ภาวะหลอดเลือดแดงช่องท้องโป่งพอง ภัยเงียบทำให้เสียชีวิตกะทันหันได้

Abdominal Aortic Aneurysm (AAA) คือภาวะที่หลอดเลือดแดงใหญ่ในช่องท้องเกิดการโป่งพองจนมีเส้นผ่านศูนย์กลางมากกว่าสามเซนติเมตร ซึ่งใหญ่กว่าขนาดปกติเท่าตัว ภาวะนี้พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะเพศชาย และมักดำเนินโรคอย่างเงียบ ๆ เป็นเวลานานโดยไม่แสดงอาการ ทำให้ผู้ป่วยจำนวนมากไม่ทราบว่าตนเองมี AAA จนกระทั่งตรวจพบโดยบังเอิญหรือเกิดการแตกของหลอดเลือด ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินที่มีอัตราการเสียชีวิตสูงมาก

ปัจจัยเสี่ยงที่มีความสัมพันธ์ชัดเจนที่สุดคือการสูบบุหรี่ จากสถิติพบว่ามากกว่าร้อยละ 90 ของผู้ป่วย AAA เคยสูบบุหรี่มาก่อน นอกจากนี้ การดื่มแอลกอฮอล์เป็นเวลานาน ภาวะความดันโลหิตสูง และปัจจัยทางพันธุกรรมก็มีบทบาทสำคัญ โดยเฉพาะในครอบครัวที่มีสมาชิกเพศชายเป็น AAA จะเพิ่มความเสี่ยงให้พี่น้องเพศชายสูงถึงสี่ถึงหกเท่า

ในด้านพยาธิสรีรวิทยา การเปลี่ยนแปลงที่เด่นชัดของ AAA เกิดขึ้นในผนังหลอดเลือด พบการสะสมของไขมัน คริสตัลคอเลสเตอรอล แคลเซียม ลิ่มเลือด รอยแผลหรือการฉีกขาดของผนังหลอดเลือด รวมถึงการอักเสบในของผนังหลอดเลือด กลไกสำคัญของการเกิด AAA คือการเสื่อมสภาพของผนังหลอดเลือดจนสูญเสียความยืดหยุ่นและทนต่อแรงดันเลือดได้น้อยลง

การวินิจฉัย AAA อาศัยการตรวจร่างกายร่วมกับการตรวจทางภาพถ่ายทางการแพทย์ การคลำพบก้อนเต้นตามชีพจรในช่องท้องอาจช่วยบ่งชี้โรคได้ แต่ไม่สามารถพบได้ในผู้ป่วยทุกราย อัลตราซาวนด์ช่องท้องเป็นเครื่องมือสำคัญในการคัดกรองและติดตามขนาดของ AAA เนื่องจากเป็นการตรวจจากภายนอก (Non-invasive) ตามด้วยการตรวจ CT Scan สำหรับการประเมินลักษณะทางกายวิภาคของหลอดเลือด การวางแผนการผ่าตัด และการตรวจหาการรั่วหรือเลือดออกในกรณีสงสัย AAA แตก การเอกซเรย์ช่องท้องธรรมดาอาจเห็นขอบหลอดเลือดที่มีแคลเซียม แต่พบได้ในน้อยกว่าครึ่งหนึ่งของผู้ป่วย

หัวใจสำคัญของการดูแลผู้ป่วย AAA อยู่ที่การจัดการและการรักษาอย่างเหมาะสมตามขนาดของ AAA อัตราการขยายตัว และอาการของผู้ป่วย สำหรับ AAA ที่ยังไม่มีอาการและมีขนาดเล็ก จะมุ่งเน้นที่การประคับประคองและเฝ้าสังเกตอาหาร (Conservative Management and Surveillance) พยายามลดปัจจัยเสี่ยง โดยเฉพาะการเลิกสูบบุหรี่ซึ่งเป็นมาตรการที่สำคัญที่สุด

การควบคุมความดันโลหิตมีบทบาทในการชะลอการดำเนินโรค แม้ว่าจะยังไม่มียาใดที่พิสูจน์ได้ว่าสามารถลดอัตราการโตหรือการแตกของ AAA ได้โดยตรง การเฝ้าติดตามขนาดของ AAA ด้วยอัลตราซาวนด์อย่างสม่ำเสมอจะช่วยให้แพทย์สามารถประเมินความเสี่ยงและตัดสินใจเรื่องการผ่าตัดได้อย่างเหมาะสม ความถี่ในการตรวจจะขึ้นอยู่กับขนาดของ AAA ที่พบ

เมื่อ AAA มีขนาดใหญ่ขึ้นหรือมีการโตเร็ว ความเสี่ยงในการแตกจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ หลักฐานทางคลินิกให้พิจารณาการผ่าตัดซ่อมแซมเมื่อ AAA มีขนาดมากกว่า 5.5 เซนติเมตรในผู้ชาย หรือ 5.0 เซนติเมตรในผู้หญิง รวมถึงกรณีที่ผู้ป่วยมีอาการหรือ AAA โตเร็วผิดปกติ การซ่อมแซม AAA มีสองแนวทางหลัก คือ Open Aortic Repair (OAR) และ Endovascular Aneurysm Repair (EVAR) การเลือกวิธีใดขึ้นอยู่กับอายุของผู้ป่วย ภาวะโรคร่วม ความเสี่ยงจากการผ่าตัด และลักษณะทางกายวิภาคของ AAA

Open Aortic Repair เป็นการผ่าตัดทางเลือก จะต้องเปิดช่องท้องและหนีบหลอดเลือดแดงใหญ่ชั่วคราวเพื่อนำหลอดเลือดส่วนที่โป่งพองออก แล้วทดแทนด้วยหลอดเลือดเทียมหรือ Graft วิธีนี้มักเหมาะกับผู้ป่วยอายุน้อย หรือผู้ที่มี AAA ขนาดใหญ่ มีอาการ หรือมีการแตก

การผ่าตัดแบบ OAR ต้องทำอย่างรวดเร็วเนื่องจากการหนีบเส้นเลือดแดงใหญ่แม้เพียงชั่วคราวอาจทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนจากการขาดเลือดของอวัยวะในช่องท้องและไขสันหลัง ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะอัมพฤกษ์หรืออัมพาตได้ ระยะเวลาพักฟื้นหลังการผ่าตัดค่อนข้างนาน ต้องใช้เวลาหลายเดือนกว่าผู้ป่วยจะกลับสู่สภาพปกติ อย่างไรก็ตาม ข้อดีของ Open Aortic Repair คือความทนทานในระยะยาวและความจำเป็นในการติดตามซ้ำน้อยกว่า

Endovascular Aneurysm Repair เป็นการรักษาที่พัฒนาขึ้นในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา ศัลยแพทย์จะใส่หลอดเลือดเทียม (Stent Graft) ผ่านหลอดเลือดจากขาหนีบเข้าไปเสริมความแข็งแรงภายในหลอดเลือดแดงใหญ่ วิธีนี้เหมาะกับผู้สูงอายุหรือผู้ที่มีความเสี่ยงสูงต่อการผ่าตัดแบบเปิด ข้อดีคืออัตราการเสียชีวิตระยะสั้นต่ำกว่า ใช้เวลาพักในโรงพยาบาลและหอผู้ป่วยวิกฤตน้อยกว่า และผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้เร็วกว่า อย่างไรก็ตาม EVAR สามารถใช้ได้เฉพาะในผู้ป่วยที่มีรูปร่างของ AAA เหมาะสม และต้องมีการติดตามอย่างใกล้ชิดในระยะยาว เนื่องจากมีโอกาสเกิดการรั่วของ Graft หรือจำเป็นต้องทำหัตถการซ้ำเพื่อแก้ไข

ในกรณีที่ AAA แตก การรักษาจำเป็นต้องเป็นการผ่าตัดฉุกเฉินทันที เนื่องจากผู้ป่วยจะเสียเลือดอย่างรวดเร็ว เลือดจะไล่ออกจากเส้นเลือดใหญ่เข้าพื้นที่ในช่องท้อง (Retroperitoneal Space) การจัดการในระยะก่อนผ่าตัดเน้นการควบคุมความดันโลหิตและจำกัดการให้สารน้ำเพื่อหลีกเลี่ยงการเพิ่มแรงดันในหลอดเลือดแดงใหญ่ แม้ความก้าวหน้าทางการแพทย์จะช่วยลดอัตราการเสียชีวิตลงบ้าง แต่อัตราการเสียชีวิตหลัง AAA แตกยังคงสูงกว่า 40 เปอร์เซ็นต์ ในทางตรงกันข้าม การซ่อมแซม AAA ก่อนเกิดการแตกสามารถลดอัตราการเสียชีวิตหลังผ่าตัดลงเหลือเพียงประมาณหนึ่งถึงหกเปอร์เซ็นต์

AAA จึงเป็นภาวะที่การจัดการเชิงรุกมีความสำคัญอย่างยิ่ง ตั้งแต่การป้องกันด้วยการเลิกสูบบุหรี่ การควบคุมความดันโลหิต การคัดกรองในกลุ่มเสี่ยง ไปจนถึงการเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย การเฝ้าระวังและการตัดสินใจรักษาในเวลาที่เหมาะสมสามารถลดการแตกของหลอดเลือดและการเสียชีวิตได้อย่างมีนัยสำคัญ

เรียบเรียงโดย
โชติทิวัตถ์ จิตต์ประสงค์
Prince of Wales Hospital
Department of Orthopaedics & Traumatology
Faculty of Medicine, The Chinese University of Hong Kong

อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS  

“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech