ย้อนกลับไปเมื่อปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2026 ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นระหว่างสหรัฐอเมริกากับอิหร่าน ส่งผลให้อิหร่านตอบโต้ด้วยการประกาศปิดช่องแคบฮอร์มุซตั้งแต่วันที่ 4 มีนาคม พร้อมโจมตีเรือขนส่งที่พยายามผ่านเส้นทางนี้ ต่อมาในวันที่ 18 มีนาคม อิหร่านยิงขีปนาวุธถล่มโรงงานผลิตน้ำมันและก๊าซธรรมชาติของซาอุดีอาระเบียและกาตาร์โดยตรง ทำให้บริษัทกาตาร์เอเนอร์จี (QatarEnergy) ต้องประกาศระงับการส่งออกก๊าซธรรมชาติเหลวทั้งหมด ซึ่งส่งผลมาถึงประเทศไทยที่อยู่ห่างออกหลายพันกิโลเมตรผ่านบิลค่าไฟอย่างรวดเร็ว
สาเหตุก็เพราะว่ากาตาร์คือผู้ส่งออกก๊าซธรรมชาติเหลวรายใหญ่และสม่ำเสมอที่สุดของไทยมาตั้งแต่ปี 2011 เมื่อกาตาร์หยุดส่งออก ราคาก๊าซธรรมชาติเหลวในตลาดโลกพุ่งสูงขึ้นไปแตะระดับ 25 ดอลลาร์สหรัฐต่อล้านบีทียู คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงานไทย (กกพ.) จึงมีมติปรับค่าไฟฟ้าผันแปรอัตโนมัติ หรือค่า Ft งวดพฤษภาคม-สิงหาคม 2026 ขึ้นจาก 9.72 สตางค์ต่อหน่วย เป็น 16.23 สตางค์ต่อหน่วย ส่งผลให้ค่าไฟฟ้าเฉลี่ยขยับจาก 3.88 บาทต่อหน่วย เป็น 3.95 บาทต่อหน่วย แม้อิหร่านและสหรัฐฯ จะประกาศหยุดยิงชั่วคราวในวันที่ 8 เมษายน แต่ปริมาณเรือขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซยังไม่กลับสู่ระดับก่อนสงคราม และราคาพลังงานโลกก็ยังไม่ลดกลับมาที่จุดเดิมจนถึงปัจจุบัน
ท่ามกลางความผันผวนนี้ พลังงานแสงอาทิตย์จึงเริ่มกลายเป็นหนึ่งในทางเลือกที่หลายฝ่ายเริ่มพูดถึงมากขึ้น เพราะประเทศไทยตั้งอยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตร มีปริมาณแสงแดดเฉลี่ยสูงตลอดทั้งปี ต้นทุนของแผงโซลาร์เซลล์เองก็มีแนวโน้มลดลงต่อเนื่องในช่วงหลายปีที่ผ่านมา จนปัจจุบันสามารถแข่งขันด้านต้นทุนกับการผลิตไฟฟ้าจากเชื้อเพลิงฟอสซิลได้แล้วในหลาย ๆ ประเทศส่วนครัวเรือนไทยที่ติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์บนหลังคาสามารถผลิตไฟฟ้าใช้เองได้ในต้นทุนราว 1-1.5 บาทต่อหน่วย เทียบกับการซื้อไฟฟ้าจากระบบปกติที่ราว 4 บาทต่อหน่วย และหากผลิตไฟฟ้าได้เกินความต้องการใช้งาน ก็สามารถขายไฟฟ้าส่วนเกินคืนให้ภาครัฐผ่านโครงการโซลาร์ภาคประชาชนได้ในราคาประมาณ 2.2 บาทต่อหน่วยเลยทีเดียว
ทว่าครัวเรือนไทยส่วนใหญ่ก็ยังคงพึ่งพาไฟฟ้าจากสายส่งหลักของรัฐบาลที่มีราคาผันผวนสูงอยู่ดี และเพื่อที่จะเข้าใจว่าทำไมสงครามที่อีกฟากหนึ่งของโลกถึงตีกลับมาที่กระเป๋าเงินคนไทยที่ใช้ไฟฟ้าจากส่วนกลางได้เร็วขนาดนี้ เราต้องทราบก่อนว่าประเทศไทยพึ่งพาการผลิตไฟฟ้าจากการยืมจมูกคนอื่นหายใจมากแค่ไหน โดยในปัจจุบันก๊าซธรรมชาติผลิตไฟฟ้าให้ประเทศไทยคิดเป็นสัดส่วนราว 58% ของไฟฟ้าทั้งหมดที่ผลิตได้ และก๊าซธรรมชาติที่ป้อนเข้าระบบนั้นมาจากสามแหล่งผสมกัน แหล่งอ่าวไทยในประเทศคิดเป็นสัดส่วนมากที่สุดที่ราว 60% ส่วนที่เหลืออีกราว 40% ต้องนำเข้าจากต่างประเทศ แบ่งเป็นก๊าซธรรมชาติเหลวทางเรือราว 20-25% และก๊าซจากแหล่งยาดานาและซอติก้าในเมียนมาที่ส่งผ่านท่อทางบกอีกราว 15-20%
นอกจากก๊าซแล้ว ไทยยังซื้อไฟฟ้าสำเร็จรูปโดยตรงจากเขื่อนพลังน้ำใน สปป.ลาว อีกราว 15% ของไฟฟ้าทั้งระบบ ซึ่งชี้ให้เห็นว่าระบบไฟฟ้าไทยพึ่งพาห่วงโซ่อุปทานจากต่างประเทศอยู่มาก ทั้งทางตรงและทางอ้อม เมื่อความขัดแย้งเกิดขึ้นที่ใดก็ตามบนเส้นทางขนส่งพลังงานเหล่านี้ ผลกระทบจึงเดินทางมาถึงมิเตอร์ไฟที่บ้านได้เสมอ ไม่ต่างจากการที่ครอบครัวหนึ่งซื้อของกินของใช้จากตลาดนัดต่างอำเภอเป็นหลัก วันไหนถนนเข้าตลาดถูกตัดขาด ครอบครัวนั้นก็ต้องเดือดร้อนตามไปด้วย จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจที่คนไทยจะเริ่มมองหาแหล่งพลังงานทางเลือกอย่างพลังงานแสงอาทิตย์ด้วยการใช้แผงโซลาร์เซลล์ ซึ่งกำลังมีราคาถูกอย่างต่อเนื่องตามที่กล่าวไปข้างต้น
เนื่องด้วยการพึ่งพาต่างประเทศที่กล่าวไปข้างต้น จึงส่งผลให้หน่วยงานหลายหน่วยงานในประเทศไทยเองริเริ่มพยายามพัฒนาเทคโนโลยีแผงโซลาร์เซลล์ของตัวเองเช่นกัน ยกตัวอย่างเช่น มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ได้พัฒนาโซลาร์เซลล์ชนิดเพอรอฟสไกต์ (Perovskite) ที่เป็นแผงโซลาร์เซลล์ที่มีประสิทธิภาพในการผลิตไฟสูง ทั้งยังมีน้ำหนักเบา ยืดหยุ่น และผลิตได้ด้วยกระบวนการทางเคมีที่ไม่ซับซ้อน ต่างจากแผงซิลิคอนแบบดั้งเดิมที่ต้องนำเข้าเกือบทั้งหมด ซึ่งผลงานนี้ได้รับรางวัลผลงานวิจัยคุณภาพจากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติประจำปีงบประมาณ 2026 โดยทีมวิจัยระบุเหตุผลของการพัฒนาเทคโนโลยีนี้ไว้อย่างตรงไปตรงมาว่า ประเทศไทยไม่ควรเป็นเพียงผู้ซื้อเทคโนโลยีพลังงานสะอาดจากต่างชาติเพียงฝ่ายเดียว เพราะหากห่วงโซ่อุปทานโลกสะดุดอีกครั้งเหมือนที่เพิ่งเกิดขึ้นกับก๊าซธรรมชาติเมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา ประเทศไทยที่พึ่งพาการนำเข้าเทคโนโลยีทั้งหมดก็จะเหลือทางเลือกด้านพลังงานน้อยลงมากขึ้นเรื่อย ๆ
หากประเทศไทยเลือกที่จะไม่เร่งเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานแสงอาทิตย์หรือพลังงานสะอาดรูปแบบอื่น ทางเลือกที่เหลืออยู่คือการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลต่อไปในระดับเดิมหรือมากกว่าเดิม ซึ่งมีบทเรียนในอดีตให้ย้อนดูได้จากโรงไฟฟ้าถ่านหินแม่เมาะ จังหวัดลำปาง ที่เริ่มผลิตไฟฟ้าจากถ่านหินลิกไนต์มาตั้งแต่ปี 1957 ในเดือนตุลาคม 1992 เกิดเหตุก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์รั่วไหลฟุ้งกระจายในรัศมีราว 7 กิโลเมตรรอบโรงไฟฟ้า ชาวบ้านในพื้นที่ล้มป่วยพร้อมกันจำนวนมาก มีอาการหายใจไม่สะดวก คลื่นไส้ วิงเวียนศีรษะ แสบตาแสบจมูก ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และผู้ป่วยโรคหัวใจกับภูมิแพ้มีอาการรุนแรงเฉียบพลัน พื้นที่เกษตรกรรมกว่าครึ่งเสียหาย ปศุสัตว์ล้มตายจำนวนมาก
ต่อมาในเดือนสิงหาคม 1998 เกิดเหตุก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์เกินค่ามาตรฐานอีกครั้ง ศาลจังหวัดลำปางจึงพิพากษาให้การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทยต้องรับผิดชอบและชดใช้ค่าเสียหายแก่ผู้ได้รับผลกระทบ หลังเหตุการณ์เหล่านี้ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯ ได้ติดตั้งเครื่องกำจัดก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์เพิ่มเติม ซึ่งสามารถกำจัดก๊าซดังกล่าวได้ถึง 95% แต่ต้นทุนด้านสุขภาพและสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นก็ไม่อาจเรียกคืนกลับมาได้
แม้พลังงานแสงอาทิตย์จะสะอาดกว่าถ่านหินหรือก๊าซธรรมชาติในแง่การปล่อยมลพิษระหว่างการใช้งาน แต่ก็ไม่ใช่ทางเลือกที่ปราศจากข้อกังวลเสียทีเดียว แผงโซลาร์เซลล์มีอายุการใช้งานเฉลี่ยราว 25-30 ปี ก่อนที่ประสิทธิภาพจะลดต่ำกว่าระดับที่คุ้มค่าต่อการใช้งาน เมื่อหมดอายุ แผงโซลาร์เซลล์ก็มักจะถูกจัดเป็นขยะอิเล็กทรอนิกส์ตามกฎหมาย เนื่องจากประกอบด้วยกระจก ซิลิคอน และโลหะหนักบางชนิดอย่างแคดเมียมกับตะกั่ว ซึ่งนำไปรีไซเคิลได้ยากและอาจปนเปื้อนสู่สิ่งแวดล้อมหากไม่กำจัดอย่างถูกวิธี
ในปัจจุบันไทยมีแผงโซลาร์เซลล์ติดตั้งใช้งานแล้วมากกว่า 15 ล้านแผง และรายงานประเมินหลายชิ้นชี้ตรงกันว่าปริมาณขยะแผงโซลาร์เซลล์ของไทยจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญในช่วงปี 2030-2050 โดยตัวเลขประมาณการแตกต่างกันไปตามสมมติฐานที่ใช้ ตั้งแต่หลักหมื่นตันไปจนถึงหลักล้านตันหากไม่มีระบบจัดการรองรับ ขณะที่ระบบรีไซเคิลแผงโซลาร์เซลล์ในประเทศไทยยังอยู่ในช่วงเริ่มต้นพัฒนา ต่างจากสหภาพยุโรปที่มีกฎหมายบังคับให้ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบการรีไซเคิลแผงที่หมดอายุแล้วอย่างหนักแน่น
ระหว่างพลังงานฟอสซิลที่ราคาผันผวนตามสงครามอีกฟากหนึ่งของโลก กับพลังงานแสงอาทิตย์ที่ยังต้องแก้โจทย์เรื่องขยะแผงในระยะยาว คำถามที่ยังไม่มีคำตอบชัดเจนคือ ผู้กำหนดนโยบายพลังงานของประเทศจะวางสมดุลระหว่างความมั่นคงทางพลังงานในวันนี้ กับภาระที่อาจตกไปถึงคนรุ่นหลังในอีก 20-30 ปีข้างหน้าอย่างไรกันแน่
อัปเดตข้อมูลแวดวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี รู้ทันโลกไอที และโซเชียลฯ ในรูปแบบ Audio จาก AI เสียงผู้ประกาศของไทยพีบีเอส ได้ที่ Thai PBS
ที่มาข้อมูล : congress, tdri, intellifyglobal, pea, kmutt
“รอบรู้ ดูกระแส ก้าวทันโลก” ไปกับ Thai PBS Sci & Tech
