ผู้เชี่ยวชาญแก้สารพิษระดับโลก ลงพื้นที่ จ.เชียงราย หาแนวทางฟื้นฟูแม่น้ำกก-สาย

เมื่อวันที่ 15 มิ.ย.2569 รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ ผอ.หน่วยภารกิจระบบฐานข้อมูลและดิจิทัล สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) ศ.แดนนี ดี. ไรเบิล (Prof. Danny D. Reible, Ph.D., P.E., BCEE) มหาวิทยาลัยเทกซัสเทค (Texas Tech University) ประเทศสหรัฐอเมริกา ผู้เชี่ยวชาญระดับโลกด้านการฟื้นฟูพื้นที่ปนเปื้อนสารอันตราย และ ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ลงพื้นที่แม่น้ำกก และแม่น้ำสาย จ.เชียงราย และ จ.เชียงใหม่ เพื่อดูสภาพพื้นที่ และประชุมร่วมกับเกษตรกรผู้ใช้น้ำ หาแนวทางแก้ปัญหาสารพิษในพื้นที่เกษตรกรรม ระหว่างรอการเจรจาแก้ปัญหาต้นเหตุปล่อยสารพิษจากเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา

รศ.ดร.ธนพล กล่าวว่า การแก้ปัญหาสารพิษ แบ่งเป็นสองส่วน สำคัญสุดคือควบคุมแหล่งกำเนิดในประเทศเมียนมาให้ได้ ซึ่งอยู่ระหว่างรวบรวมข้อมูลการจัดการและแก้ปัญหาที่แหล่งกำเนิด ขณะเดียวกันระหว่างรอการจัดการที่แหล่งกำเนิด จะต้องหาแนวทางลดการปนเปื้อนและการสะสมในพื้นที่การเกษตร แม้ปัจจุบันในพื้นที่ อ.แม่สาย จะเคยเก็บตัวอย่างละเอียด ดินยังปนเปื้อนไม่เกินค่ามาตรฐานมาก ในพืชผักยังปลอดภัยแต่หากใช้น้ำต่อไปเรื่อยๆจะมีความเสี่ยง ซึ่งดินเมื่อปนเปื้อนการฟื้นฟูดินจะมีมูลค่าสูง

รศ.ดร.ธนพล กล่าวถึงเทคนิคการดักตะกอนในน้ำเพื่อการเกษตรกรรมสามารถทำได้ ยกตัวอย่างแม่น้ำแม่สาย ก่อนน้ำจะไหลเข้าพื้นที่การเกษตร ซึ่งก่อนหน้านี้มีการเก็บตัวอย่างน้ำ สามารถคำนวนการไหลน้ำในคลองปล่อยลงสู่คลองชลประทานเท่าไหร่จึงตกสะสม ตะกอนแขวนลอยในน้ำ ซึ่งเมื่อนำมาออกแบบ หากจะทำบ่อดักตะกอน ก่อนจะไหลเข้าพื้นที่การเกษตรจะเป็นไปได้หือไหม หรือต้องออกแบบอย่างไร ตะกอนที่แขวนลอยมีขนาดละเอียดเล็ก มีมากน้อยแค่ไหน

ทีมวิจัยจะทำพื้นที่ทดลอง คาดการณ์ประสิทธิภาพ การลดตะกอน จะร่วมกับชลประทานต่อไป ถ้าทำได้จะเป็นต้นแบบแม่น้ำกกและแม่น้ำอื่นๆได้

ศ.แดนนี ระบุว่า การแก้ปัญหาสารพิษต้องแก้ที่แหล่งกำเนิด กรณีแม่น้ำกกและแม่น้ำสายมองอัตราการไหลและปริมาณน้ำมีมาก การจะจัดการค่อนข้างยาก แต่ถ้าไม่สามารถจัดการที่แหล่งกำเนิดได้จริงๆ มีวิธีเดียวจัดการน้ำที่ปนเปื้อนมาแล้ว โดยยอมรับว่า ไม่มีวิธีง่ายที่สามารถทำได้ทันที เพราะปริมาณน้ำที่ไหลมาเยอะมาก

การปนเปื้อนมลพิษสิ่งแรกที่ต้องทำ คือเข้าใจว่า มาจากตะกอน หรือมากับน้ำมากกว่า ถ้ามากับน้ำจะยากมากในการจัดการเพราะมีขนาดเล็ก ถ้ามาจากของแข็งหรือตะกอนจะง่ายขึ้นในการจัดการ ซึ่งกำลังจะมีการทำวิจัยร่วมกันและออกแบบแก้ปัญหาให้เกษตรกรได้

ศ.แดนนี กล่าวถึงตัวอย่างการแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน กรณีสหรัฐอเมริกาและแคนาดา การแก้ปัญหาได้มีการตั้งคณะกรรมการร่วม และมีปฎิญญาร่วมกัน จัดการต้นเหตุในต้นน้ำ

ในสหรัฐฯมีเหมืองปนเปื้อนเป็นร้อยปี การฟื้นฟูหลายปีปัจจุบันยังไม่เสร็จ แต่ทำสถานการณ์ดีขึ้นได้ การปนเปื้อนไม่ได้จบเร็ว

ดร.สืบสกุล กล่าวถึงปัญหาการปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำ จ.เชียงราย และ จ.เชียงใหม่ ในรอบ 1 ปีที่ผ่านมา มีการเก็บตัวอย่างดิน น้ำ พืช มีการปนเปื้อนสารโลหะหนักในห่วงโซ่อาหารอย่างไร แต่ประเด็นหรือโจทย์การแก้ปัญหาสารพิษต่อไป ต้องชี้ชัดให้ได้ว่า สารโลหะหนักปนเปื้อนโดยเฉพาะห่วงโซ่อาหารมีแหล่งกำเนิดมาจากแหล่งใด จากธรรมชาติ สารเคมีทางการเกษตร หรือจากเหมืองแร่ หรือทั้งสามส่วนและมีสัดส่วนเท่าไหร่

การเฝ้าระวัง ควรเน้นไปที่การหาสาเหตุเพื่อจะนำไปแก้ปัญหา ถ้าชี้ชัดว่ามาจากเหมืองแร่จะเป็นข้อมูลหลักฐานการพิสูจน์สำคัญที่จะหยิบยกไปเจรจากับเมียนาและจีน

ดร.สืบสกุล กล่าวถึงการแก้ปัญหาในพื้นที่ลดการสะสมสารโลหะหนัก หรือเริ่มกระบวนการฟื้นฟูในบางพื้นที่ที่ตรวจชี้ชัดว่า มีสารโลหะเกินในดิน และผลผลิตทางการเกษตร ปีที่ผ่านมามีความพยายามแก้ปัญหา เช่น ไบโอชาร์ การกรองน้ำ ในพื้นที่จะต้องมีพื้นที่ต้นแบบ หรือพื้นที่ทางเลือกการลดความเสี่ยงการปนเปื้อนสารโลหะหนัก หรือทางเลือกการฟื้นฟูดิน

ด้าน น.ส.ปิยะรัฐชย์ ติยะไพรัช รมช.เกษตรและสหกรณ์ เปิดเผยกับไทยพีบีเอส ระหว่างลงพื้นที่แก้ปัญหาแหล่งน้ำในการเกษตร อ.เวียงชัย จ.เชียงราย มอบหมายให้กรมพัฒนาที่ดิน ศึกษาการตรวจดินมีใบรับรองมาตรฐานไม่มีสารพิษตกค้างหรือปนเปื้อนในผลผลิตทางการเกษตร ซึ่งจะต้องมีมาตรฐานการรอง เพื่อสร้างความมั่นใจกับเกษตรกรและผู้บริโภค

ด้านกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เปิดเผยผลการติดตามตรวจสอบคุณภาพน้ำในแม่น้ำสายหลักและลำน้ำสาขาพื้นที่ภาคเหนือ ประกอบด้วย แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย ครั้งที่ 19 (สำรวจระหว่างวันที่ 19-22 พ.ค.2569) เพื่อเฝ้าระวังสถานการณ์สารปนเปื้อนในแหล่งน้ำอย่างต่อเนื่อง

จากการเก็บตัวอย่างและตรวจวัดคุณภาพน้ำผิวดินรวมทั้งสิ้น 22 จุด พบว่าภาพรวมค่าโลหะหนักส่วนใหญ่ ได้แก่ แคดเมียม ทองแดง นิกเกิล โครเมียม สังกะสี ปรอท ยังคงอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน อย่างไรก็ตาม ยังตรวจพบปริมาณ "สารหนู" เกินค่ามาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดิน (มาตรฐานต้องไม่เกิน 0.010 มิลลิกรัมต่อลิตร (มก./ล.) ในบางพื้นที่ สรุปจำแนกตามลุ่มน้ำ ดังนี้

แม่น้ำกก (พบสารหนูเกินมาตรฐาน 4 จุด)

1. สะพานท่าตอน ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ (KK01) มีค่า 0.012 มก./ล.

2.สะพานมิตรภาพแม่นาวาง – ท่าตอน (KK02) มีค่า 0.013 มก./ล.

3.สะพานมิตรภาพแม่ยาว – ดอยฮาง อ.เมือง จ.เชียงราย (KK05) มีค่า 0.013 มก./ล.

4.สะพานข้ามแม่น้ำกก จ.เชียงราย (KK07) มีค่า 0.011 มก./ล.

แม่น้ำสาย (พบสารหนู ตะกั่ว และแมงกานีส เกินมาตรฐาน)

1. บ้านหัวฝาย ต.แม่สาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย (SA01)

- สารหนู มีค่า 0.041 มก./ล.

- ตะกั่ว มีค่า 0.056 มก./ล. (ค่ามาตรฐานต้องไม่เกิน 0.050 มก./ล.)

2. สะพานมิตรภาพแม่น้ำสายแห่งที่ 2 (SA02)

- สารหนูมีค่า 0.037 มก./ล.

- ตะกั่วมีค่า 0.052 มก./ล.

3.บ้านป่าซางงาม ม.6 ต.เกาะช้าง อ.แม่สาย จ.เชียงราย (SA03)

- สารหนู มีค่า 0.039 มก./ล.

- ตะกั่วมีค่า 0.056 มก./ล.

- แมงกานีสเกินมาตรฐาน - 1.40 มก./ล.(ค่ามาตรฐานต้องไม่เกิน 1.00 มก./ล.)

แม่น้ำรวก (พบสารหนูเกินมาตรฐาน 2 จุด)

1. สถานีสูบน้ำเกาะช้าง การประปาส่วนภูมิภาค มีค่า 0.020 มก./ล.

2. ต.เวียง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย มีค่า 0.014 มก./ล.

แม่น้ำโขง (ปลอดภัย)ภาพรวมคุณภาพน้ำเป็นไปตามมาตรฐาน ไม่พบสารหนูหรือโลหะหนักเกินค่ากำหนดในการตรวจวัดครั้งนี้

สำหรับการลงพื้นที่ของผู้เชี่ยวชาญระดับโลกด้านการฟื้นฟูพื้นที่ปนเปื้อนสารอันตราย จะมีการจัดเสวนาถอดบทเรียนการแก้ปัญหาฟื้นฟูการแก้ปัญหาสารพิษจากทั่วโลก นำมาสู่การแก้ปัญหาสารพิษในแม่น้ำกก สาย รวกและโขง ที่กำลังเผชิญปัญหา หลังผ่านมา 1 ปี

รายงาน : โกวิทย์ บุญธรรม ผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ