ระบบการศึกษาไทยกำลังวิกฤต... ประโยคนี้เราคงได้ยินกันมานับครั้งไม่ถ้วน และก็จะได้ยินอีกหลายต่อหลายครั้งในสารคดีชุดนี้ ที่พาเราไปติดตามชีวิตของเหล่าผู้เล่นตัวจริงในสนามอย่าง ‘ครู’ ผู้ทั้งต้องอยู่ท่ามกลางแรงกดดันจากระบบอันล้าสมัย จากความคาดหวังมหาศาลของสังคม และต้องพยายามประคับประคองความฝันหรืออุดมการณ์ของตัวเองไปพร้อมกันแม้ว่ามันจะใกล้พังทลายเต็มที
ปัญหานักเรียนที่ยังอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ การขาดแคลนครูในโรงเรียนขนาดเล็กและโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล (โดยเฉพาะครูเฉพาะด้าน เช่น ครูสอนภาษาอังกฤษ) ผลการเรียนการสอนที่ตกต่ำเป็นประวัติการณ์ (วัดจากผลคะแนน PISA ของนักเรียนไทยในสามด้านหลักได้แก่ การอ่าน คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์) ไปจนถึงปัญหาในระดับนโยบายที่ไร้วิสัยทัศน์ การปรับเปลี่ยนทิศทางอย่างสะเปะสะปะตามความต้องการของนักการเมือง ฯลฯ ฟังแค่นี้ก็ยืนยันได้ดีแล้วว่าระบบการศึกษาไทยวิกฤตแค่ไหน แต่ข่าวร้ายคือ นี่เป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้นของสภาพน่าหดหู่ทั้งหลายที่เราจะได้เห็น
สารคดีพาเราไปรู้จัก ‘ครูเอมม่า’ หรือครูแก้วใส กชกร บัวล้ำ จากโรงเรียนบ้านน้ำเป จ.หนองคาย ผู้เป็นตัวแทนของครูรุ่นใหม่ที่แม้จะเข้ามาในอาชีพด้วยความไม่เต็มใจเนื่องจากต้องทำตามความคาดหวังของครอบครัว แต่เธอก็สวมวิญญาณนักสู้ทำหน้าที่อย่างแข็งขัน กระนั้น การอยู่ในโรงเรียนขนาดเล็กก็มาพร้อมภาระหนักหน่วงเกินคาดที่ทำให้สุขภาพจิตของเธอได้รับผลกระทบอย่างรุนแรง ไม่ว่าจะเป็นงานเอกสารจำนวนมากที่ครูถูกบีบให้ต้องทำเพื่อรองรับการประเมินโครงการต่าง ๆ ที่กินเวลานอกเหนือจากการสอน การอบรมนอกพื้นที่ที่ทำให้ครูต้องละทิ้งห้องเรียนบ่อย ๆ หรือภารกิจนอกเหนือบทบาทอย่างการต้องคอยจัดซื้อวัตถุดิบอาหารกลางวันให้เด็ก ๆ ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นผลจากความพังพินาศของนโยบาย แต่คนที่ต้องรับผลร้ายทั้งทางกายและทางใจคือครู
สารคดียังเล่าถึงกรณีจริงของครูคนหนึ่งในจังหวัดบุรีรัมย์ที่ตัดสินใจจบชีวิตตัวเอง ซึ่งคาดว่ามีสาเหตุจากความเครียดสะสมเรื่องภาระงาน พี่สาวของเธอกล่าวไว้อย่างเจ็บปวดว่า “ขอให้นี่เป็นกรณีสุดท้าย” อันเป็นประโยคสั้น ๆ ที่ชี้ให้เห็นว่า ปัญหาที่ครูไทยจำนวนมากกำลังประสบนั้นมาถึงระดับความเป็นความตายแล้ว
ในเวลาเดียวกัน อีกด้านเราก็ได้รู้จักกับ ‘ครูโอเวน’ ผู้จบการศึกษาด้านเศรษฐศาสตร์จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและอัมสเตอร์ดัม เขามีความเชื่อว่าการศึกษาคือรากฐานของการพัฒนาเศรษฐกิจ และพยายามเปลี่ยนบทเรียนคณิตศาสตร์ที่ถูกมองว่าน่าเบื่อให้กลายมาเป็นเครื่องมือฝึกเด็ก ๆ ให้รู้จักคิดวิเคราะห์ สร้างความเข้าใจเชิงเหตุผล และเชื่อมโยงวิชาเรียนเข้ากับชีวิตประจำวันให้ได้ วิธีแบบนี้ไม่เพียงช่วยให้เด็ก ๆ สนุกกับการเรียนมากขึ้นเท่านั้น แต่ยังทำให้มองเห็นว่าคณิตศาสตร์ไม่ใช่เรื่องไกลตัวด้วย
อีกกรณีที่สารคดีเลือกมาเล่าคือ โรงเรียนห้วยซ้อวิทยาคม รัชมังคลาภิเษก ซึ่งสร้างนวัตกรรมทางการศึกษาที่เรียกว่า ‘ห้องเรียนระบบ 2’ อันเป็นระบบการเรียนรู้ที่ถูกออกแบบมาให้สอดคล้องกับบริบทของเด็กแต่ละคน เพื่อรองรับนักเรียนผู้มีปัญหาชีวิตและมีความเสี่ยงจะหลุดออกจากระบบกลางคัน เช่น เด็กที่ต้องช่วยครอบครัวทำงาน หรือเด็กที่มีปัญหาชีวิตจนลงเอยด้วยการเป็นเด็กติดเกม ระบบนี้จะทำหน้าที่เป็นดังตาข่ายนิรภัยที่ช่วยโอบอุ้มให้พวกเขายังคงสามารถเดินต่อไปบนเส้นทางการศึกษาได้อย่างต่อเนื่อง
เรื่องราวของครูโอเวนและห้องเรียนระบบ 2 เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า แม้โครงสร้างใหญ่จะเลวร้าย แต่การเปลี่ยนแปลงก็ยังอาจเกิดขึ้นได้จากหน่วยเล็กที่สุดคือครู เช่นเดียวกับเรื่องราวของครูเอมม่าที่เราจะเห็นการเปลี่ยนแปลงในตัวเธอชัดขึ้นในช่วงท้ายของสารคดี เมื่อเธอค้นพบว่าความฝันในอันจะเป็นคนทำหนังหรือเป็นนักเล่าเรื่องนั้นยังไม่ได้สูญหายไปไหน เธอยังสามารถแปรมันให้กลายเป็นพลังภายใต้บทบาทความเป็นครูได้ และเธอเริ่มเข้าใจว่า แม้นโยบายระดับชาติจะแก้ไขได้ยาก แต่ในฐานะมนุษย์ เธอยังจำเป็นต้องรักษาศรัทธาไว้แล้วสร้างความเปลี่ยนแปลงให้ได้ด้วยมือของเธอเอง
อย่างไรก็ตาม เราไม่สามารถปฏิเสธได้ว่า ครูและโรงเรียนไม่สมควรถูกบีบบังคับให้เป็นผู้แบกรับภาระอันหนักหน่วงไว้เพียงลำพัง เพราะการศึกษาที่ดีไม่ควรพึ่งพา ‘ครูผู้มีไฟ’ ทว่าต้องอาศัยโครงสร้างที่คอยเกื้อหนุนให้ไฟนั้นสามารถส่องสว่างต่อไปได้ด้วย ดังนั้น แม้คำตอบของคำถามที่ว่า “Can Teachers Transform Thailand?” จะมีอยู่ในเรื่องทั้งหมดแล้ว แต่สารคดีชุดนี้ไม่ได้ต้องการให้เรามองอาชีพครูด้วยสายตาโรแมนติกใด ๆ เพราะคำถามที่แท้จริงไม่ใช่ “ครูจะเปลี่ยนประเทศไทยได้ไหม” หากคือ “ประเทศไทยจะยอมปล่อยให้ระบบที่ใกล้ล่มสลายนี้ดำเนินต่อไปอีกนานแค่ไหน” ก่อนที่ครูผู้เป็นไฟแห่งความหวังดวงสุดท้ายเหล่านั้นจะมอดดับลง?
▶ ติดตามสารคดี Can Teachers Transform Thailand? ในยุคที่การศึกษาไทยยังติดอยู่กับระบบเก่า “เอ็มม่า” ครูสาวจบใหม่ต้องเผชิญความท้าทายจากระบบที่ซับซ้อนและเต็มไปด้วยแรงกดดัน สารคดีเรื่องนี้ถ่ายทอดเรื่องจริงของครูผู้ทุ่มเท ที่เชื่อว่าการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง…เริ่มต้นจากห้องเรียน
รับชมได้ทาง www.VIPA.me และ VIPA Application
