุด
วิชิต เมธาอนันต์กุล ที่ปรึกษาเครือข่ายสิ่งแวดล้อมม้งแห่งประเทศไทย บอกว่า เป้าหมายการขึ้นทะเบียนชุมชนม้งในประเทศไทยมีประมาณ 200 กว่าชุมชน อยู่ใน จ.เชียงใหม่ 54 ชุมชน ระยะแรกมี 5 ชุมชน จะเป็นพื้นที่นำร่องเพื่อสร้าง "พื้นที่คุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตของชาติพันธุ์ม้ง"
วิชิต เมธาอนันต์กุล ที่ปรึกษา เครือข่ายสิ่งแวดล้อมม้งแห่งประเทศไทย
สิ่งสำคัญคือ การตีความคำว่า "วิถีชีวิต" ของชาติพันธุ์ม้ง เพราะ "วิถีชีวิต" ของชาวม้ง อาจไม่ได้แสดงออกทางกายภาพชัดเจนเหมือนชาติพันธุ์อื่น แต่ชาวม้งมองวิถีชีวิตในเชิงนามธรรมและพลวัต อาทิ ด้านที่อยู่อาศัย คนภายนอกมักคิดว่า บ้านตามวิถีชีวิตดั้งเดิม ต้องทำจากไม้ไผ่ มุงหลังคาหญ้าคา แต่บ้านของชาวม้ง สามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามฐานะและอาชีพ สิ่งสำคัญที่ยังคงอยู่ คือวิถีภายในบ้าน ที่ต้องมีผีเทวดา หรือ มีพื้นที่ทางความเชื่ออย่างน้อย 5 จุดในบ้านที่ต้องรักษาและคุ้มครองไว้
ขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ หัวใจสำคัญ พ.ร.บ.ชาติพันธุ์
ส่วนการดำรงชีพและอาชีพ วิถีชีวิตของชาวม้ง คือ วิถีที่มีพลวัต ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ไม่ได้คงอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งตลอดไป ในอดีตมีการปลูกฝิ่น ต่อมา เปลี่ยนเป็นทำเกษตรเมืองหนาว ถัดมาเปลี่ยนเป็นปลูกลิ้นจี่ และ ปัจจุบันมีการปรับตัวมาทำเรื่องการท่องเที่ยว ค้าขาย รับจ้าง หรือ เป็นข้าราชการ
ขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ หัวใจสำคัญ พ.ร.บ.ชาติพันธุ์
ขณะที่ด้านสังคมและระบบการปกครอง ในวิถีของม้งจะใช้ "ระบบตระกูลแซ่" ซึ่งประกอบด้วย 2 ส่วนสำคัญ คือ ญาติฝ่ายผู้ชาย และ ญาติฝ่ายผู้หญิง ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญในเชิงสังคมที่ต้องส่งเสริมและรักษาไว้
การหาพื้นที่คุ้มครองในครั้งนี้ จึงเป็นการมุ่งเน้นส่งเสริมและรักษาวิถีชีวิตในมิติที่เป็นพลวัตและการปรับตัวเหล่านี้ ไม่ใช่การแช่แข็งวิถีชีวิตไว้เฉพาะภาพลักษณ์ทางกายภาพในอดีต
เมื่อถามว่า พ.ร.บ.นี้จะช่วยส่งเสริมหรือสร้างประโยชน์ให้ชาวม้งอย่างไร ที่ปรึกษา เครือข่ายสิ่งแวดล้อมม้งแห่งประเทศไทยคาดหวังว่าชุมชนม้ง จากทั้งหมดประมาณ 200 กว่าหมู่บ้านทั่วประเทศ อย่างน้อยที่สุด 90% จะร่วมแสดงความจำนง เพื่อเข้ามาอยู่ภายใต้การคุ้มครองของ พ.ร.บ. ตัวนี้ เพื่อเป็นเกราะคุ้มครองทางกฎหมาย เพื่อที่ในอนาคต ไม่มีใครสามารถเข้ามาทำลายหรือลบหลู่วิถีชีวิตและความเชื่อของชาวม้งได้ รวมทั้งเป็นการลดอคติและมายาคติในสังคม ที่ยังคงมี "ภาพจำที่ผิด" และ อคติบางอย่างต่อชาวม้ง
ขึ้นทะเบียนกลุ่มชาติพันธุ์ หัวใจสำคัญ พ.ร.บ.ชาติพันธุ์
สังคมมักมองว่า ชาวม้งต้องไม่มีการศึกษา หรือ ต้องทำอาชีพปลูกกะหล่ำปลีอยู่ตลอดเวลา ขณะที่ ภาพจำในตำราเรียนเก่าบางเล่ม ยังฉายภาพซ้ำๆ ว่า บ้านของชาวม้งต้องมุงหลังคาด้วยหญ้าคา และ ทำจากไม้ไผ่เท่านั้น ซึ่งในความเป็นจริงนั่นไม่ใช่วิถีชีวิตม้งในปัจจุบัน พ.ร.บ.นี้น่า จะช่วยสื่อสาร "ข้อเท็จจริงและแก่นแท้" ของวิถีชีวิตชาวม้งให้สังคมเข้าใจ เพื่อลบมายาคติเหล่านี้ออกไป และลดความขัดแย้งในสังคมให้ลดน้อยลงได้
รายงาน : พยุงศักดิ์ ศรีวิชัย ผู้สื่ออาวุโสข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ
สภาฯ ตีตกตั้ง กมธ.ศึกษาแลนด์บริดจ์ ส่งตรงให้ ครม. พิจารณาแทน
“คนกระบี่” เรียกร้อง รฟท.เปลี่ยนเส้นทาง ทับปุด-กระบี่ ลดผลกระทบชุมชน-พื้นที่การเกษตร
กู้ภัยชี้ "แทบเป็นไปไม่ได้" ให้ 5 คนลาวดำน้ำออกจากถ้ำ
"ฝรั่งเศส" เตือนภัยอากาศร้อน "โปรตุเกส" อุณหภูมิพุ่งทุบสถิติ พ.ค.